Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 59

W jaki sposób ci widzą wszystko, którzy widzą substancję bożą

Ponieważ oglądanie substancji bożej jest ostatecznym celem każdej substancji rozumnej, jak wynika z tego, co powyżej wykazano (r. 50), pożądanie zaś naturalne każdej rzeczy zaspakaja się, gdy ona osiągnie swój cel ostateczny, musi zatem pożądanie naturalne substancji rozumnej, która ogląda substancję bożą, być zupełnie zaspokojone. Pragnienie naturalne rozumu chce zaś poznać rodzaje wszystkich rzeczy i gatunki i możności rzeczy i cały porządek wszechświata, czego dowodzą nauki mające za przedmiot badanie tych rzeczy. Ktokolwiek więc ogląda substancję bożą, poznaje wszystkie powyższe rzeczy.

Co więcej. Rozum i zmysł różnią się co do tego, jak to wynika z III De Anima, że doskonałość przedmiotu zmysłowego szkodzi lub osłabia zmysł, tak, że potem nie może poznać mniej doskonałych swych przedmiotów; przedmiot rozumu nie szkodzi zaś rozumowi, ani go nie osłabia, lecz go tylko udoskonala i gdy zrozumiał większy swój przedmiot, to tym bardziej może zrozumieć i mniejszy. Najwyższą zaś w rodzaju przedmiotów umysłowych jest substancja boża. Rozum więc, który przez światło boże zostaje wyniesiony do oglądania substancji Boga, zostaje tym samym uzdolniony tym bardziej do rozumienia tego, co się odnosi do przyrody.

Co więcej. Byt umysłowy nie ma mniejszego zakresu od bytu fizycznego, lecz może większy: umysł bowiem z natury rozumie wszystko co jest w przyrodzie, a rozumie też rzeczy, które nie mają bytu fizycznego, jak przeczenia i braki. Wszystkiego więc, czego potrzeba do doskonałości bytu fizycznego, potrzeba też do doskonałości bytu umysłowego, a nawet więcej. Doskonałość zaś osiąga byt umysłowy wtedy, gdy rozum dosięga swego celu ostatecznego, podobnie jak doskonałość bytu fizycznego polega na samym ustanowieniu rzeczy. A zatem Bóg wszystko co ustanowił dla doskonałości wszechświata, objawia rozumowi, który Go ogląda.

Podobnie. Chociaż z pośród tych, którzy oglądają Boga, jeden widzi Go doskonalej od drugiego, jak to wykazano (w r. poprzednim), każdy jednakowoż ogląda Go tak doskonale, że napełniona tym jest cała jego naturalna możność, chociaż samo widzenie przewyższa wszelką możność naturalną, jak tego dowiedziono (r. 52). Musi więc każdy, kto widzi substancję bożą w niej samej, poznawać wszystko, do czego sięga jego zdolność naturalna. Naturalna zaś zdolność każdego rozumu rozciąga się na poznanie wszystkich rodzajów i gatunków i porządku rzeczy. Poznaje to więc każdy, kto ogląda Boga w Jego substancji.

Dlatego to Pan Bóg odpowiada Mojżeszowi proszącemu o oglądanie substancji bożej (Wj 33, 19): Ja tobie pokażę wszystko, co dobre. A Grzegorz powiada (IV Dial.): Czegóż nie znają ci, którzy znają tego, który zna wszystko?

Jeżeli zaś starannie rozważymy to, co powyżej omawialiśmy, zobaczymy, że ci, którzy oglądają substancję bożą, pod pewnym względem widzą wszystko, a pod pewnym względem nie wszystko. Jeśli bowiem pod wszystkim rozumie się to, co należy do doskonałości wszechświata, to oczywiście ci, którzy widzą substancję bożą, widzą wszystko, jak to powyższe argumenty wykazywały. Skoro bowiem rozum w pewien sposób jest wszystkim, (III De Anima), wszystko co należy do doskonałości natury, należy też do doskonałości bytu umysłowego; dlatego też według Augustyna, w dziele Super Gen. ad litt. wszystkie rzeczy, które uczyniło Słowo Boże, by istniały we właściwych sobie naturach, zostały też uczynione w rozumie aniołów, by je aniołowie rozumieli. Do doskonałości bytu naturalnego należą zaś natury rodzajów, ich właściwości i władze; intencja natury bowiem skłania się ku naturze rodzajów, osobniki bowiem istnieją dla rodzaju. Do doskonałości substancji rozumnej należy więc, by znała natury i moce i przypadłości właściwe wszystkich rodzajów. Osiągnie ona to więc w ostatecznej szczęśliwości przez widzenie istotności Bożej. Przez poznanie zaś rodzajów naturalnych poznaje umysł widzący Boga także i osobniki, istniejące w tych rodzajach, jak się to okazuje z tego, co powiedziano powyżej o poznaniu Boga i aniołów. (Ks. I, rozdział 69, Ks. II, rozdział 96 i następne). Jeśli zaś przez wszystko rozumie się wszystko, co Bóg poznaje widząc swoją istotność, wtedy żaden rozum stworzony nie widzi wszystkiego w substancji bożej, jak to wykazano powyżej. (Rozdział 56).

Można to zaś rozważać pod kilkoma względami. Po pierwsze odnośnie do tego, co Bóg może uczynić, lecz nie czyni, i nigdy nie uczyni. Tego wszystkiego nie może rozumieć ten, kto nie obejmuje Jego mocy; a nie jest to możliwe dla żadnego rozumu stworzonego, jak to powyżej wykazano. (Rozdział 55). Stąd powiedziano u Joba (Hi 11, 7) i następne: Czy może myśli boże odgadniesz i dosiężesz doskonałości Wszechmocnego? Wyższą jest niż niebo, i cóż uczynisz? głębszą niźli piekło, i jakżeż poznasz? Dłuższa niżli ziemia miara jego i szersza niż morze! Nie mówi on tego bowiem, jakoby Bóg był wielki ilością wymierną, lecz dlatego, że moc Jego nie jest ograniczona do tych rzeczy, które się wydają wielkie, jakoby nie mógł uczynić i większych. Po drugie, odnośnie do powodu rzeczy uczynionych; powodów tych nie może poznać rozum, który dobroci bożej nie obejmuje. Powód bowiem każdej rzeczy uczynionej pochodzi od celu, który ma twórca na oku. Celem zaś wszystkich rzeczy, które Bóg uczynił, jest dobroć boża, powodem więc rzeczy uczynionych jest, by dobroć boża okazywała się w rzeczach. Gdyby więc ktoś znał wszelkie dobro, które może istnieć w rzeczach, według rozporządzenia mądrości bożej, znałby powody rzeczy stworzonych. Poznanie takie byłoby objęciem dobroci i mądrości bożej, do czego nie jest zdolny żaden rozum stworzony. Dlatego powiedziano w Ekle. (Koh 8, 17): I zrozumiałem, iż wszystkich uczynków bożych, żadnej przyczyny znaleźć człowiek nie może. Po trzecie odnośnie do tych rzeczy, które zależą jedynie od woli bożej, jak przeznaczenie, wybór i usprawiedliwienie, i inne tym podobne, które należą do uświęcenia stworzenia. Dlatego powiedziano w (1 Kor 2, 11): Bo któż z ludzi wie, co jest człowieczego, jedno duch człowieczy, który w nim jest? Także też, co jest bożego, nikt nie wie, jedno Duch boży.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.