Księga III, Rozdział 40
Że szczęśliwość ludzka nie polega na poznaniu Boga przez wiarę
Istnieje zaś inne jeszcze poznanie Boga, odnoszące się do czegoś wyższego od poprzedniego poznawania, którym mianowicie ludzie poznają Boga przez wiarę. Wiara mianowicie w ten sposób przewyższa poznanie, które mamy o Bogu przez dowodzenie, że poznajemy przez nią o Bogu pewne rzeczy, do których dla ich wzniosłości, rozum przez dowodzenie by nie dotarł, jak to powiedziano na początku tego dzieła (Ks. I, R. V). Nie jest zaś także możliwym, by na tym poznaniu Boga polegała ostateczna szczęśliwość człowieka.
Szczęśliwość bowiem jest doskonałą czynnością rozumu, jak wynika z tego, co powiedziano (R. XXV). W poznaniu przez wiarę mamy zaś najmniej doskonałe działanie rozumu, odnośnie do samego rozumu, chociaż najwyższą doskonałość mamy ze strony przedmiotu; nie pojmuje bowiem rozum tego, na co się godzi wierząc. Nie polega więc ostateczna szczęśliwość człowieka także na tym poznaniu Boga.
Podobnie. Wykazano powyżej (R. XXVI), że ostateczna szczęśliwość nie polega w pierwszym rzędzie na akcie woli. W poznaniu przez wiarę zajmuje zaś wola pierwsze miejsce; rozum bowiem godzi się przez wiarę na to, co mu zostaje przedstawione, dlatego, że tak chce, a nie zmusza go do tego oczywistość samej prawdy. Ostateczna szczęśliwość nie polega więc na takim poznaniu.
Co więcej. Kto wierzy, przyjmuje to, co mu ktoś inny podaje, a czego on sam nie widzi; stąd wiara jest poznaniem podobniejszym do słyszenia niż do widzenia. Nie wierzyłby zaś w to czego nie widzi, a co ktoś inny mu podaje, gdyby nie uważał, że lepsze ma poznanie ten, kto te rzeczy podaje, niż on sam, który ich nie widzi. Albo więc ta ocena wierzącego jest fałszywa, albo musi doskonalsze poznanie rzeczy mieć ten, który je do wierzenia podaje. A jeśli i ten zna je tylko przez przyjęcie ich od kogoś innego, nie można tak postępować w nieskończoność; byłaby to bowiem zgoda bezpodstawna i niepewna; nie byłoby bowiem czegoś pierwszego, pewnego samo przez się, co by dawało pewność wierze. Nie może zaś poznanie wiary być ani fałszywym ani bezpodstawnym, jak wynika z tego co powiedziano na początku Księgi I (R. VII), a wszakże gdyby było fałszywe i bezpodstawne, nie mogłaby szczęśliwość polegać na takim poznaniu. Może więc człowiek poznać Boga w pewien sposób wyższy od poznania przez wiarę; czy to gdy ten, kto podaje coś do wierzenia, bezpośrednio widzi prawdę, i w ten sposób wierzymy Chrystusowi; czy też gdy od tego, który widział bezpośrednio ją przyjmujemy, jak gdy wierzymy Apostołom i Prorokom. Skoro więc szczęśliwość człowieka polega na najwyższym poznaniu Boga, nie jest zatem możliwym, by polegała na poznaniu przez wiarę.
Co więcej. Szczęśliwość zaspakaja naturalne pragnienie. Poznanie przez wiarę nie zaspakaja zaś pragnienia, lecz raczej je podnieca, każdy bowiem pragnie widzieć to, w co wierzy. Ostateczne szczęście człowieka nie polega więc na poznaniu przez wiarę.
Oprócz tego. Poznanie Boga nazywa się celem, dlatego, że łączy z Bogiem, ostatecznym celem rzeczy. Poznaniem przez wiarę nie uobecnia się zaś przedmiot wiary doskonale rozumowi. Wiara odnosi się bowiem do rzeczy nieobecnych, a nie do obecnych. Stąd też mówi Apostoł (2 Kor 5, 6-7), że póki przez wiarę chodzimy, pielgrzymujemy od Pana. Bóg staje się zaś przez wiarę obecny w upodobaniu, gdy człowiek dobrowolnie wierząc, poddaje się Bogu; co do tego powiedziano (Ef 3, 17): aby mieszkał Chrystus przez wiarę w sercach waszych. Nie jest więc możliwe, by ostateczne szczęście człowieka polegało na poznawaniu przez wiarę.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.