Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 48

Że ostateczna szczęśliwość człowieka nie jest w tym życiu

Jeśli ostateczna szczęśliwość człowieka nie polega na tym poznaniu Boga, którym powszechnie wszyscy lub prawie wszyscy Go poznają pewnym niejasnym poznaniem, ani też na poznaniu Go, do którego się dochodzi drogą dowodzenia w naukach spekulatywnych, ani też na poznaniu Boga przez wiarę, jak to wykazano powyżej (R. XXXVIII i następne); a nie jest rzeczą możliwą w tym życiu dojść do wyższego poznania Boga, by poznać Jego istotność, lub przynajmniej zrozumieć inne substancje oddzielone, by przez nie móc Boga niejako dokładniej poznać, jak to wykazano (R. XLV), i skoro należy ostateczną szczęśliwość człowieka zakładać w pewnym poznaniu Boga, jak tego powyżej dowiedziono (R. XXXVII); niepodobna więc, by ostateczna szczęśliwość człowieka była w tym życiu.

Podobnie. Ostateczny cel człowieka zaspakaja jego naturalne pragnienie, tak, że gdy go posiędzie, nie szuka niczego innego; gdy bowiem jeszcze ku czemuś dąży, nie posiadł jeszcze celu, w którym spoczywa. Niepodobna zaś, by się to zdarzyło w obecnym życiu. Im bowiem ktoś więcej rozumie, tym bardziej w nim wzrasta pragnienie rozumienia, będące naturalnym dla człowieka; chyba gdyby może istniał człowiek, któryby wszystko rozumiał. To zaś się w życiu obecnym nigdy nie zdarzy żadnemu człowiekowi, ani się nie może zdarzyć, gdyż nie możemy w tym życiu, jak to wykazano (R. XLV), poznać substancji oddzielonych, które są w najwyższym stopniu poznawalne. Niepodobna więc, by ostateczne szczęście człowieka było w tym życiu.

Co więcej. Każda rzecz, która dąży do celu, pragnie z natury się ustalić i w nim spocząć; stąd też z miejsca ku któremu ciało się porusza z natury, usuwa się ono tylko przemocą, która jest przeciwną owemu pragnieniu. Szczęśliwość zaś jest ostatecznym celem, którego człowiek pragnie z natury. Pragnieniem naturalnym człowieka jest zatem ustalenie w szczęściu. Jeśli więc nie osiągnie wraz z szczęśliwością także niezmiennej w niej stałości, nie jest jeszcze szczęśliwym, a jego pragnienie naturalne jeszcze nie jest zaspokojone. Gdy więc ktoś osiąga szczęście, podobnie osiąga także ustalenie jego i spoczynek; stąd też wszyscy w ten sposób pojmują szczęśliwość, że w jej pojęciu zawiera się stałość; dlatego mówi Filozof w I Ethic., że nie uważamy, by człowiek szczęśliwy był jakoby kameleonem. W obecnym życiu nie ma zaś stałości; każdemu bowiem, jakkolwiekby go nazywano szczęśliwym, może się przydarzyć choroba i nieszczęście, które mu przeszkadzają w działaniu, jakiekolwiekby ono było, na którym to działaniu polega szczęśliwość. Nie może więc ostateczne szczęście człowieka być w tym życiu.

Co więcej. Wydaje się rzeczą nieodpowiednią i nierozumną, by czas powstawania jakiejś rzeczy był długi, a czas jej trwania był krótki; wynikałoby stąd bowiem, że natura przez czas dłuższy byłaby pozbawioną swego celu; stąd też widzimy, że zwierzęta, które krótko żyją, w krótkim także czasie się rozwijają. Jeśli zaś szczęście polega na doskonałym działaniu według doskonałej cnoty (X Ethic.), czy to intelektualnej czy moralnej, może człowiek do niej dojść tylko po dłuższym czasie. Widać to szczególnie w naukach spekulatywnych, na których polega najwyższa szczęśliwość, jak wynika z tego, co powiedziano (R. XXXVII); człowiek bowiem zaledwie w podeszłym wieku może dojść do doskonałości w naukach spekulatywnych. Wtedy zaś zwykle mało pozostaje czasu do życia. Nie może więc szczęśliwość człowieka być w tym życiu.

Oprócz tego. Wszyscy wyznają, że szczęśliwość jest pewnym dobrem doskonałym, inaczejby nie zaspakajała pragnienia. Doskonałym jest zaś to dobro, w którym zupełnie nie ma domieszki zła; jak na przykład doskonale białym jest to, co jest zupełnie niezmieszane z czarnym. Niepodobna zaś, by człowiek w tym życiu był zupełnie wolny od zła; nie tylko cielesnego, jak głód, pragnienie, gorąco i zimno i tym podobne, lecz także od zła duchowego nie może być wolny. Nie ma bowiem człowieka, któregoby czasami nie niepokoiły nieporządne namiętności, któryby niekiedy nie przekraczał miary, na której polega cnota (II Ethic.), czy przesadzając czy niedociągając; któryby nie doznawał w różnych rzeczach zawodu, lub przynajmniej któryby nie wiedział tego, co wiedzieć pragnie, lub także nie miał wątpliwości co do rzeczy, o którychby pragnął mieć pewność. Nikt więc nie jest w tym życiu szczęśliwy.

Co więcej. Człowiek z natury unika śmierci i nią się smuci, nie tylko wtedy jej unikając, gdy ona nadchodzi, lecz także, gdy o niej myśli. Nie może zaś człowiek osiągnąć w tym życiu tego, by nie umarł. Nie może więc człowiek w tym życiu być szczęśliwy.

Co więcej. Ostateczna szczęśliwość polega na działaniu, a nie na habitualnej zdolności do działania, która istnieje dla czynu. Niepodobna zaś w tym życiu bezustannie spełniać jakąś czynność. Niepodobna więc, by człowiek w tym życiu był całkowicie szczęśliwy.

Podobnie. Im coś bardziej jest upragnionym i ukochanym, tym jego strata przynosi większy ból i smutek. Ponad wszystko pragnie się zaś i kocha szczęśliwość. Utrata jej jest więc związana z największym smutkiem. Lecz jeśli ostateczna szczęśliwość jest w tym życiu, pewnym jest, że się ją utraci, przynajmniej przez śmierć. I nie jest pewnym, czy będzie trwać aż do śmierci, skoro każdego człowieka mogą w tym życiu spotkać choroby, które mogą mu przeszkodzić całkowicie w wykonywaniu cnoty, jak na przykład obłęd i tym podobne rzeczy, które przeszkadzają w używaniu rozumu. Z taką szczęśliwością zatem zawsze z natury złączony jest smutek. Nie będzie więc doskonałą szczęśliwością.

Mógłby zaś ktoś powiedzieć, że skoro szczęśliwość jest dobrem natury rozumnej, doskonałą i prawdziwą szczęśliwość mają te byty, które posiadają naturę rozumną doskonałą, mianowicie substancje oddzielone, w człowieku jest ona zaś niedoskonałą, istniejąc w nim sposobem pewnego uczestnictwa. Do zupełnego rozumienia prawdy może człowiek bowiem dojść tylko przez pewien ruch badający, a zupełnie nie poznaje tych rzeczy, które z natury swej są w najwyższym stopniu przedmiotem poznania, jak to powiedziano (R. XLV). Stąd też nie może człowiek posiąść szczęśliwości, według jej doskonałego pojęcia, lecz uczestniczy w niej nieco, nawet w tym życiu. I takie, jak się zdaje, było zdanie Arystotelesa o szczęśliwości. Stąd też w I Księdze Ethicorum, w której rozważa, czy nieszczęścia usuwają szczęśliwość, wnioskuje on, wykazawszy, że szczęście polega na uczynkach cnoty, które jak się wydaje, są w tym życiu najbardziej stałe, że ci, którzy w tym życiu posiadają taką szczęśliwość, posiadają szczęśliwość jako ludzie, nie jakoby bezwzględnie osiągali szczęśliwość, lecz sposobem ludzkim.

Należy zaś jeszcze okazać, że powyższa odpowiedź nie usuwa poprzednich argumentów.

Człowiek bowiem, chociaż według porządku natury jest niższy od substancji oddzielonych, jest jednak wyższy od stworzeń nierozumnych. A więc dosięga swego celu w sposób doskonalszy, niż stworzenia nierozumne, te ostatnie zaś tak doskonale osiągają swój cel ostateczny, że niczego poza tym nie szukają; przedmiot ciężki bowiem spoczywa, gdy jest we właściwym sobie miejscu; także gdy zwierzęta używają przyjemności zmysłowych, zaspakaja się ich pragnienie naturalne. Tym bardziej zatem musi pragnienie naturalne człowieka się zaspokoić, gdy on dojdzie do swego celu ostatecznego. Lecz nie może się to stać w życiu obecnym. A zatem człowiek nie osiąga w tym życiu szczęśliwości, będącej jego właściwym celem, jak to wykazano. Musi ją więc osiągnąć po tym życiu.

Co więcej. Niemożliwym jest, by pragnienie naturalne było daremnym; natura bowiem nic nie czyni daremnie. (II de Caelo). Byłoby zaś pragnienie natury daremne, gdyby nigdy się nie mogło spełnić. Naturalne pragnienie człowieka może się więc spełnić. Nie może się zaś spełnić w tym życiu, jak to wykazano. Musi się więc spełnić po tym życiu. Ostateczna szczęśliwość człowieka nie będzie więc w obecnym życiu.

Co więcej. Póki coś zmierza ku doskonałości, nie jest jeszcze u celu ostatecznego. Lecz wszyscy ludzie w poznawaniu prawdy są jakby poruszani i dążący do doskonałości; następcy bowiem dodają nowe wynalazki do tych, które uczynili poprzednicy, jak to też powiedziano w II Metaph. A zatem w poznaniu prawdy nie dosięgają ostatecznego celu. Skoro się zaś wydaje, że ostateczna szczęśliwość człowieka w tym życiu polega przede wszystkim na spekulacji, za pomocą której szuka się poznania prawdy, jak tego dowodzi sam Arystoteles w X Ethic., nie można powiedzieć, by człowiek w tym życiu osiągał swój cel ostateczny.

Oprócz tego. Wszystko co jest w możności, dąży do stania się aktualnym. Póki więc nie stanie się zupełnie aktualnym, nie jest u swego ostatecznego celu. Rozum nasz zaś jest w możności do poznania wszystkich form rzeczy, zostaje zaś zaktualizowany, gdy którąś z nich poznaje. Nie będzie więc całkowicie zaktualizowany ani u ostatecznego swego celu, póki nie pozna wszystkiego, szczególnie tych przedmiotów materialnych. Nie może zaś człowiek osiągnąć tego przez nauki spekulatywne, przez które w tym życiu poznajemy prawdę. Niepodobna więc, by ostateczna szczęśliwość człowieka była w tym życiu.

Dla tych zaś i tym podobnych powodów twierdzili Aleksander i Averroes, że ostateczna szczęśliwość człowieka nie polega na poznawaniu ludzkim, opierającym się na naukach spekulatywnych, lecz na zetknięciu się z substancją oddzieloną, uważali bowiem, że jest to możliwe w tym życiu. Ponieważ Arystoteles stwierdził, że człowiek w tym życiu nie ma innego poznania jak za pomocą nauk spekulatywnych, przyjął, że człowiek nie osiąga szczęśliwości doskonałej, lecz tylko swoistą.

Widać stąd, jak bardzo musiał nad tym cierpieć wzniosły umysł tych uczonych. My zaś będziemy uwolnieni od tego udręczenia, gdy przyjmiemy, na mocy powyższych dowodów, że człowiek może po życiu obecnym dojść do prawdziwej szczęśliwości, skoro istnieje nieśmiertelna dusza ludzka; po tym życiu bowiem dusza rozumie sposobem substancji oddzielonych, jak to wykazano w drugiej Księdze tego dzieła (Rozdział LXXXI).

Ostateczna szczęśliwość człowieka będzie więc polegać na poznaniu Boga, które rozum ludzki ma po życiu obecnem, sposobem, którym poznają go substancje oddzielone. Z tego powodu obiecuje nam Pan nasz Jezus Chrystus (Mt 5, 12) zapłatę w niebiesiech, a według (Mt 22, 30), powiada, że święci będą jako aniołowie boży, którzy zawsze widzą oblicze Ojca mego, jak powiedziano (Mt 18, 10).

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.