Księga III, Rozdział 51
W jaki sposób można oglądać Boga w Jego istotności
Skoro jest rzeczą niemożliwą, by pragnienie naturalne było daremne, a tak by jednak było, gdyby niepodobna dojść do rozumienia substancji bożej, czego z natury pragnie wszelki umysł, należy powiedzieć, że jest rzeczą możliwą, by zarówno oddzielona substancja rozumna, jak i dusza ludzka, widziała substancję bożą przy pomocy rozumu.
Jakim się to zaś dzieje sposobem, okazuje się już dostatecznie z tego, co dotąd powiedziano. Dowiedziono bowiem powyżej, że nie można oglądać substancji bożej w żadnym obrazie stworzonym. Stąd, jeśli się widzi istotność bożą, musi Ją rozum oglądać w samej istotności bożej; tak, by w tym widzeniu istotność boża była i tym, co się widzi i tym, przez co się widzi.
Skoro zaś rozum nie może zrozumieć żadnej substancji, o ile nie zostanie zaktualizowany jakimś obrazem, który mu nadaje formę, a który by był podobieństwem rzeczy rozumianej, mogłoby się komuś wydawać niemożliwym, by przez istotność bożą rozum stworzony mógł widzieć samą substancję Boga, jakby przez jakąś ideę poznawczą, skoro substancja boża jest czymś istniejącym samo przez się, a w Pierwszej Księdze dowiedziono, że Bóg nie może być niczyją formą.
By zrozumieć tę prawdę, należy rozważyć, że substancja, która istnieje sama przez się, jest albo tylko formą, albo czymś złożonym z materii i formy. To więc, co jest złożone z materii i formy, nie może być czyjąś formą, gdyż forma w nim jest już ograniczona do owej materii, tak, że nie może być formą drugiej rzeczy. To zaś, co istnieje w ten sposób, że jest tylko formą, może być formą czegoś drugiego, byle tylko byt jego był takim, by w nim coś drugiego mogło uczestniczyć, jak to wykazaliśmy w Drugiej Księdze, mówiąc o duszy ludzkiej. Jeżeli zaś w bycie jego nie może uczestniczyć nic innego, wtedy nie może być niczyją formą; jest ono bowiem zdeterminowane w sobie przez swój byt, w ten sposób jak rzeczy materialne przez materię. Należy to zaś rozważyć nie tylko w odniesieniu do bytu substancjalnego i naturalnego, ale i w odniesieniu do bytu umysłowego. Skoro bowiem doskonałością rozumu jest prawda, będzie w rodzaju bytów umysłowych tylko to czystą formą, co jest samą prawdą. Jest to zaś własnością jedynie Boga; skoro bowiem prawda idzie za bytem, będzie własną swą prawdą jedynie to, co jest własnym swym bytem, a jest to właściwością jedynie Boga, jak wykazano w Drugiej Księdze. Inne zaś istniejące przedmioty umysłowe, nie są czystymi formami w rodzaju bytów umysłowych, lecz posiadają formę w jakimś podmiocie, i każdy z nich jest prawdziwy, a nie jest prawdą, tak jak jest pewnym bytem, nie będąc samym bytem. Jasnym jest zatem, że istotność bożą można przyrównać do rozumu stworzonego, jak ideę poznawczą, którą ten rozum rozumie, a nie można tego powiedzieć o istotności jakiejś innej substancji oddzielonej. Istotność boża nie może jednak być formą innej rzeczy odnośnie do bytu naturalnego, wynikałoby stąd bowiem, że złączona z inną rzeczą, tworzyłaby z nią jedną naturę, to zaś być nie może, skoro istotność boża jest doskonałą sama w sobie we własnej swej naturze. Idea poznawcza zaś, złączona z rozumem, nie tworzy jakiejś natury, lecz doskonali go w celu rozumienia, a to nie sprzeciwia się doskonałości istotności bożej.
To bezpośrednie widzenie boże obiecuje nam zaś Pismo św. (1 Kor 13, 12): „Teraz widzimy przez zwierciadło, przez podobieństwo: lecz wonczas twarzą w twarz”. Byłoby rzeczą niestosowną, gdybyśmy rozumieli to sposobem materialnym, i wyobrażali sobie oblicze materialne w samym Bóstwie; skoro wykazano, że Bóg nie ma ciała. Niemożliwym jest również, byśmy naszą materialną twarzą widzieli Boga, skoro wzrok cielesny, umieszczony w twarzy, może widzieć tylko rzeczy materialne. Tak więc będziemy widzieć Boga twarzą w twarz, dlatego, że Go będziemy widzieć bezpośrednio, jak człowieka, którego widzimy twarzą w twarz.
Według tego widzenia zaś upodabniamy się najbardziej do Boga i stajemy się uczestnikami Jego szczęśliwości; Sam Bóg bowiem Swą istotnością rozumie Swą substancję, i to jest Jego szczęśliwością. Stąd powiedziano u św. Jana (1 J 3, 2): „gdy się okaże, podobni mu będziemy, iż go ujrzymy jako jest”. I u Łukasza (Łk 22, 29-30): mówi Pan Jezus: „A ja wam przekazuję królestwo, jako mi przekazał Ojciec mój, abyście jedli i pili u stołu mego, w królestwie mojem”. Nie można tego rozumieć o materialnym pokarmie i napoju, lecz o tym, który się przyjmuje u stołu Mądrości, o którym powiada Mądrość w Ks. Przysłów (Prz 9, 5): „pożywajcie chleba mego i pijcie wino, któregom wam namieszała”. Przy stole Boga zatem jedzą i piją ci, którzy cieszą się tą samą szczęśliwością, którą Bóg jest szczęśliwy, i widzą Go tym samym sposobem, którym On Siebie ogląda.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.