Księga III, Rozdział 58
Że z pośród tych, którzy oglądają Boga, jeden może Go oglądać doskonalej niż drugi
Ponieważ sposób działania zależy od formy, będącej pierwiastkiem działania, pierwiastkiem zaś widzenia, którym rozum stworzony ogląda substancję bożą, jest niejako powyższe światło, jak to powiedziano powyżej (r. 53), musi zatem być zależność między owym światłem, a widzeniem Boga. Jest zaś rzeczą możliwą, by były różne stopnie uczestnictwa, tak, by jeden od drugiego więcej światła otrzymywał. Jest więc możliwym, by z pośród tych, którzy Boga oglądają, jeden widział Go doskonalej od drugiego, chociaż obaj widzą substancję bożą.
Co więcej. W każdym rodzaju istnieje coś najwyższego, co przewyższa inne rzeczy, istnieją także stopnie odpowiednio do większego, lub mniejszego zbliżenia się, czy oddalenia od niego, jak na przykład są rzeczy więcej lub mniej ciepłe, odpowiednio do tego, czy są bliższe, czy dalsze od ognia, który jest najwyższym ciepłem. Bóg zaś w najdoskonalszy sposób ogląda swą substancję, jako ten, który jedynie ją obejmuje, jak to wykazano powyżej (r. 55). Dlatego też z pośród tych, którzy Boga oglądają, jeden więcej lub mniej od drugiego Go widzi, według tego, że więcej lub mniej do Niego się przybliża.
Co więcej. Światło chwały dlatego wynosi rozum do oglądania Boga, że jest pewnym podobieństwem do rozumu bożego, jak to już powiedziano (r. 53). Może zaś coś być mniej lub więcej podobne do Boga. Możliwym jest więc, by jeden doskonalej od drugiego widział substancję bożą.
Podobnie. Skoro cel proporcjonalnie odpowiada środkom do celu, muszą te rzeczy, które w różny sposób przygotowują do celu, w różny też sposób w nim uczestniczyć. Widzenie zaś substancji bożej jest ostatecznym celem każdej substancji rozumnej, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej (r. 50). Substancje rozumne nie wszystkie zaś jednakowo przygotowane są do tego celu; niektóre bowiem mają więcej, inne mniej cnoty; cnota zaś jest drogą do szczęśliwości (I Ethic.). Muszą więc być różnice w oglądaniu Boga, co do tego, że niektórzy widzą substancję Boga doskonalej, a inni mniej doskonale.
Stąd też, by wyrazić różnicę w tej szczęśliwości, mówi Chrystus Pan (J 14, 2): W domu Ojca mego jest mieszkań wiele.
Usuwa się w ten sposób błąd tych, którzy twierdzą, że wszystkie nagrody są równe.
Jak zaś sposób widzenia okazuje różne stopnie chwały w Błogosławionych, tak znowu z tego, co oglądają, okazuje się, że chwała ich jest jednakowa; szczęśliwość każdego polega bowiem na tym, że ogląda substancję Boga, jak tego dowiedziono. Jednym i tym samym jest więc to, co ich czyni błogosławionymi; nie wszyscy zaś stąd czerpią tę samą szczęśliwość.
Stąd nie sprzeciwia się temu, co powiedziano, że Chrystus Pan (Mt 20, 10) naucza, iż wszyscy, którzy pracowali we winnicy, chociaż nie pracowali jednakowo, tę samą jednak otrzymali nagrodę, mianowicie grosza, to samo bowiem wszyscy otrzymują jako nagrodę, którą oglądają i którą się cieszą, mianowicie Boga.
Należy tu także rozważyć, że porządek ruchów cielesnych i duchowych jest niejako przeciwny. Wszystkie bowiem ruchy cielesne mają jeden i ten sam pierwszy podmiot, a różne cele. Ruchy duchowe zaś, mianowicie poznanie rozumowe i akty woli, mają różne przedmioty pierwsze, a jeden i ten sam cel.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.