Księga III, Rozdział 55
Że rozum stworzony nie obejmuje substancji bożej
Ponieważ sposób każdej czynności zależy od skuteczności jej aktywnego pierwiastka, silniej bowiem ogrzewa to, czego ciepłota jest wyższą, musi więc i sposób poznania zależeć od skuteczności pierwiastka poznawania.
Światło zaś powyższe (R. LIII) jest pewnym pierwiastkiem poznawania Boga, skoro przezeń rozum stworzony zostaje wyniesiony do oglądania substancji bożej. Musi więc sposób oglądania Boga być współmiernym z mocą powyższego światła. Moc zaś powyższego światła jest bardzo słaba w porównaniu do jasności rozumu bożego. Niepodobna więc, by przez tego rodzaju światło można oglądać substancję bożą tak doskonale, jak ją ogląda rozum boży. Rozum boży ogląda zaś substancję bożą tak doskonale, jak ją można doskonale oglądać; prawda bowiem substancji bożej i jasność rozumu bożego są sobie równe, owszem tworzą jedność. Niepodobna więc, by rozum stworzony widział przez powyższe światło substancję bożą tak doskonale, jak ją można doskonale widzieć. Rzecz zaś, którą jakiś poznający poznaje tak, że ją obejmuje, poznaje on tak doskonale, jak ją poznać można; kto bowiem wie o tym, że trójkąt ma trzy kąty równające się dwom kątom prostym, jako o rzeczy prawdopodobnej, dlatego, że tak mówią uczeni, jeszcze tego nie obejmuje; obejmuje to tylko ten, kto o tym wie jako o rzeczy naukowo dowiedzionej, przez przesłankę, z której wynika ten wniosek. Niepodobna więc, by rozum stworzony obejmował substancję bożą.
Co więcej. Moc skończona nie może w swym działaniu dorównać przedmiotowi nieskończonemu. Substancja boża jest zaś czymś nieskończonym w porównaniu do każdego rozumu stworzonego, skoro wszelki rozum stworzony ograniczony jest do pewnego gatunku. Nie może więc widzenie jakiegoś rozumu stworzonego dorównać substancji bożej przy oglądaniu jej, to znaczy oglądać ją tak doskonale, jak można ją widzieć. Żaden więc rozum stworzony jej nie obejmuje.
Co więcej. Wszelki czynnik działa doskonale o tyle, o ile uczestniczy we formie, będącej pierwiastkiem działania. Formą umysłową zaś, przez którą się ogląda substancję bożą, jest sama istotność boża, której to istotności, chociaż się ona staje formą poznawczą rozumu stworzonego, rozum stworzony nie pojmuje tak, jak pojętą być może. Nie ogląda jej więc tak doskonale, jak może być oglądaną. A zatem rozum stworzony jej nie obejmuje.
Podobnie. Rzecz objęta nigdy nie wychodzi poza granice tego, co ją obejmuje. Gdyby więc rozum stworzony obejmował substancję bożą, nie przekraczałaby substancja boża granic rozumu stworzonego, co jest niemożliwe. Niepodobna więc, by rozum stworzony obejmował substancję bożą.
Nie w ten sposób się zaś mówi, że rozum stworzony ogląda substancję bożą, a jednak jej nie obejmuje, jakoby coś oglądał, a czegoś nie oglądał; substancja boża jest bowiem całkowicie niezłożona. Ale mówi się w ten sposób dlatego, że rozum stworzony nie ogląda jej tak doskonale, jak ją oglądać można; w ten sposób mówi się, że ktoś zna wniosek udowodniony, ale go nie obejmuje, gdyż nie zna go doskonale, to znaczy nie zna go naukowo, chociaż nie ma żadnej części, której by nie znał.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.