Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 47

Że nie możemy w tym życiu widzieć Boga w Jego istotności

Jeśli nie możemy w obecnym życiu rozumieć innych substancji oddzielonych, dlatego, że umysł nasz z natury swej poznaje przez obrazy zmysłowe, tym mniej możemy w tym życiu widzieć istotność bożą, która przewyższa wszelkie substancje oddzielone.

Można to także w ten sposób wykazać, że im bardziej umysł nasz się wznosi do kontemplacji rzeczy duchowych, tym zupełniej abstrahuje od rzeczy zmysłowych. Ostatecznym zaś kresem, do którego może dojść kontemplacja, jest substancja boża. Musi więc umysł, który widzi substancję bożą, zupełnie być uwolniony od zmysłów cielesnych, czy to przez śmierć, czy przez jakąś ekstazę. Dlatego powiedziano o osobie Boga w Ks. Wyjścia (Wj 33, 20): Nie ujrzy mnie bowiem nikt, jeśli ma pozostać przy życiu.

To zaś co powiedziano w Piśmie św., że niektórzy widzieli Boga, należy rozumieć w ten sposób, iż było to albo przez jakieś widzenie wyobraźni, czy też widzenie cielesne, o ile mianowicie przez jakieś obrazy cielesne, okazujące się czy to zewnętrznie, czy też utworzone wewnętrznie we wyobraźni, ujawniała się moc obecności bożej; albo także, gdy inni znowu dochodzili do pewnego umysłowego poznania Boga przez działanie duchowe Boga.

Trudnością są tu zaś słowa Augustyna, z których się wydaje, że możemy w tym życiu rozumieć samego Boga. Mówi on bowiem w IX Księdze De Trinitate, że w prawdzie odwiecznej, od której pochodzą wszystkie rzeczy doczesne, formą wedle której istniejemy i wedle której działamy czy to w nas samych czy w stosunku do czegoś innego, właściwie i prawdziwie, oglądamy wzrokiem umysłu, i posiadamy w ten sposób prawdziwe poznanie rzeczy. W Wyznaniach (Ks. XII, R. XXV), powiada także: Jeśli obaj widzimy, że prawdą jest co ty mówisz, i obaj widzimy, że prawdą jest, co ja mówię, gdzież to, proszę cię, widzimy? Wszak ani ja w tobie, ani ty we mnie. Lecz obaj widzimy to w tej niewysłowionej prawdzie, która jest ponad naszymi umysłami. Także w Księdze De vera religione (R. XXXI), mówi, że osądzamy wszystko według prawdy bożej. W Księdze Soliloquia mówi zaś, że pierwej należy poznać prawdę, przez którą można poznać inne rzeczy. I wydaje się, że się to odnosi do prawdy bożej. Wydaje się więc na mocy jego słów, że oglądamy samego Boga, który jest sam Swą prawdą i że przez Niego poznajemy inne rzeczy. Wydaje się, że tu także się odnoszą słowa, które Augustyn wypowiada w XII Księdze De Trinitate, mówiąc: Jest rzeczą rozumu sądzić o rzeczach materialnych według idei niematerialnych i wiecznych, które gdyby nie przewyższały rozumu ludzkiego, nie byłyby zaiste niezmiennymi. Idee zaś niezmienne i wieczne mogą istnieć tylko w Bogu, Bóg tylko bowiem, według nauki wiary, jest wieczny. Wynika więc stąd, jak się wydaje, że możemy w tym życiu widzieć Boga, i przez to sądzimy o innych rzeczach, że Go widzimy, a w Nim idee rzeczy.

Nie należy jednak wierzyć, by Augustyn przez te słowa chciał powiedzieć, że możemy w tym życiu rozumieć Boga w Jego istotności. Należy więc zbadać, w jaki sposób widzimy w tym życiu ową niezmienną prawdę, lub owe wieczne idee, i w jaki sposób według nich sądzimy o innych rzeczach.

Sam Augustyn w Księdze Soliloquia przyznaje, że prawda jest w duszy i stąd dowodzi nieśmiertelności duszy z wieczności prawdy. Prawda zaś jest w duszy nie tylko w ten sposób, w jaki się mówi, że Bóg przez Swą istotność jest we wszystkich rzeczach, ani jak przez podobieństwo jest we wszystkich rzeczach, rzecz bowiem nazywa się prawdziwą o tyle, o ile się zbliża do podobieństwa bożego; inaczej dusza nie byłaby co do tego wyższą od innych rzeczy. Jest więc w duszy szczególnym sposobem, mianowicie o ile dusza poznaje prawdę. Jak więc dusze i inne rzeczy nazywa się prawdziwymi w ich naturach, według tego, że mają podobieństwo do tej najwyższej natury, która jest samą prawdą, gdyż jest swoim rozumiejącym się bytem; tak też to, co zostaje poznane przez duszę, jest prawdziwym, o ile w nim istnieje pewne podobieństwo do tej prawdy bożej, którą Bóg poznaje. Stąd też mówi Glossa o tych słowach Psalmu (Ps 12, 2): zmniejszyła się prawda u synów ludzkich, że jak jedna twarz po wiele razy się odbija w zwierciedle, tak od jednej pierwszej prawdy odbija się wiele prawd w umysłach ludzkich. Chociaż więc różni ludzie różne rzeczy poznają i uważają za prawdziwe, są jednak pewne prawdy, na które się zgadzają wszyscy ludzie; takimi są na przykład pierwsze zasady rozumowe, tak spekulatywne jak praktyczne, wedle których wynika powszechnie w umysłach wszystkich ludzi niejako obraz prawdy bożej. Gdy więc umysł cokolwiek poznaje z pewnością, ogląda to w tych zasadach, na mocy których o wszystkim sądzi, sprowadzając do nich wnioskowanie, i mówi się, że ogląda wszystko w prawdzie bożej, lub w ideach wiecznych, i że według nich wszystko sądzi. Potwierdzają takie tłumaczenie także słowa Augustyna w Księdze Soliloquiorum (Ks. I, R. VIII), który powiada, że spekulację naukową widzi się w prawdzie bożej tak, jak rzeczy widzialne ogląda się w świetle słońca; nie ogląda się ich oczywiście w samym ciele słonecznym, lecz przez światło, będące podobieństwem blasku słonecznego w powietrzu, i padające na podobne ciała.

Te słowa Augustyna nie mówią zatem, że się widzi Boga w tym życiu w Jego substancji, lecz tylko, że się Go widzi jakby w zwierciedle. A głosi to także Apostoł, o poznaniu Boga w tym życiu, słowami (1 Kor 13, 12): Teraz widzimy przez zwierciadło, przez podobieństwo.

Chociaż zaś to zwierciadło, którym jest umysł ludzki, dokładniej przedstawia podobieństwo boże, niż stworzenia niższe, to jednak poznanie Boga, które można osiągnąć rozumem ludzkim, nie przewyższa tego rodzaju poznania, które się czerpie ze zmysłów; i sama dusza bowiem poznaje o sobie czym jest, przez to, że poznaje natury przedmiotów zmysłowych, jak to powiedziano. Stąd też nie można tą drogą poznać Boga wyższym sposobem niż ten, którym się przyczynę poznaje przez skutek.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.