Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 43

Że nie możemy w tym życiu rozumieć substancyj oddzielonych, jak to twierdził Averroes

Ponieważ największa trudność w zdaniu Aleksandra leży w tym, iż przyjmował, że habitualny umysł bierny jest całkowicie zniszczalny, wynalazł Averroes, jak mu się zdawało, łatwiejszą drogę w celu wykazania, że niekiedy rozumiemy substancje oddzielone, a to mianowicie przyjmując, że umysł bierny jest niezniszczalny i od nas co do bytu oddzielony, podobnie jak i umysł czynny.

Wykazuje on bowiem najpierw, że należy przyjąć, iż umysł czynny ma się do pierwszych zasad, które z natury poznajemy, albo jak czynnik do narzędzia, albo jak forma do materii. Rozum habitualny bowiem, którym rozumiemy, nietylko posiada tę czynność, mianowicie rozumienie, lecz sprawia także, że coś staje się aktualnie rozumiane; wiemy bowiem z doświadczenia, że obie te czynności są w naszej mocy. Właściwiej zaś oznaczamy rozum habitualny przez to, że on powoduje, iż coś staje się aktualnie rozumianym, niż przez samo rozumienie; pierwej bowiem trzeba coś uczynić aktualnie rozumianym, zanim zostanie zrozumiane. Pewne rzeczy zaś rozumiemy aktualnie z natury, nie przez naukę, ani przez wolę, jak naprzykład pierwsze zasady. Tych zaś nie czyni aktualnie rozumianymi rozum habitualny, który sprawia, że stają się aktualnie rozumianymi te rzeczy, nabywane przez naukę, lecz one są raczej początkiem rozumu habitualnego, stąd też posiadanie habitualne tych pierwszych zasad nazywa Arystoteles w VI Ethic. rozumem. Stają się one zaś aktualnie rozumianymi tylko przez rozum czynny. Przez te pierwsze zasady zaś stają się aktualnie rozumianymi inne rzeczy, które poznajemy przez naukę. A zatem powodować te rzeczy, których aktualne rozumienie jest następstwem rozumienia pierwszych zasad, jest to czynność i rozumu habitualnego, odnośnie do pierwszych zasad i samego rozumu czynnego. Nie należy zaś jedna czynność do dwóch czynników, chyba że się ma jeden do drugiego jak czynnik do narzędzia, lub jak forma do materii. Musi się więc porównać rozum czynny do pierwszych zasad rozumu habitualnego albo jak czynnik do narzędzia, albo jak formę do materii.

W następujący sposób okazuje zaś, jak to jest możliwe. Skoro rozum bierny jest wedle niego pewną substancją oddzieloną, rozumie on rozum czynny i inne substancje oddzielone, a nawet pierwsze zasady nauk spekulatywnych. Jest więc podmiotem jednych i drugich. Z dwóch rzeczy zaś, które się schodzą w jednym podmiocie, jedna ma się do drugiej jako jej forma; naprzykład gdy barwa i światło są jako w podmiocie w czymś przeźroczystym, musi jedno z nich, mianowicie światło, być niejako formą drugiego, mianowicie barwy. I jest to konieczne, gdy mają pewien wzajemny stosunek do siebie, a nie jest konieczne, gdy dwie rzeczy jednoczą się przypadłościowo w jednym podmiocie, jak naprzykład białość i muzyka. Zasady nauk spekulatywnych i rozum czynny mają zaś wzajemny do siebie stosunek; gdyż zasady nauk spekulatywnych rozum czynny czyni aktualnie rozumianymi. Rozum czynny ma się więc do zasad nauk spekulatywnych niejako jak forma do materii. Skoro więc zasady nauk spekulatywnych łączą się z nami przez obrazy zmysłowe, będące niejako ich podmiotem, musi także rozum czynny łączyć się z nami, o ile jest formą zasad nauk spekulatywnych. Gdy więc zasady nauk spekulatywnych istnieją w nas tylko w możności, łączy się rozum czynny z nami tylko w możności. Gdy zaś niektóre z tych zasad istnieją w nas aktualnie, a niektóre w możności, łączy się on z nami częściowo aktualnie, a częściowo w możności, i wtedy się mówi, że zostaje poruszony ku powyższemu złączeniu; im więcej bowiem rzeczy uczyni w nas aktualnie rozumianymi, tym doskonalej łączy się z nami rozum czynny. Ten postęp zaś i ruch do zjednoczenia dokonuje się przez studiowanie nauk spekulatywnych, przez które zdobywa się prawdziwą wiedzę i wyklucza fałszywe zdania, które są poza porządkiem tego ruchu, podobnie jak to co potworne, jest poza porządkiem działania naturalnego. Stąd też w tym postępie ludzie sobie pomagają, tak jak sobie nawzajem pomagają w naukach spekulatywnych. Gdy więc cała wiedza istniejąca w możności zostanie w nas zaktualizowana, wtedy umysł czynny złączy się z nami w sposób doskonały jako forma, i będziemy przez niego rozumieć doskonale, tak jak teraz rozumiemy doskonale przez rozum habitualny. Stąd, skoro rozumienie substancyj oddzielonych należy do rozumu czynnego, będziemy wtedy rozumieć substancje oddzielone tak, jak teraz rozumiemy wiedzę spekulatywną. I to będzie ostateczna szczęśliwość człowieka, w której człowiek niejako będzie jak Bóg.

Na podstawie tego co powyżej powiedziano, można zaś łatwo obalić to stanowisko; opiera się bowiem na przypuszczeniu wielu rzeczy, które zostały poprzednio już zbite. Najpierw mianowicie wykazano powyżej (Ks. II, R. LIX), że rozum bierny nie jest jakąś substancją oddzieloną od nas co do bytu. Stąd nie będzie musiał być podmiotem substancyj oddzielonych; zwłaszcza, że Arystoteles mówi, iż rozum bierny jest tym, który może się stać wszystkim (III de Anima), stąd widać, że jest podmiotem tylko tych rzeczy, które stały się rozumianymi.

Podobnie. Wykazano także powyżej (Ks. II, R. LXXVI), że rozum czynny nie jest jakąś substancją oddzieloną, lecz że jest częścią duszy; jej to przypisuje Arystoteles owo działanie, mianowicie, że sprawia, iż rzeczy stają się aktualnie rozumianymi (tamże), a leży to działanie w naszej mocy. Stąd nie wynika, by rozumienie przez rozum czynny było dla nas przyczyną rozumienia substancyj oddzielonych; inaczej zawsze byśmy je rozumieli.

Co więcej. Gdyby rozum czynny był substancją oddzieloną, łączyłby się z nami tylko przez obrazy, któreby się stawały aktualnie rozumianymi, według jego stanowiska, a tak samo byłoby i z rozumem biernym; chociaż rozum bierny ma się do tych obrazów jak materia do formy, a rozum czynny naodwrót, jak forma do materii. Obrazy te zaś aktualnie rozumiane, łączą się z nami jego zdaniem przez obrazy zmysłowe, które do rozumu biernego mają się tak, jak barwy do wzroku, a do rozumu czynnego jak barwy do światła, jak to widać w słowach Arystotelesa w III de Anima. Kamieniowi zaś, w którym jest barwa, nie możemy przypisywać ani czynności widzenia, by widział, ani czynności słońca, by oświecał. Według powyższego więc zdania, nie można człowiekowi przypisywać ani czynności rozumu biernego, by rozumiał, ani czynności rozumu czynnego, by rozumiał substancje oddzielone, lub by czynił rzeczy aktualnie rozumianymi.

Co więcej. Według powyższego stanowiska przyjmuje się, że umysł czynny łączy się z nami jako forma tylko przez to, że jest formą zasad wiedzy spekulatywnej, a jest ich formą także przez to, że rozum czynny i te zasady mają wspólną czynność, mianowicie czynić rzeczy aktualnie rozumianymi. Może zatem być dla nas formą tylko o ile w jego czynności biorą udział zasady wiedzy. Nie biorą one zaś udziału w jego czynności, mianowicie w rozumieniu substancyj oddzielonych, dlatego, że są ideami rzeczy zmysłowych; chyba, że wrócimy do zdania Avempace, że można poznać treści substancyj oddzielonych przez te rzeczy, które poznajemy poznaniem zmysłowym. W żaden więc sposób nie możemy powyższą drogą rozumieć substancyj oddzielonych.

Oprócz tego. W inny sposób przyrównuje się umysł czynny do zasad wiedzy, które powoduje, niż do substancyj oddzielonych, których nie powoduje, lecz które, według jego twierdzenia tylko poznaje. Jeśli więc łączy się z nami przez to, że powoduje zasady wiedzy, nie wynika stąd, że łączy się z nami, o ile poznaje substancje oddzielone; lecz w tym rozumowaniu widać jasno błąd w dowodzeniu.

Co więcej. Jeśli poznajemy substancje oddzielone przez rozum czynny, nie dzieje się to wedle tego, że umysł czynny jest formą tej lubowej zasady spekulatywnej, lecz wedle tego, że się staje dla nas formą; w ten sposób bowiem możemy przez niego rozumieć. A według jego twierdzenia staje się także dla nas formą przez pierwsze zasady wiedzy. Natychmiast więc, od samego początku może człowiek przez umysł czynny rozumieć substancje oddzielone.

Gdyby zaś powiedziano, że umysł czynny nie staje się dla nas doskonale formą przez jakieś zasady wiedzy, tak, byśmy przez niego mogli rozumieć substancje oddzielone, dzieje się to dlatego tylko, że owe zasady wiedzy nie dorównują doskonałości umysłu czynnego przy rozumieniu substancyj oddzielonych. Ale i wszystkie zasady wiedzy razem wzięte nie dorównują tej doskonałości rozumu czynnego, odnośnie do tego, że rozumie substancje oddzielone; wszystkie te zasady bowiem są przedmiotami rozumienia tylko o ile się staną aktualnie rozumianymi; substancje oddzielone są zaś nimi z natury. Gdybyśmy więc znali wszystkie zasady wiedzy nie wynikałoby stąd, by umysł czynny tak doskonale stał się dla nas formą, byśmy przez niego rozumieli substancje oddzielone. Albo, gdyby to nie było potrzebne, trzeba będzie powiedzieć, że przez to, iż rozumiemy cokolwiek, rozumiemy substancje oddzielone.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.