Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 49

Że substancje oddzielone nie oglądają Boga w Jego istotności, przez to, że Go poznają przez własną istotność

Należy teraz zbadać, czy to poznanie, którym substancje oddzielone i dusze po śmierci przez swą istotność oglądają Boga, wystarcza im do ostatecznej szczęśliwości.

Dla wyśledzenia tu prawdy, należy najpierw wykazać, że tym sposobem poznawania nie poznaje się istotności bożej.

Można bowiem w rozmaity sposób poznawać przyczynę ze skutku. Jednym sposobem, gdy skutek jest środkiem, którym się poznaje, że przyczyna istnieje, i jaka ona jest; widzimy to w naukach, które udowadniają przyczynę przez skutek. Drugim sposobem, gdy w samym skutku widzimy przyczynę, gdy podobieństwo przyczyny odbija się w skutku, jak na przykład, gdy człowieka widać w lustrze dla jego podobieństwa. Ten drugi sposób jest różny od pierwszego. W pierwszym bowiem mamy dwa poznania, poznanie skutku i poznanie przyczyny, i tu jedno jest przyczyną drugiego, poznanie bowiem skutku powoduje poznanie przyczyny. W drugim zaś sposobie widzi się naraz i skutek i przyczynę; równocześnie bowiem widząc skutek, widzi się w nim i przyczynę. Trzecim sposobem, gdy samo podobieństwo przyczyny w skutku jest formą, przez którą to formę poznaje przyczynę jej skutek; jak na przykład gdyby pudełko miało rozum i przez formę swą poznawało sztukę, od której pochodzi ta forma lub jej podobieństwo. Żadnym zaś z powyższych sposobów nie można przez skutek poznać czym jest przyczyna, z wyjątkiem, gdyby skutek dorównywał przyczynie i gdyby wyrażał całą moc przyczyny. Substancje oddzielone poznają zaś Boga przez własne substancje, tak jak się poznaje przyczynę przez skutek; nie pierwszym jednak sposobem, gdyż wtedy poznanie ich byłoby poznaniem przez wnioskowanie; lecz drugim sposobem, gdy jedna w drugiej widzi Boga, i trzecim sposobem, gdy każda z nich widzi Boga w sobie. Żadna z nich jednak nie jest skutkiem dorównywającym mocy bożej, jak to wykazano w II księdze. Niemożliwym więc jest, by tym sposobem poznania oglądały samą istotność bożą.

Obraz umysłowy, przez który rozumie się jakąś rzecz odnośnie do jej substancji, musi należeć do tego samego gatunku, lub raczej musi być jej gatunkiem; jak na przykład forma domu, która jest w umyśle budowniczego, należy do tego samego gatunku, co forma domu, który jest w materii, lub raczej jest jej gatunkiem; nie przez gatunek bowiem człowieka rozumiemy, czym jest osioł lub koń. Lecz sama natura substancji oddzielonej nie jest co do gatunku tym samym co natura boska, tym mniej więc co do rodzaju, jak to wykazano w Pierwszej Księdze. Nie jest więc możliwym, by substancja oddzielona rozumiała substancję bożą przez własną swą naturę.

Podobnie. Każda rzecz stworzona mieści się w jakimś rodzaju lub gatunku. Istotność boża jest zaś nieskończona, i zawiera w sobie wszelką doskonałość całego bytu, jak to wykazano w Pierwszej Księdze. Niepodobna więc, by coś stworzonego oglądało substancję bożą.

Oprócz tego. Każdy gatunek umysłowy, przez który się rozumie treść lub istotność jakiejś rzeczy, obejmuje ową rzecz, przedstawiając ją. Stąd też zdania, oznaczające czym coś jest, nazywamy terminami i definicjami. Niemożliwym więc jest, by jakiś obraz stworzony w ten sposób przedstawiał Boga, skoro wszelki obraz stworzony należy do jakiegoś określonego rodzaju, Bóg zaś nie należy do żadnego rodzaju, jak to wykazano w Pierwszej Księdze. Nie jest więc możliwym, by można rozumieć substancję bożą przez jakiś obraz stworzony.

Co więcej. Substancja boża jest własnym swym bytem, jak to wykazano w Pierwszej Księdze. Byt zaś substancji oddzielonej jest czym innym niż jego substancja, jak tego dowiedziono w Drugiej Księdze. Istotność substancji oddzielonej nie jest więc środkiem dostatecznym, by można przez nią oglądać istotność Boga.

Substancja oddzielona poznaje jednak przez swoją substancję, że Bóg istnieje i że jest przyczyną wszystkich rzeczy i że wszystkie przewyższa, oraz, że istnieje oddzielnie od wszystkich rzeczy, nie tylko tych, które istnieją, ale i tych, które mogą powstać w myśli rozumu stworzonego. Do tego poznania Boga my po części dojść możemy; ze skutków bowiem jakie sprawia, poznajemy, że Bóg istnieje i że jest przyczyną innych rzeczy, przewyższając je i oddzielonym będąc od wszystkich. I to jest ostatecznym i najdoskonalszym naszym poznaniem w tym życiu, jak mówi Dionizy w księdze De mystica theologia, że łączymy się z Bogiem jakoby z kimś nieznanym; a to mianowicie, gdy poznajemy o Nim to, czym nie jest, a to, czym jest, przeważnie pozostaje nieznanym. Stąd też, by okazać brak tego najwznioślejszego poznania, powiedziano o Mojżeszu (Wj 20, 21): przystąpił do ciemnej chmury, w której był Bóg.

Ponieważ zaś niższa natura na najwyższym stopniu dosięga tylko najniższego stopnia natury wyższej, musi więc to samo poznanie być wyższe w substancjach oddzielonych, niż w nas. Widać to na poszczególnych przykładach. Im bowiem bliżej i wyraźniej poznaje się skutek jakiejś przyczyny, tym oczywiściej okazuje się, że przyczyna istnieje. W substancjach zaś oddzielonych, które same przez siebie poznają Boga, jest wyraźniejsze podobieństwo do Boga, i są bliższymi skutkami Jego, niż skutki, przez które my Boga poznajemy. Pewniej zatem i dokładniej niż my, poznają substancje oddzielone, że Bóg istnieje.

Dalej, skoro przez przeczenie dochodzi się w pewien sposób do właściwego poznania rzeczy, jak to powyżej powiedziano, im kto więcej zna rzeczy, które należy usuwać od Boga i im one są bliższe, tym bardziej się zbliża do prawdziwego poznania Boga; jak na przykład do właściwego poznania człowieka bardziej zbliża się ten, kto wie, że człowiek nie jest ani nieożywiony, ani nieczujący, niż ten, który tylko wie, że człowiek nie jest nieożywiony; chociaż żaden z nich nie będzie wiedział, czym człowiek jest. Substancje oddzielone więcej zaś poznają od nas i poznają rzeczy, które są Bogu bliższe, a zatem rozumem swym usuwają od Boga więcej niż my rzeczy i bliższe Bogu. Zbliżają się więc bardziej niż my do właściwego poznania Boga, chociaż i one przez to, że się same rozumieją, jednak nie oglądają substancji bożej.

Podobnie. Im nad wyższymi rzeczami ktoś jest postawiony, tym bardziej się przez to poznaje jego wysoką godność; jak na przykład, chociaż człowiek prosty wie, że król ma najwyższą godność w królestwie, to jednak, dlatego że zna tylko najniższe zadania króla, z którymi się styka, nie poznaje w ten sposób wysokiego stanowiska króla, jak ktoś, kto zna godność wszystkich głównych osób w państwie; chociaż żaden nie poznaje wysokości godności królewskiej. My zaś poznajemy tylko niektóre najniższe byty. Chociaż więc wiemy, że Bóg przewyższa wszystkie byty, to jednak nie poznajemy tak wysokości godności bożej, jak ją poznają substancje oddzielone, którym znany jest najwyższy porządek rzeczy, oraz wyższość Boga ponad wszystkim.

Wreszcie przyczynowość i moc jakiejś przyczyny poznaje się oczywiście tym bardziej, im większe i im więcej skutków przez nie wywołanych się poznaje. A stąd jest jasnym, że substancje oddzielone poznają lepiej niż my Boga jako przyczynę i Jego moc, chociaż i my wiemy, że On jest przyczyną wszelkiego bytu.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.