Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 41

Czy człowiek w tym życiu może przy pomocy badań i roztrząsań nauk spekulatywnych poznać substancje oddzielone

Substancja rozumna ma jeszcze inne poznanie Boga. Powiedziano bowiem w II księdze, że oddzielona rozumna substancja, poznając swoją istotność, poznaje według sposobu swej substancji i to, co jest poniżej i to, co jest ponad nią. Jest to potrzebne szczególnie wtedy, gdy to, co jest ponad nią, jest jej przyczyną; należy bowiem widzieć w skutkach podobieństwo do przyczyny. Stąd, skoro Bóg jest przyczyną wszystkich stworzonych substancyj rozumnych, jak widać z tego co powiedziano powyżej, muszą rozumne substancje oddzielone poznające swoją istotność, poznawać sposobem jakiegoś widzenia samego Boga; rozum bowiem poznaje sposobem widzenia to, czego podobieństwo w nim istnieje, podobnie jak i podobieństwo rzeczy oglądanej cieleśnie istnieje w zmyśle widzącego. Wszelki więc rozum, który poznaje substancję oddzieloną, rozumiejąc czym ona jest, ogląda Boga sposobem wyższym, od powyżej wymienionych sposobów poznania Boga.

Ponieważ zatem niektórzy twierdzili, że ostateczne szczęście człowieka w tym życiu polega na poznawaniu substancyj oddzielonych, należy rozważyć, czy człowiek w tym życiu może poznawać substancje oddzielone. Jest to zaś rzeczą wątpliwą. Rozum nasz bowiem, w obecnym swoim stanie, nie rozumie niczego bez obrazów zmysłowych; mają się one do umysłu biernego, którym rozumiemy, tak, jak się mają barwy do wzroku, jak wynika z tego, co omawiano w II Księdze. Jeśliby więc ktoś z nas mógł dojść za pomocą poznania rozumowego do zrozumienia substancyj oddzielonych, będzie rzeczą możliwą, by ktoś w tym życiu zrozumiał same substancje oddzielone; i co za tym idzie, widząc te substancje oddzielone, będzie uczestniczyć w sposobie owego poznania, którym substancja oddzielona rozumiejąc siebie, rozumie Boga. Jeśli zaś przez poznanie opierające się na obrazach zmysłowych w żaden sposób nie można dojść do zrozumienia substancyj oddzielonych, nie będzie rzeczą możliwą, by człowiek w tym życiu zdobył powyższy sposób poznania Boga.

W różny zaś sposób tłumaczono, jak z poznania, opartego na obrazach zmysłowych, można dojść do rozumienia substancyj oddzielonych. Avempace bowiem twierdził, że możemy przez badanie nauk spekulatywnych po zrozumieniu tych rzeczy, które poznajemy przez obrazy zmysłowe, dojść do zrozumienia substancyj oddzielonych. Możemy bowiem czynnością rozumu wydobyć treść każdej rzeczy, która ma treść, nie będąc własną swą treścią. Z natury bowiem poznaje rozum każdą treść jako taką; przedmiotem właściwym rozumu jest bowiem to, czym coś jest. Jeśli zaś to, co najpierw rozumie umysł bierny, jest czymś co posiada treść, możemy przez umysł bierny oderwać treść tego, co się najpierw rozumie; jeśli zaś ta treść posiada treść, można będzie znowu ją oderwać, a ponieważ nie należy postępować w nieskończoność, należy się gdzieś zatrzymać. Może więc rozum nasz dojść drogą rozkładania do poznania treści, która nie ma żadnej treści. Taką jest zaś treść substancji oddzielonej. Może więc nasz rozum przez poznanie przedmiotów zmysłowych, które otrzymuje od obrazów zmysłowych, dojść do zrozumienia substancyj oddzielonych.

To samo także wykazuje on innym, podobnym dowodzeniem. Twierdzi bowiem, że pojęcie jednej rzeczy, na przykład konia, we mnie i w tobie, mnoży się tylko przez mnożenie form duchowych, które są różne we mnie i w tobie. Musi więc pojęcie, które nie opiera się na żadnej tego rodzaju formie, być takim samym u ciebie i u mnie. Lecz treść pojęcia, które z natury odrywa nasz rozum, jak to udowodniono, nie ma żadnej formy duchowej i indywidualnej; skoro treść pojęcia nie jest treścią osobnika, ani duchowego ani materialnego, gdyż pojęcie jako takie jest powszechne. Rozum nasz więc z natury rozumie treść, której pojęcie jest takie same u wszystkich. Taką jest zaś treść substancji rozumnej. Rozum nasz więc z natury pojmuje substancję rozumną.

Przy starannym rozpatrzeniu zobaczymy jednak, że to dowodzenie jest nieścisłe. Skoro bowiem pojęcie jako takie jest powszechne, musi treść pojęcia być treścią czegoś powszechnego, mianowicie rodzaju albo gatunku. Treść zaś rodzaju lub gatunku tych przedmiotów zmysłowych, których poznanie rozumowe otrzymujemy przez obrazy zmysłowe, zawiera w sobie materię i formę. Jest zatem zupełnie niepodobną do treści substancji oddzielonej, która jest niezłożona i niematerialna. Nie można więc rozumieć treści substancyj oddzielonych przez to, że się rozumie treść rzeczy zmysłowych przez obrazy zmysłowe.

Oprócz tego. Forma, której co do jej bytu nie można oddzielić od jakiegoś podmiotu, nie jest pojęciowo tym samym, co forma, którą odnośnie do bytu oddziela się od takiego podmiotu, chociaż obie można rozważać bez tego podmiotu. Nie jest bowiem tym samym pojęcie wielkości i pojęcie substancji oddzielonej, chyba, że przyjmiemy oderwane wielkości, jako coś pośredniego między ideami poznawczymi i przedmiotami zmysłowymi, jak to przyjmowali niektórzy Platończycy. Treści bowiem rodzaju lub gatunku rzeczy zmysłowych nie można oddzielać odnośnie do bytu od tej indywidualnej materii; chyba że według Platończyków przyjmiemy oderwane gatunki rzeczy, przeciwko czemu Arystoteles wystąpił. Powyższa treść nie jest więc bynajmniej podobną do substancyj oderwanych, które żadnym sposobem nie istnieją w materii. Nie można więc rozumieć substancyj oddzielonych dlatego, że się rozumie owe treści.

Co więcej. Gdyby treść substancji oddzielonej miała taki sam byt jak treść rodzaju lub gatunku przedmiotów zmysłowych, nie można by powiedzieć, że to jest ten sam byt gatunkowo, chyba, że powiemy, że gatunkami tych przedmiotów zmysłowych są same substancje oddzielone, jak to przyjęli Platończycy. Wynika więc stąd, że nie będą tym samym pojęciowo co do treści, chyba tylko odnośnie do pojęcia treści jako takiej. To zaś jest pojęcie powszechne, to znaczy pojęcie zarówno rodzaju, jak substancji. Nie można więc przez te treści niczego zrozumieć o substancjach oddzielonych, z wyjątkiem dalszego ich rodzaju. Nie poznaje się bowiem gatunku dlatego, że się poznaje rodzaj, poznanie gatunku jest tylko w możności. Nie będzie więc można rozumieć substancji oddzielonej przez rozumienie treści przedmiotów zmysłowych.

Co więcej. Większa jest różnica między substancją oddzieloną a przedmiotami zmysłowymi, niż między jednym przedmiotem zmysłowym a drugim. Lecz rozumienie treści jednego przedmiotu zmysłowego nie wystarczy do zrozumienia treści innego; ślepy z urodzenia bowiem rozumiejąc treść dźwięku, żadnym sposobem przez to nie może dojść do zrozumienia treści barwy. Tym mniej więc mógłby ktoś, przez zrozumienie treści substancji zmysłowej, rozumieć treść substancji oddzielonej.

Podobnie. Gdybyśmy nawet przyjęli, że substancje oddzielone poruszają niebiosami, a ruch ich jest przyczyną form przedmiotów zmysłowych, nie wystarczy ten sposób poznania substancji oddzielonej przez poznanie zmysłowe, do zrozumienia ich treści. Przez skutek bowiem poznajemy jego przyczynę, czy to z powodu podobieństwa, istniejącego między przyczyną a skutkiem, czy to dlatego, że skutek wykazuje moc przyczyny. Z podobieństwa nie można się zaś dowiedzieć czym jest przyczyna, chyba że czynnik i skutek należą do tego samego gatunku; substancja oddzielona nie należy zaś do tego samego gatunku co przedmioty zmysłowe. Przez moc przyczyny, którą wykazuje skutek, także przyczyny nie możemy poznać, chyba gdy skutek dorównuje mocą przyczynie; wtedy bowiem przez skutek poznaje się całą moc przyczyny; a moc rzeczy okazuje jej substancję. W tym wypadku zaś to nie zachodzi; moc substancyj oddzielonych przewyższa bowiem wszystkie skutki zmysłowe, które obejmujemy rozumem, podobnie jak moc powszechna przewyższa poszczególny skutek. Nie jest więc rzeczą możliwą, byśmy przez zrozumienie rzeczy zmysłowych mogli dojść do rozumienia substancyj oddzielonych.

Co więcej. Wszystko co można umysłem poznać, a do poznania czego dochodzimy przez badanie i naukę, należy do jednej z nauk spekulatywnych. Jeśli więc przez to, że rozumiemy natury i treści przedmiotów zmysłowych, dochodzimy do rozumienia substancyj oddzielonych, musi rozumienie substancyj oddzielonych być możliwym przez jedną z nauk spekulatywnych. Tak zaś nie jest; nie ma bowiem nauki spekulatywnej, która by uczyła czym są substancje oddzielone, lecz uczą tylko, że one są. Nie jest więc możliwym, byśmy doszli do zrozumienia substancyj oddzielonych przez to, że rozumiemy naturę rzeczy zmysłowych.

Gdyby zaś ktoś powiedział, że jest rzeczą możliwą, by istniała taka nauka spekulatywna, chociaż jej jeszcze nie wynaleziono, nic to nie znaczy, nie jest bowiem możliwym, byśmy na mocy znanych nam zasad doszli do zrozumienia powyższych substancyj. Wszystkie bowiem zasady właściwe każdej nauce zależą od pierwszych zasad, których się nie dowodzi, i które są oczywiste; a poznanie ich czerpiemy z przedmiotów zmysłowych, jak wynika z ostatnich rozdziałów Poster. Przedmioty zmysłowe zaś nie prowadzą w wystarczający sposób do poznania rzeczy niematerialnych, jak tego dowiedziono w poprzednich argumentach. Nie może więc istnieć nauka, przez którą by można dojść do zrozumienia substancyj oddzielonych.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.