Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 50

Że naturalne poznanie Boga, jakie posiadają substancje oddzielone, nie zaspokaja pragnienia ich natury

Niepodobna, by takie poznanie Boga zaspokajało naturalne pragnienie substancji oddzielonej.

Każda rzecz bowiem, która w jakimś gatunku jest niedoskonała, pragnie osiągnąć doskonałość tego gatunku; kto bowiem ma jakieś mniemanie o danej rzeczy, które to mniemanie jest niedoskonałą wiedzą o tej rzeczy, przez to samo pobudzony zostaje do pragnienia wiedzy o tej rzeczy. Powyższe zaś poznanie, które substancje oddzielone posiadają o Bogu, nie znając Jego substancji, jest niedoskonałym gatunkiem poznania; nie uważamy bowiem, byśmy coś poznali, jeśli substancji tej rzeczy nie znamy, stąd też najważniejszym przy poznaniu jakiejś rzeczy, jest poznać czym ona jest. A zatem to naturalne poznanie, które substancje oddzielone mają o Bogu, nie zaspokaja pragnienia naturalnego, lecz raczej pobudza ich pragnienie oglądania substancji bożej.

Podobnie. Poznanie skutków pobudza pragnienie do poznania przyczyny; stąd też ludzie zaczęli filozofować, badając przyczyny rzeczy. Nie zaspokaja się więc naturalne pragnienie wiedzy, tkwiące w naturze wszystkich substancji rozumnych, póki nie pozna, poznawszy substancje skutków, także substancji przyczyny. Przez to więc, iż substancje oddzielone poznają, że Bóg jest przyczyną wszystkich rzeczy, których substancje widzą, nie zaspokaja się ich pragnienie naturalne, póki nie ujrzą samej substancji Boga.

Co więcej. Jak się ma zagadnienie przyczyny dostatecznej (propter quid) do zagadnienia, że się rzecz ma w ten sposób (quia), tak się ma zagadnienie czym rzecz jest (quid est), do zagadnienia czy jest (an est); znając bowiem dostateczną przyczynę czegoś, możemy dowieść, że ono jest takie a takie, na przykład, że księżyc podlega zaćmieniom; i podobnie, gdy się wie czym rzecz jest, można dowieść, że ona jest, jak tego naucza księga II Posteriorum. Widzimy zaś, że ci, którzy poznają, że dana rzecz istnieje w ten sposób, z natury pragną wiedzieć, dlaczego tak jest. Więc i ci, którzy poznają, że jakaś rzecz istnieje, z natury pragną wiedzieć czym ona jest, a znaczy to poznawać jej substancję. Nie zaspokaja się więc naturalne pragnienie wiedzy tym poznaniem Boga, którym o Nim wiemy tylko tyle, że istnieje.

Co więcej. Nic skończonego nie może zaspokoić pragnienia rozumu. Okazuje się to w ten sposób, że rozum mając dany jakiś przedmiot skończony, pragnie wyjść poza niego, stąd mając daną jakąkolwiek prostą skończoną, pragnie poznać prostą dłuższą i podobnie ma się rzecz z liczbami; i to jest powód, dla którego dodaje się nieograniczenie w liczbach i prostych w matematyce. Wielkość zaś i moc każdej substancji stworzonej jest skończona. Nie zaspokaja więc rozumu substancji oddzielonej poznanie substancji stworzonych, choćby bardzo wzniosłych, lecz pragnienie naturalne dąży jeszcze do poznania substancji nieskończonej doskonałości, jak tego dowiedziono w Pierwszej Księdze, mówiąc o substancji bożej.

Oprócz tego. Jak wszystkie natury rozumne mają naturalne pragnienie wiedzy, tak wszystkie posiadają też naturalne pragnienie pozbycia się niewiedzy. Substancje oddzielone zaś, jak to powiedziano, poznają, wspomnianym powyżej sposobem, że substancja Boga jest ponad nimi i ponad wszystkim, co one poznają, a zatem wiedzą, że nie znają substancji bożej. Naturalne ich pragnienie dąży więc do poznania substancji bożej.

Podobnie. Im coś jest bliższe celu, tym większym pragnieniem dąży do celu, stąd widzimy, że ruch naturalny ciał staje się szybszym przy końcu. Rozum zaś substancji oddzielonej bliższy jest poznania Boga niż nasz rozum, bardziej więc intensywnie niż my pragną poznać Boga. Nasze pragnienie zaś nie zaspokaja się tym, że wiemy, iż Bóg istnieje i że inne rzeczy o Nim wiemy, jak to powyżej powiedziano, lecz jeszcze pragniemy Boga poznać w Jego istotności. Tym bardziej więc pragną tego z natury substancje oddzielone. Nie zaspokaja się więc ich naturalne pragnienie powyższym poznaniem Boga.

Wnioskujemy stąd zatem, że ostateczna szczęśliwość substancji oddzielonej nie polega na tym poznaniu Boga, którym one Go poznają przez własną swą substancję, gdyż pragnienie ich prowadzi je aż do substancji bożej.

Widać stąd także dostatecznie jasno, że w niczym innym nie należy szukać ostatecznej szczęśliwości, jak w działaniu rozumu, żadne bowiem pragnienie nie prowadzi tak wysoko, jak pragnienie poznania prawdy. Wszystkie bowiem nasze pragnienia i radości lub cokolwiek innego by człowiek pragnął, mogą zostać zaspokojone czym innym; powyższe zaś pragnienie zaspokaja dopiero osiągnięcie Boga, najwyższej przyczyny i Stwórcy rzeczy. Dlatego słusznie powiada Mądrość (Syr 24, 7): Jam mieszkała na wysokości, a tron mój na słupie obłoku. A w księdze Przysłów (Prz 9, 3) powiedziano, że: Posłała służące swe, aby przyzwały na zamek. Niech się więc zawstydzą ci, którzy tak wysokiej szczęśliwości człowieka szukają w rzeczach najniższych.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.