Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 42

Że nie możemy w tym życiu poznać substancyj oddzielonych, jak to twierdzi Aleksander

Ponieważ Aleksander przyjął, że umysł bierny podlega powstawaniu i rozkładowi, jako pewne usposobienie natury ludzkiej, wynikające ze zmieszania elementów, jak to podano w II Księdze, R. LXII, a skoro natura taka nie może się wznieść ponad materię, twierdził on, że nasz umysł bierny nie może nigdy dojść do zrozumienia substancyj oddzielonych; przyjął jednak, że my, w życiu obecnym możemy rozumieć substancje oddzielone.

Próbował zaś udowodnić to w ten sposób. Gdy jakaś rzecz zostaje udoskonalona w swym powstawaniu i w ostatecznej doskonałości swej substancji, udoskonali się także właściwe jej działanie, czy to czynne czy bierne; jak bowiem działanie idzie za substancją, tak doskonałość działania idzie za doskonałością substancji; stąd zwierzę gdy stanie się doskonałym, może samo chodzić. Umysł habitualny zaś, który nie jest niczym innym jak ideami poznawczymi, które umysł czynny tworzy w umyśle biernym, ma podwójną czynność; jedna, która rzeczy rozumiane w możności czyni rzeczami aktualnie rozumianymi, a jest to działanie umysłu czynnego; drugą jest rozumienie rzeczy aktualnie rozumianych; te dwie czynności może bowiem człowiek wykonywać sprawnością intelektualną. Gdy się więc udoskonali powstawanie rozumu habitualnego, udoskonalą się w nim obie powyższe czynności. Udoskonala się zaś to powstawanie zawsze, ile razy zdobywa nowe idee poznawcze. Trzeba więc, by kiedyś się to powstawanie skończyło, jeśli nie ma przeszkody; żadne powstawanie nie dąży bowiem w nieskończoność. Udoskonalą się więc kiedyś obie czynności rozumu habitualnego przez to, że zaktualizuje on wszystko, co rozumiał w możności, jest to udoskonalenie pierwszej czynności, i przez to, że będzie rozumiał wszystkie przedmioty poznawalne, tak oddzielone jak nieoddzielone.

Skoro zaś, jego zdaniem, jak to powiedzieliśmy, rozum bierny nie może poznawać substancyj oddzielonych, chce on, byśmy poznawali substancje oddzielone przez rozum habitualny, wedle tego, że rozum czynny, który on nazywa substancją oddzieloną, będzie formą rozumu habitualnego, a także naszą, będziemy więc przezeń poznawać tak, jak teraz poznajemy przez rozum bierny; a skoro należy to do natury umysłu czynnego, by czynił aktualnie poznanymi wszystkie te rzeczy, które są poznawalne w możności, oraz by poznawał substancje oddzielone, zatem w tym stanie będziemy poznawać substancje oddzielone i wszystkie nieoddzielone rzeczy poznawalne.

W ten sposób zatem, przez poznanie oparte na obrazach zmysłowych, dochodzimy do poznania substancji oddzielonej; nie jakoby i same obrazy zmysłowe i to co przez nie poznajemy, miały być jakimś środkiem w poznaniu substancyj oddzielonych, jak to widzimy w naukach spekulatywnych, o czym powiedziano powyżej (R. poprzedni), lecz w ten sposób, że idee poznawcze są w nas pewnymi dyspozycjami do tej formy, którą jest umysł czynny. I to jest pierwsza różnica między tymi dwoma zdaniami. Gdy więc rozum habitualny zostanie udoskonalony przez tego rodzaju idee poznawcze, które sprawił w nas umysł czynny, stanie się ten umysł czynny dla nas formą, jak to powiedziano. I nazywa go rozumem nabytym; a mówią oni, że Arystoteles powiedział, że rozum ten pochodzi z zewnątrz. I tak, chociaż ostateczna doskonałość człowieka nie polega na naukach spekulatywnych, jak twierdzono w powyższym zdaniu, to jednak one przysposabiają człowieka do osiągnięcia ostatecznej doskonałości. I to jest druga różnica między tymi dwoma zdaniami. Trzecią zaś różnicą jest to, że według pierwszego zdania, fakt iż rozum czynny rozumie, jest przyczyną jego zjednoczenia z nami. Według drugiego zdania jest zaś naodwrót, dlatego bowiem, że jest z nami zjednoczony jako forma, rozumiemy go, i inne substancje oddzielone.

Niesłuszne to jednak mniemanie. Aleksander bowiem przyjmuje, że rozum habitualny i rozum bierny podlega powstawaniu i rozkładowi. Jego zdaniem nie może zaś coś wiecznego stać się formą czegoś, co podlega powstawaniu i rozkładowi; z tego powodu bowiem przyjmuje, że rozum bierny, który się z nami łączy jako forma, podlega powstawaniu i rozkładowi, a rozum czynny, który jest niezniszczalny, jest substancją oddzieloną. Skoro więc rozum czynny, według Aleksandra, ma być jakąś wieczną substancją oddzieloną, będzie rzeczą niemożliwą, by rozum czynny stał się formą rozumu habitualnego.

Oprócz tego. Formą umysłu jako takiego, jest to, co umysłowe, tak jak formą zmysłu jest to, co zmysłowe; rozum bowiem, jako taki, nie przyjmuje niczego inaczej, jak tylko na sposób umysłowy, a zmysł na sposób zmysłowy. Jeśli więc rozum czynny nie może się stać przedmiotem umysłowym przez rozum habitualny, nie może on być jego formą.

Podobnie. O rozumieniu przy pomocy czegoś można mówić trojako. Jednym sposobem, gdy rozumiemy rozumem, będącym władzą, od której takie działanie pochodzi, stąd się mówi, że ten rozum rozumie, i sam akt, którym rozum rozumie, staje się naszym aktem rozumienia. Drugim sposobem mówimy o rozumieniu jako o idei poznawczej; o niej mówimy, że przez nią się rozumie, nie jakoby ona rozumiała, lecz dlatego, że władza rozumienia przez nią się aktualizuje, podobnie, jak władza widzenia przez barwę. Trzecim sposobem jako o pośredniku, przez poznanie którego dochodzimy do poznania czegoś drugiego. Jeśli więc czasem człowiek poznaje przez umysł czynny substancje oddzielone, musi to być jednym z powyższych sposobów. Nie mówimy zaś, że się to dzieje trzecim sposobem, gdyż Aleksander nie przyjmuje, by rozum czynny został poznany przez rozum bierny, lub rozum habitualny. Ani też drugim sposobem, rozumienie bowiem przez ideę poznawczą przypisuje się tej władzy rozumnej, której formą jest owa idea poznawcza; Aleksander zaś nie przyjmuje, by rozum bierny lub rozum habitualny poznawał substancje oddzielone; stąd niepodobna, byśmy poznawali substancje oddzielone przez rozum czynny tym sposobem, którym poznajemy pewne rzeczy przez ideę poznawczą. Jeśli zaś człowiek poznaje substancje oddzielone przez umysł czynny jako przez władzę rozumną, musi samo rozumienie czynnego rozumu być rozumieniem człowieka. To się zaś może stać tylko o ile z substancji rozumu czynnego i z substancji człowieka stanie się coś jednego co do bytu; jeśli bowiem istnieją dwie substancje różne co do bytu, nie może działanie jednej być działaniem drugiej. Będzie więc umysł czynny jednym co do bytu z człowiekiem. Jednak nie co do bytu przypadłościowego; nie byłby bowiem już rozum czynny substancją, lecz przypadłością; w ten sposób bowiem z barwy i z ciała powstaje coś jednego co do bytu przypadłościowego. Wynika więc stąd, że rozum czynny tworzy coś jednego z człowiekiem odnośnie do bytu substancjalnego. Będzie on więc czy to duszą ludzką, czy jej częścią, a nie jakąś substancją oddzieloną, jak przyjął Aleksander. Nie można więc przyjąć, według mniemania Aleksandra, że człowiek poznaje substancje oddzielone.

Co więcej. Jeśli czasami rozum czynny staje się formą samego człowieka, tak, by przezeń mógł poznawać, mógłby tak samo stać się formą drugiego człowieka, który tak samo przezeń by poznawał. Wynikałoby stąd, że dwóch ludzi równocześnie poznaje przez rozum czynny, jako przez swą formę. Odbywa się to zaś w ten sposób, że samo rozumienie rozumu czynnego jest też rozumieniem człowieka, który przezeń rozumie, jak to powiedziano. Będzie więc jedno i to samo rozumienie dla dwóch rozumiejących. To zaś jest niemożliwe.

Ten argument jest zaś także zupełnie płytki. Po pierwsze dlatego, że gdy dochodzi do skutku powstawanie jakiegoś rodzaju, musi także dojść do skutku jego działanie, jednak według sposobu swego rodzaju, a nie według sposobu wyższego rodzaju; gdy bowiem dochodzi do skutku powstawanie powietrza, posiada powstawanie i zupełny ruch wzwyż, choć nie w ten sposób, by zostało poruszone ku miejscu ognia. Podobnie, gdy dochodzi do skutku powstawanie rozumu habitualnego, dojdzie do skutku także jego działanie, którym jest rozumienie, odpowiednio do sposobu rozumu, a nie sposobem, którym rozumieją substancje oddzielone. Stąd z powstawania rozumu habitualnego nie można wnioskować, że człowiek kiedyś zrozumie substancje oddzielone.

Po drugie dlatego, że uzupełnienie działania należy do tej samej władzy, do której należy samo działanie. Jeśli więc rozumienie substancyj oddzielonych jest uzupełnieniem działania rozumu habitualnego, wynika stąd, że rozum habitualny rozumie czasami substancje oddzielone. Tego zaś Aleksander nie twierdzi; wynikałoby bowiem z tego, że rozumienie substancyj oddzielonych odbywałoby się przez nauki spekulatywne, które zawarte są habitualnie w rozumie.

Po trzecie dlatego, że u tych rzeczy, u których powstawanie się rozpoczyna, przeważnie się ono też dokonuje; wszelkie bowiem powstawanie rzeczy pochodzi od przyczyn zdeterminowanych, które osiągają swe skutki albo zawsze albo przeważnie. Jeśli więc za doskonałością powstania idzie także doskonałość działania, musi tę doskonałość działania otrzymać każda rzecz powstająca, albo zawsze albo przeważnie. Ci zaś, którzy dążą do tego, by posiąść rozum habitualny, nie dochodzą do poznania substancyj oddzielonych, ani zawsze ani przeważnie, owszem nikt się nie chwalił, że doszedł do tej doskonałości. Poznanie substancyj oddzielonych nie jest więc udoskonaleniem czynności rozumu habitualnego.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.