Księga III, Rozdział 54
Argumenty, które pozornie dowodzą, że nie można oglądać istotności Boga, oraz rozwiązanie tych argumentów
Mógłby ktoś sprzeciwić się temu, co powiedziano poprzednio.
Żadne bowiem światło, dane wzrokowi, nie może go wynieść do oglądania tego, co przewyższa naturalną władzę widzenia cielesnego; wzrok bowiem może widzieć tylko przedmioty mające barwę. Substancja boża zaś przewyższa wszelką moc rozumu stworzonego i to bardziej, niż rozum przewyższa moc zmysłów. Żadnym więc dodanym światłem nie może rozum stworzony zostać wyniesiony do oglądania substancji bożej.
Oprócz tego. Światło, które zostaje przyjęte w rozumie stworzonym, jest czymś stworzonym. A zatem jest od Boga oddalone nieskończenie. Nie może więc przez tego rodzaju światło zostać rozum stworzony wyniesionym do oglądania substancji bożej.
Podobnie. Gdyby powyższe światło mogło to uczynić, dlatego, że jest podobieństwem substancji bożej, każda bowiem substancja rozumna, przez to samo, że jest rozumną, nosi na sobie podobieństwo boże, to sama natura każdej substancji rozumnej wystarczyłaby do oglądania Boga.
Dalej. Jeśli owo światło jest stworzone, a nic nie przeszkadza, by jedna rzecz stworzona była dla drugiej rzeczy stworzonej naturalną, mógłby istnieć jakiś rozum stworzony, któryby, naturalnym dla siebie światłem, oglądał substancję bożą. Wykazano zaś, że jest przeciwnie.
Co więcej. Nieskończone, jako takie jest nieznane. Wykazano zaś w Pierwszej Księdze, że Bóg jest nieskończony. Nie można więc przez powyższe światło oglądać substancji bożej.
Co więcej. Musi istnieć pewna proporcja pomiędzy rozumiejącym, a rzeczą rozumianą. Nie ma zaś żadnej proporcji między rozumem stworzonym, udoskonalonym nawet powyższym światłem, a substancją bożą, gdyż zawsze pozostanie nieskończona odległość. Nie może więc rozum stworzony zostać wyniesiony przez jakieś światło do oglądania substancji bożej.
Takie i tym podobne argumenty skłoniły niektórych do przyjęcia twierdzenia, że substancji bożej żaden rozum stworzony nigdy nie ogląda. Ale twierdzenie to usuwa zarówno prawdziwą szczęśliwość stworzenia rozumnego, która może polegać tylko na oglądaniu substancji bożej, jak to wykazano, jak też sprzeciwia się powadze Pisma św., jak wynika z tego, co powiedziano powyżej. Stąd należy go odrzucić jako fałszywy i heretycki.
Łatwo zaś rozwiązać powyższe trudności. Substancja boża nie w ten bowiem sposób przekracza granice zdolności rozumu stworzonego, jakoby była czymś dla niego tak obcym, jak na przykład dźwięk dla wzroku, lub substancja niematerialna dla zmysłów; substancja boża jest bowiem pierwszym poznawalnym i podstawą całego poznania rozumowego; lecz jest poza granicą zdolności rozumu stworzonego, dlatego, że przewyższa jego moc, jak najwyższe przedmioty zmysłów są poza władzą zmysłów. Stąd też mówi Filozof, w II Metaph., że rozum nasz do najbardziej oczywistych rzeczy ma się tak, jak się ma oko sowy do światła słońca. Należy więc wzmocnić rozum stworzony jakimś światłem bożym, aby mogło widzieć istotność bożą. I w ten sposób upada pierwsza trudność.
Tego rodzaju światło wynosi zaś rozum stworzony do oglądania Boga nie dlatego, jakoby rozum nie był odległym od substancji bożej, lecz dla mocy, jaką otrzymuje od Boga w tym celu; chociaż co do swego bytu jest od Boga oddalony nieskończenie, jak tego dowodził drugi argument. Światło to bowiem łączy rozum stworzony z Bogiem nie odnośnie do bytu, lecz tylko odnośnie do rozumienia.
Ponieważ zaś jest to właściwością Boga, że rozumie doskonale swoją substancję, jest światło powyższe podobieństwem bożym, odnośnie do tego, że wiedzie do oglądania substancji Boga. W ten zaś sposób, żadna substancja rozumna nie może być podobieństwem Boga. Skoro bowiem niezłożoność substancji stworzonej nie dorównuje niezłożoności bożej, nie może substancja stworzona mieć całej swej doskonałości w jednej i tej samej rzeczy; jest to bowiem właściwością Boga, jak to wykazano w Pierwszej Księdze, który odnośnie do jednego i tego samego, jest bytem, rozumieniem i szczęśliwością. Musi więc w substancji rozumnej być innym to światło, które ją wynosi do uszczęśliwiającego widzenia Boga, od światła, które udoskonala specyficzną jej naturę, i którym ona rozumie proporcjonalnie do swej natury. Stąd jasną jest odpowiedź na trzeci argument.
Na czwarty argument odpowiada się zaś w ten sposób, że oglądanie substancji bożej przewyższa wszelką moc naturalną, jak tego dowiedziono. Stąd też to światło, którym rozum stworzony zostaje udoskonalony, aby mógł oglądać substancję bożą, musi być światłem nadprzyrodzonym.
Nie może też przeszkodzić oglądaniu substancji bożej fakt, że Bóg jest nieskończony, jak to twierdził piąty argument. Nie mówi się tu bowiem o nieskończoności jako o braku, odnośnie do ilości. Tego rodzaju bowiem nieskończone jest niedostępne dla rozumu, jest bowiem niejako materią, której brak formy, będącej pierwiastkiem poznania. Lecz mówi się, że Bóg jest nieskończony, przecząco, jakoby forma istniejąca sama przez się, nie ograniczona przez materię, przyjmującą tę formę. Stąd to, co w ten sposób jest nieskończone, jest samo przez się w najwyższym stopniu poznawalne.
Proporcja zaś między rozumem stworzonym, a między rozumieniem Boga jest proporcją nie według pewnej współmierności, lecz jest proporcją, o ile to oznacza pewien stosunek jednego do drugiego, jak na przykład proporcja materii do formy, lub przyczyny do skutku. W ten sposób bowiem nic nie przeszkadza, by była proporcja między stworzeniem a Bogiem, według stosunku rozumiejącego do rozumianego, jak i według stosunku skutku do przyczyny. Wynika stąd odpowiedź na szósty argument.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.