Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 53

Że rozum stworzony potrzebuje pewnej pomocy światła bożego, by oglądać istotność bożą

Dobroć boża musi jednak w pewien sposób wynieść rozum stworzony do tego wzniosłego widzenia.

To bowiem, co jest formą właściwą jakiejś rzeczy, może się stać formą drugiej rzeczy, tylko gdy ta druga uczestniczy w pewnym podobieństwie do tej rzeczy, która posiada ową właściwą sobie formę, jak na przykład światło nie oświeca aktualnie ciała, które zupełnie nie jest przezroczyste. Istotność boża jest zaś właściwą formą poznawczą rozumu bożego, i jest do niego proporcjonalną; w Bogu bowiem te trzy rzeczy, mianowicie rozum, to przez co rozumie, i to, co rozumie, są jedną rzeczą. Niepodobna więc, by istotność sama stała się formą poznawczą jakiegoś rozumu stworzonego, chyba, że umysł stworzony uczestniczy w podobieństwie bożym. Potrzebne więc jest to uczestnictwo w podobieństwie bożym do oglądania substancji Boga.

Co więcej. Żadna rzecz nie jest zdolną do przyjęcia wyższej formy, jeśli do jej przyjęcia nie zostanie wyższą zdolnością przysposobiona; właściwy czyn bowiem istnieje we właściwej możności. Istotność boża jest zaś formą wyższą od wszelkiego umysłu stworzonego. Na to więc, by istotność boża stała się ideą poznawczą jakiegoś rozumu stworzonego, co jest potrzebne do oglądania substancji bożej, musi rozum stworzony zostać do tego podniesiony przez jakieś wyższe uzdolnienie.

Co więcej. Jeśli dwie rzeczy, które dotąd nie były złączone, łączą się później, musi się to stać przez zmianę obydwóch, lub tylko jednej z nich. Jeśli zaś przyjmiemy, że jakiś rozum stworzony zaczyna oglądać substancję bożą, musi, według tego, co powiedziano powyżej, istotność boża zacząć się z nim łączyć, jako idea poznawcza. Niemożliwym jest zaś, by istotność boża się zmieniła, jak tego dowiedziono powyżej. Musi więc to złączenie się rozpocząć od zmiany rozumu stworzonego. Zmiana ta może tylko polegać na tym, że rozum stworzony nabędzie jakiejś nowej zdolności. Do tego samego wniosku dochodzimy, jeżeli przyjmiemy, że jakiś rozum stworzony od początku swego stworzenia został obdarzony takim widzeniem. Jeśli bowiem takie widzenie przewyższa zdolność natury stworzonej, jak tego dowiedziono, można przyjąć, że każdy rozum stworzony jest w swoim gatunku całkowity, bez oglądania substancji Boga. Czy więc od początku, czy później rozpoczyna oglądać Boga, musi coś zostać dodane do jego natury.

Podobnie. Do wyższego działania może być coś wyniesione tylko przez to, że moc jego zostaje zwiększona. Może się zaś moc jakaś dwojako zwiększyć. Jednym sposobem przez proste natężenie samej mocy; jak na przykład czynna moc czegoś ciepłego wzrasta przez natężenie ciepła, by mogła wykonać gwałtowniejszą czynność w tym samym gatunku. Drugim sposobem przez dodanie nowej formy; jak na przykład moc ciała przezroczystego wzrasta aż do możności oświecania przez to, że staje się aktualnie świecącym przez nowo w nim przyjętą formę światła. I takie zwiększenie mocy jest potrzebne do tego, by wynikło z niego działanie innego gatunku. Moc zaś rozumu stworzonego nie wystarcza do oglądania substancji bożej, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej. Musi więc jego moc zostać powiększoną, by mógł dojść do takiego widzenia. Nie wystarcza zaś powiększenie przez natężenie mocy naturalnej, gdyż tego rodzaju widzenie nie należy do tego samego rodzaju co naturalne widzenie rozumu stworzonego, co jest oczywiste, gdy się zważy wzajemną odległość od siebie rzeczy oglądanych. Musi więc nastąpić wzrost mocy rozumu przez przyjęcie jakiegoś nowego uzdolnienia.

Ponieważ zaś osiągamy poznanie rzeczy umysłowych przez poznanie rzeczy zmysłowych, przenosimy także nazwy z poznania zmysłowego na poznanie umysłowe; przede wszystkim te, które odnoszą się do wzroku, będącego spośród wszystkich zmysłów najszlachetniejszym i najbardziej uduchowionym, i przez to najbliższym rozumowi; stąd też samo poznanie rozumowe nazywamy widzeniem. Ponieważ zaś widzenie cielesne dokonuje się tylko przy pomocy światła, te rzeczy, przez które dokonuje się widzenie rozumowe, przyjmują nazwę światła; stąd też Arystoteles w III Księdze De Anima, przyrównuje rozum czynny do światła, dlatego, że rozum czynny aktualizuje przedmioty rozumu, podobnie jak światło niejako aktualizuje przedmioty wzroku. Ta zdolność więc, która wynosi rozum stworzony do oglądania intelektualnego substancji bożej, słusznie nazywa się światłem chwały, nie jakoby aktualizowała przedmiot rozumu, jak światło rozumu czynnego, lecz dlatego, że sprawia, iż rozum staje się aktualnie zdolnym do rozumienia.

O tym świetle powiedziano zaś w (Ps 36, 10): W światłości Twojej oglądać będziemy światło, to znaczy w świetle substancji bożej. A w (Ap 21, 23; Ap 22, 5) powiedziano: a miasto, mianowicie błogosławionych w niebie, nie potrzebuje słońca, ani księżyca, albowiem jasność boża oświeciła je. Izajasz zaś (Iz 60, 19) powiada: nie będzie u ciebie więcej słońce światłością we dnie, ani jasność księżyca oświeci cię; ale będzie tobie Pan światłością wieczną i Bóg twój na chwałę twoją. Stąd także, ponieważ dla Boga jest tym samym być i rozumieć, i Bóg jest dla wszystkich przyczyną ich rozumienia, nazywa się Go światłością. (J 1, 9): Była światłość prawdziwa, która oświeca wszelkiego człowieka, na ten świat przychodzącego, i (1 J 1, 5): Bóg jest światłością. A w (Ps 104, 2): przyodziałeś się światłością, jak szatą. Z tego powodu także Pismo św. opisuje Boga i aniołów w ognistych postaciach, z powodu blasku i jasności ognia.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.