Księga III, Rozdział 45
Że nie możemy w tym życiu rozumieć substancyj oddzielonych
Ponieważ w tym życiu nie możemy powyższymi sposobami poznać substancyj oddzielonych, należy jeszcze zbadać, czy w ogóle możemy w tym życiu zrozumieć w jakiś sposób substancje oddzielone.
Że zaś to jest rzeczą możliwą, próbuje dowieść Temistius, argumentem a fortiori. Substancje oddzielone są bowiem bardziej poznawalnymi, niż rzeczy materialne; te ostatnie bowiem są poznawalne o tyle, o ile umysł czynny uczyni je aktualnie poznawalnymi; substancje oddzielone są zaś poznawalne same przez się. Jeśli więc rozum nasz rozumie rzeczy materialne, tym bardziej mu będzie naturalnym poznanie tych substancyj oddzielonych.
Na ten argument należy patrzeć z różnych punktów widzenia, według różnych zdań o rozumie biernym. Jeśli bowiem rozum bierny jest władzą niezależną od materii, a prócz tego, jak twierdzi Awerroes, jest co do bytu oddzielony od ciała, wynikałoby stąd, że nie ma żadnego koniecznego stosunku do rzeczy materialnych; im więc coś jest samo przez się bardziej poznawalne, będzie tym bardziej poznawalne dla rozumu biernego. Lecz wtedy wydaje się, iż stąd wynika, że skoro od początku poznajemy przy pomocy rozumu biernego, od początku też poznajemy substancje oddzielone; a jest to oczywiście fałszywe.
Awerroes usiłuje uniknąć tej trudności, jak to powyżej wyłożyliśmy, a wykazaliśmy, że jego zdanie jest fałszywe.
Jeśli zaś rozum bierny nie jest co do bytu oddzielony od ciała, przez to samo, że jest co do bytu złączony z takim ciałem, ma pewien konieczny stosunek do rzeczy materialnych, ten mianowicie, że tylko przez nie może dojść do poznania innych rzeczy. Nie wynika stąd, jeśli substancje oddzielone są same w sobie bardziej poznawalne, by były bardziej poznawalne dla naszego rozumu. Dowodzą tego słowa Arystotelesa w II Metaph. Mówi tam bowiem, że trudność poznawania tych rzeczy leży w nas a nie w nich, rozum nasz bowiem ma się do najoczywistszych rzeczy, jak się ma oko ćmy do światła słońca. A zatem, skoro przez poznanie rzeczy materialnych, nie można poznać substancyj oddzielonych, jak to powyżej wykazano, wynika stąd, że nasz rozum bierny w żaden sposób nie może poznać substancyj oddzielonych.
Widać to także ze stosunku rozumu biernego do czynnego. Możność bierna jest bowiem w możności tylko do tych rzeczy, które się odnoszą do właściwego jej pierwiastka czynnego, każdej bowiem możności biernej odpowiada w naturze możność czynna; inaczej możność bierna byłaby daremną, skoro może ją zaktualizować tylko możność czynna; stąd widzimy, że wzrok może przyjąć tylko te barwy, które zostają światłem oświecone. Rozum bierny zaś, będąc władzą niejako bierną, ma właściwy odpowiadający sobie czynnik, mianowicie rozum czynny, który tak się ma do rozumu biernego, jak się ma światło do wzroku. Rozum bierny jest więc w możności tylko do tych przedmiotów umysłowych, które pochodzą od rozumu czynnego. Stąd też Arystoteles w III De anima, opisując rozum czynny i bierny, powiada, że rozum bierny jest tym, który może stać się wszystkim, a rozum czynny tym, który może wszystko uczynić; tak, by obydwie te władze odnosiły się do jednej i tej samej rzeczy, raz władza czynna, a raz bierna. Skoro więc rozum czynny nie sprawia, że aktualnie poznawalnymi stają się substancje oddzielone, lecz sprawia to tylko w stosunku do przedmiotów materialnych, zatem rozum bierny do nich tylko się odnosi. Nie może więc przez niego poznawać substancyj oddzielonych.
Dlatego też posłużył się Arystoteles odpowiednim przykładem; oko ćmy nie może bowiem nigdy widzieć światła słońca. Awerroes jednak usiłuje osłabić ten przykład, mówiąc, że porównanie między naszym rozumem i substancjami oddzielonymi, a okiem ćmy i światłem słońca, nie mówi o niemożliwości, tylko o trudności. Udowadnia to, jak następuje: gdyby to, co jest samo przez się poznawalne, mianowicie substancje oddzielone, było dla nas niepoznawalne, istniałoby daremnie, jak na przykład, gdyby istniało coś widzialnego, czego by niczyj wzrok nie oglądał.
Jasne zaś jest, że argument ten niczego nie dowodzi. Chociaż bowiem my nigdy nie będziemy rozumieć substancyj oddzielonych, to jednak one się same rozumieją. Stąd nie będą daremnie poznawalnymi, jak też i słońce, by dalej trzymać się przykładu Arystotelesa, nie jest daremnie widzialne dlatego, że go nie może widzieć ćma; gdyż może je widzieć człowiek i inne zwierzęta.
Tak więc rozum bierny, jeśli się przyjmie, że co do bytu złączony jest z ciałem, nie może poznawać substancyj oddzielonych. Inaczej się zaś ma rzecz, gdy chodzi o jego substancję. Gdy się bowiem przyjmie, że jest on pewną władzą materialną, podlegającą powstawaniu i rozkładowi, jak to niektórzy twierdzili, wtedy wynika stąd, że z samej swej substancji jest ograniczony do poznawania rzeczy materialnych. Stąd nie mógłby w żaden sposób poznawać substancyj oddzielonych, gdyż niemożliwe będzie, by sam był oddzielony. Jeśli zaś rozum bierny, chociaż złączony z ciałem, jest jednak niezniszczalny i niezależny od materii co do swego bytu, jak to powyżej wykazano, wynika stąd, że konieczność poznawania rzeczy materialnych pochodzi u niego od złączenia z ciałem. Stąd, gdy dusza zostanie oddzielona od takiego ciała, będzie rozum bierny mógł rozumieć te rzeczy, które same przez się są poznawalne, mianowicie substancje oddzielone, przez światło rozumu czynnego, będącego w duszy rozumnej podobieństwem światła, które jest w substancjach oddzielonych.
To zaś mówi nam wiara nasza o naszym poznawaniu substancyj oddzielonych po śmierci, a nie w tym życiu.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.