Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 56

Że żaden rozum stworzony, oglądając Boga, nie ogląda wszystkiego, co w nim widzieć można

Z tego co powiedziano, widać, że rozum stworzony, chociaż ogląda substancję bożą, to jednak nie poznaje wszystkiego, co można poznać przez substancję bożą.

Wtedy bowiem tylko z konieczności wynika, że poznawszy jakiś pierwiastek, poznajemy z niego wszystkie jego skutki, gdy rozum obejmuje ten pierwiastek; wtedy bowiem poznajemy całą moc jakiegoś pierwiastka, gdy poznajemy wszystkie skutki wynikające z niego. Przez istotność bożą poznajemy zaś inne rzeczy, tak jak skutki, wynikające z przyczyny. Skoro więc rozum stworzony nie może poznać substancji bożej tak, by ją obejmował, nie wynika stąd, by oglądając Ją, widział wszystko, co można w Niej poznać.

Podobnie. Im rozum jest wyższy, tym więcej poznaje, czy to poznając większą ilość rzeczy, czy też przynajmniej o tych samych rzeczach ma więcej wiadomości. Rozum boży zaś przewyższa wszelki rozum stworzony. Poznaje zatem więcej niż rozum stworzony. Poznaje zaś tylko w ten sposób, że ogląda swoją istotność, jak to wykazano w Pierwszej Księdze (R. XLIX). Więcej zatem może poznać istotność boża, niż w Niej może oglądać rozum stworzony.

Co więcej. Miarą ilości jakiejś mocy jest to, czego ona potrafi dokonać. Tym samym więc będzie poznanie wszystkiego, czego moc ta może dokonać, co objęcie tej mocy. Mocy bożej zaś, która jest nieskończona, nie może objąć rozum stworzony, tak samo jak nie może objąć jego istotności, jak tego dowiedziono (R. poprzedni). Nie może więc także rozum stworzony poznać wszystkiego, czego może dokonać moc boża. Istotność boża może zaś poznać wszystko, czego może dokonać moc boża. Bóg bowiem poznaje wszystko, i to tylko przez Swą istotność. A zatem rozum stworzony, widząc substancję bożą, nie widzi wszystkiego, co w substancji Boga widzieć można.

Co więcej. Wszelka władza poznawcza poznaje tylko według pojęcia właściwego swego przedmiotu; wzrokiem bowiem poznajemy coś tylko, o ile ma barwę. Przedmiotem zaś właściwym rozumu jest to czym coś jest, to znaczy substancja rzeczy, jak powiedziano w III de Anima. Cokolwiek więc rozum poznaje o jakiejś rzeczy, poznaje to przez poznanie substancji tej rzeczy; stąd w każdym dowodzeniu, przez które poznajemy przypadłości właściwe, przyjmujemy za podstawę to, czym coś jest, jak powiedziano w I Poster. Jeżeli zaś rozum poznaje substancję jakiejś rzeczy przez przypadłości, jak powiedziano w I De Anima, że: przypadłości wiele się przyczyniają do poznania czym coś jest, jest to przypadłościowym, o tyle, że poznanie rozumowe zaczyna się od poznania zmysłowego, i w ten sposób przez poznanie przypadłości zmysłowych musimy dojść do poznania substancji; dlatego też ten bieg rzeczy nie zdarza się w matematyce, tylko w naukach przyrodniczych. Cokolwiek więc jest w jakiejś rzeczy, czego nie można poznać przez poznanie jej substancji, musi pozostać dla rozumu nieznanym. Nie można zaś poznać przez poznanie czyjejś substancji tego, czego on chce, wola bowiem nie zdąża do swego przedmiotu w sposób całkowicie zależny od natury; dlatego się mówi, że wola i natura są dwoma pierwiastkami aktywnymi. Nie może więc rozum poznać czego ktoś chce, chyba przez jakieś tego skutki, jak na przykład, gdy widzimy, że ktoś z wolnej woli pracuje, wiemy, czego chce; albo poznajemy to przez przyczynę, jak Bóg poznaje naszą wolę, oraz inne skutki Swego działania poznaje przez to, że jest dla nas przyczyną chcenia; albo przez to, że jeden drugiemu poddaje swą wolę, jak na przykład, gdy rozmawiając wyraża swe upodobania. Skoro więc wiele rzeczy zależy od prostej woli Boga, jak to po części powyżej okazano (I R. LXXXI), i jak się to jeszcze później szerzej okaże (por. R. LXIV i następne), rozum stworzony, chociaż ogląda substancję bożą, nie poznaje jednak wszystkiego, co Bóg ogląda przez Swą substancję.

Mógłby zaś ktoś zarzucić, że substancja boża jest większą od wszystkiego co by Bóg mógł uczynić, lub poznać, lub chcieć prócz siebie samego; stąd jeśli rozum stworzony może widzieć substancję Boga, tym bardziej jest możliwym, by poznawał wszystko, co Bóg może rozumieć, czy chcieć, czy uczynić, prócz Niego samego.

Lecz jeśli to ściśle rozważymy, poznanie jakiejś rzeczy w niej samej nie jest tym samym, co poznanie jej w jej przyczynie; są bowiem pewne rzeczy, które łatwo poznać w nich samych, które jednak trudno poznać w ich przyczynach. Prawdą jest więc, że czymś większym jest poznanie substancji bożej, niż poznanie czegokolwiek innego poza Bogiem, co można poznać samo w sobie. Doskonalszym poznaniem jest zaś poznać substancję bożą i widzieć w niej jej skutki, niż tylko widzieć substancję bożą i nie widzieć w niej jej skutków. I to, by ktoś widział substancję bożą, a nie obejmował jej, jest rzeczą możliwą. Nie jest zaś rzeczą możliwą, by ktoś poznał wszystko co w niej można poznać, a nie obejmował jej, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.