Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 46

Że dusza w tym życiu nie poznaje się sama przez siebie

Wydaje się, że pewną trudnością w tym, co powyżej powiedziano, są słowa Augustyna, które należy starannie rozważyć. Mówi on bowiem w IX Księdze De Trinitate: Umysł, jak przez zmysły ciała zbiera wiadomości o rzeczach cielesnych, tak o rzeczach niecielesnych przez siebie samego. A zatem i siebie przez siebie samego poznaje, skoro jest niecielesny. Z tych słów widać bowiem, że nasz umysł rozumie się przez siebie samego, a rozumiejąc się, rozumie substancje oddzielone, a to sprzeciwia się temu, co powyżej wykazano. Należy więc zbadać, w jaki sposób dusza nasza rozumie siebie sama przez się.

Nie można zaś powiedzieć, by sama przez się rozumiała o sobie, czym jest. Przez to bowiem staje się możność poznawania aktualnie poznającą, że się w niej znajduje to, przez co ona poznaje. Jeśli to jest w możności, poznaje ona w możności, jeśli w czynie, poznaje aktualnie, jeśli sposobem pośrednim, poznaje habitualnie. Dusza zaś zawsze dla siebie jest aktualną, a nigdy dla siebie nie jest w możności, lub tylko habitualną. Jeśli zaś dusza sama przez się poznaje o sobie, czym jest, zawsze aktualnie rozumie o sobie, czym jest. A to jest oczywiście fałszywe.

Dalej. Jeśli dusza sama przez się poznaje o sobie, czym jest, a każdy człowiek ma duszę; każdy zatem człowiek poznaje, czym jest dusza. A to jest oczywiście fałszywe.

Co więcej. Poznanie, które odbywa się przez coś wlanego w nas przez naturę, jest naturalne; jak na przykład zasady, których się nie udowadnia, które się poznaje za pomocą światła rozumu czynnego. Jeśli więc my wiemy o duszy przez samą duszę, czym ona jest, będzie to poznanie naturalne. Nikt zaś nie może się mylić co do tego, co poznaje z natury; nikt bowiem nie myli się w poznawaniu pierwszych zasad, których się nie dowodzi. Nikt by się więc nie mylił co do tego, czym dusza jest, gdyby dusza o tym wiedziała sama przez się. A jest to fałszywe, gdyż wielu myślało, że dusza jest takim lub innym ciałem, inni, że jest liczbą lub harmonią. Nie poznaje więc dusza sama przez się, czym jest.

Co więcej. W każdym porządku to, co jest samo przez się, jest wcześniejsze od tego, co istnieje przez coś drugiego i jest jego podstawą. To więc, co jest znane samo przez się, poznaje się pierwej, niż to, co się poznaje przez coś drugiego, i jest podstawą jego poznania; jak na przykład pierwsze zasady są wcześniejsze od wniosków. Jeśli więc dusza sama przez się poznaje o sobie, czym jest, będzie to poznanie samo przez się, a zatem poznaniem wcześniejszym i podstawą poznania innych rzeczy. To zaś jest oczywiście fałszywe, nauka bowiem nie przypuszcza jako rzeczy znanej, czym dusza jest, lecz przedstawia to, jako rzecz, którą należy zbadać na podstawie innych. A zatem dusza nie poznaje sama przez się o sobie, czym jest.

Jasnym jest zaś, że i Augustyn tego nie chciał. Mówi on bowiem, w X Księdze De Trin., że gdy dusza pragnie poznać siebie samą, nie chce się znaleźć jakoby coś nieobecnego, lecz troszczy się o poznanie się jako czegoś obecnego; nie, by się poznać, jakoby się nie znała, ale by się odróżnić od tego, o czym wie, że jest czymś innym. Daje przez to poznać, że dusza bezpośrednio poznaje się jako coś obecnego, ale nie jako coś odmiennego od innych rzeczy. Stąd też mówi, że niektórzy mylili się co do tego, że nie rozróżniali duszy od rzeczy, które są od niej odmienne. Przez to zaś, że się wie, czym rzecz jest, poznaje się ją, jako różną od innych rzeczy; stąd też definicja, oznaczająca czym jest rzecz, wyróżnia rzecz definiowaną od wszystkich innych. Nie chciał więc Augustyn powiedzieć, by dusza sama o sobie poznawała, czym jest.

Lecz Arystoteles także tego nie chciał. Mówi on bowiem w III De Anima, że rozum bierny rozumie siebie tak, jak inne rzeczy. Poznaje bowiem przez ideę poznawczą, która mu daje aktualną poznawalność. Rozważany bowiem sam w sobie, jest tylko w możności do bytu umysłowego; niczego się zaś nie poznaje jako coś istniejącego w możności, lecz o ile istnieje aktualnie. Stąd substancje oddzielone, których substancje są jakby pewnym bytem aktualnym w rodzaju przedmiotów umysłu, rozumieją o sobie przez swe substancje, czym są; nasz umysł bierny rozumie zaś przez idee poznawcze, przez które staje się aktualnie poznającym. Stąd też Arystoteles w III De Anima wykazuje naturę rozumu biernego ze samego rozumienia, a to mianowicie, że jest niezmieszany i niezniszczalny, jak widać z tego, co powyżej powiedziano.

Tak więc zdaniem Augustyna, umysł nasz sam przez się zna siebie, o ile poznaje o sobie, że jest. Z tego samego bowiem, że poznaje, iż działa, poznaje też, że istnieje; działa zaś sam przez się; stąd sam przez się poznaje o sobie, że istnieje.

Tak więc i dusza poznając siebie, poznaje, że są substancje oddzielone; nie poznaje zaś, czym są, a to znaczy rozumieć ich substancje. Gdy bowiem poznajemy, że substancje oddzielone są pewnymi substancjami intelektualnymi, czy to przez dowodzenie, czy przez wiarę, nie moglibyśmy tego poznać ani jednym ani drugim sposobem, jak tylko przez to, gdyby dusza nasza sama ze siebie poznała, czym jest byt umysłowy. Stąd też należy używać nauki o rozumności duszy jako podstawy dla wszystkiego, co się tyczy naszej wiedzy o substancjach oddzielonych.

Jeśli zaś możemy dojść do poznania, czym dusza jest przez nauki spekulatywne, nie ma konieczności, byśmy mogli dojść do poznania, czym są substancje oddzielone przez tego rodzaju nauki; rozum nasz bowiem, za pomocą którego dochodzimy do poznania, czym jest dusza nasza, bardzo jest daleki od rozumu substancji oddzielonej. Można jednak przez to, że się wie, czym jest dusza nasza, dojść do poznania jakiegoś dalekiego rodzaju substancji oddzielonych, ale nie jest to rozumieniem ich substancji.

Jak zaś wiemy przez samą duszę, że jest, gdy poznajemy jej akty, a przez akty i ich przedmioty przy pomocy zasad nauk spekulatywnych badamy, czym dusza jest, podobnie także o tych rzeczach, które są w naszej duszy, mianowicie możnościach i nawykach, poznajemy, że są, o ile poznajemy ich akty, a do tego, czym są, dochodzimy przez poznanie jakości ich aktów.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.