Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 64

Że Bóg przez swą opatrzność rządzi rzeczami

Z tego, co powiedziano, okazuje się wystarczająco, że Bóg jest celem wszystkich rzeczy. Z czego można dalej wywnioskować, że Bóg przez swą opatrzność rządzi, czyli kieruje wszystkim.

Ilekroć bowiem jest coś skierowane do jakiegoś celu, podpada wszystko pod zarząd tego, do którego w pierwszym rzędzie ów cel należy, jak to na przykład widać we wojsku; wszystkie bowiem części wojska i ich działanie podporządkowane są dobru wodza, którym jest zwycięstwo jako cel ostateczny; i dlatego do wodza należy rządzić całym wojskiem. Podobnie też sztuka odnosząca się do celu, rozkazuje i nadaje prawidła sztuce odnoszącej się do środków do celu, jak na przykład sztuka społeczna wojskowej, a wojskowa sztuce jeżdżenia konno, a sztuka budowania okrętów sztuce żeglarskiej. Skoro więc wszystko jest skierowane do dobroci bożej jako do celu, jak tego dowiedziono, zatem Bóg, którego przede wszystkim ta dobroć jest własnością, będąc substancjalnie posiadaną i rozumianą i miłowaną, musi rządzić wszystkimi rzeczami.

Dalej. Każdy, kto coś czyni dla celu, posługuje się tym dla tego celu. Wykazano zaś powyżej, że wszystko, co w jakikolwiek sposób posiada byt, jest skutkiem Boga, oraz że Bóg wszystko czyni dla celu, którym jest On sam. Używa On więc wszystkich rzeczy, kierując je do celu. Tym zaś jest rządzenie. Rządzi więc Bóg przez swą Opatrzność wszystkimi rzeczami.

Co więcej. Wykazano, że Bóg jest pierwszym poruszającym nie poruszanym. Pierwszy poruszający zaś od poruszających drugorzędnych porusza nie mniej, lecz więcej, bez niego bowiem inne rzeczy się nie poruszają. Wszystko zaś, co się porusza, porusza się dla celu, jak tego powyżej dowiedziono. Bóg więc porusza każdą rzecz do jej celu. I to porusza przez rozum; wykazano bowiem powyżej, że Bóg nie działa z konieczności natury, lecz przez rozum i wolę. Rządzić zaś przez opatrzność nie jest niczym innym jak poruszaniem pewnych rzeczy przez rozum do celu. Bóg zatem przez swą opatrzność rządzi i kieruje wszystkimi rzeczami, które poruszane zostają ku celowi, czy się poruszają cieleśnie, czy duchowo, jak na przykład się mówi, że pożądającym porusza rzecz pożądana.

Podobnie. Wykazano, że ciała w przyrodzie poruszają się i działają dla celu, chociaż celu nie poznają, opierając się na tym, że zawsze albo przeważnie wydarza się im to, co jest najlepsze; i nie inaczej byłyby uczynione, gdyby były uczynione sztucznie. By zaś rzeczy nie znające celu działały dla celu i odpowiednio osiągały ten cel, jest możliwym tylko wtedy, gdy porusza je ktoś, kto zna cel; jak na przykład łucznik kieruje strzałę do celu. Całe działanie natury musi więc być kierowane przez jakąś wiedzę. To zaś musi się czy to pośrednio, czy bezpośrednio, sprowadzić do Boga, wszelka bowiem niższa sztuka, czy niższe poznanie przyjmuje zasady od wyższych, jak to widać także w naukach spekulatywnych i praktycznych. Bóg więc przez swą Opatrzność rządzi światem.

Co więcej. Rzeczy różniące się co do natury, schodzą się w jednym porządku tylko, o ile je w jedno zbierze jakiś porządkujący. We wszechświecie zaś istnieją rzeczy się różniące i mające sprzeczne natury, które jednak wszystkie schodzą się w jednym porządku, działając jedne na drugie, lub też pomagając, lub kierując jedne drugimi. Musi więc istnieć jeden porządkujący i rządzący wszechświatem.

Co więcej. Nie można wyznaczać zjawiskom towarzyszącym ruchom ciał niebieskich powodu z konieczności natury; niektóre z nich bowiem mają więcej ruchów i ruchy zupełnie odmienne od innych. Uporządkowanie ich ruchów musi więc pochodzić od jakiejś Opatrzności. A zatem tak samo musi od Opatrzności pochodzić uporządkowanie wszystkich podrzędnych ruchów i działań, które zależą od powyższych ruchów.

Podobnie. Im coś jest bliższe przyczynie, tym bardziej uczestniczy w jej skutku. Stąd, jeśli jakieś jednostki tym doskonalej w czymś uczestniczą, im bardziej się do jakiejś rzeczy przybliżają, jest to znakiem, że owa rzecz jest przyczyną tego, w czym one w różny sposób uczestniczą; na przykład, gdy coś jest cieplejsze w miarę jak się zbliża do ognia, jest to znakiem, że ogień jest przyczyną ciepła. Widzimy zaś, że im rzeczy są bliższe Boga, tym są doskonalsze; w niższych ciałach bowiem, które są najdalszymi od Boga, jako że natura ich jest do Boga najmniej podobna, widzimy czasem odstąpienie od zwykłego biegu natury, jak na przykład w potwornych i innych przypadkowych stworach; nie zdarza się to zaś nigdy u ciał niebieskich, chociaż one pod pewnym względem podlegają zmienności; i nie zdarza się u rozumnych substancji oddzielonych. Jest więc jasnym, że Bóg jest przyczyną całego porządku wszechświata. Rządzi On więc swą Opatrznością całym wszechświatem.

Co więcej. Jak tego powyżej dowiedziono, Bóg wszystkie rzeczy powołał do bytu nie z konieczności natury, lecz przez rozum i wolę. Rozum Jego zaś i wola nie może mieć innego celu ostatecznego niż Jego własną dobroć, mianowicie udzielanie się jej rzeczom, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej. Rzeczy zaś uczestniczą w dobroci bożej sposobem podobieństwa, o ile same są dobre. Najwyższym zaś dobrem wśród rzeczy, które powołał do bytu, jest dobro porządku wszechświata, które jest najdoskonalsze, jak mówi Filozof, z czym się także zgadza Pismo św. (Rdz 1, 31), gdzie powiedziano: „Widział Bóg wszystkie rzeczy, które był uczynił, i były bardzo dobre”, o poszczególnych dziełach zaś mówi tylko, że były dobre. To więc, czego przede wszystkim Bóg chce i co sprawia, jest to dobro porządku rzeczy, których Bóg jest przyczyną. Porządek zaś wprowadzać wśród rzeczy, jest to to samo, co nimi rządzić. Bóg więc sam rządzi wszystkim, swym rozumem i wolą.

Co więcej. Każda rzecz, zmierzająca do jakiegoś celu, troszczy się głównie o to, co jest najbliższe ostatecznego celu; inne cele są bowiem także do tego skierowane. Ostatecznym zaś celem woli bożej jest Jego dobroć, najbliższym Jej w rzeczach stworzonych jest zaś dobro polegające na porządku wszechświata; do niego bowiem jako do celu jest skierowane każde dobro poszczególne tej lub tamtej rzeczy, jak to, co mniej doskonałe, skierowane jest do tego, co jest bardziej doskonałe; dlatego też widzimy, że każda część istnieje dla swej całości. To więc, o co się Bóg najbardziej troszczy w rzeczach stworzonych, jest to porządek wszechświata. A zatem Bóg rządzi wszechświatem.

Podobnie. Każda rzecz stworzona osiąga swą ostateczną doskonałość przez właściwe sobie działanie, ostatecznym bowiem celem i doskonałością rzeczy musi być albo samo działanie, albo jego kres, albo skutek; forma zaś, według której rzecz istnieje, jest pierwszą doskonałością, jak to widać w II De anima. Porządek zaś rzeczy powołanych do bytu według rozróżnienia natur i ich stopni, pochodzi od mądrości bożej, jak to wykazano w II Księdze. Od mądrości bożej pochodzi zatem także porządek działań, przez które rzeczy zbliżają się bardziej do swego ostatecznego celu. Kierować zaś działaniami rzeczy do celu, znaczy rządzić nimi. Bóg zatem Opatrznością swej mądrości rządzi i kieruje rzeczami.

Dlatego też Pismo św. wyznaje, że Bóg jest Panem i Królem, według słów Psalmu (Ps 99, 2): „Pan jest Królem”, i podobnie (Ps 47, 8): „Królem wszystkiej ziemi Bóg”; jest bowiem rzeczą króla i pana, by sprawował rządy nad swymi poddanymi. Stąd też Pismo św. przypisuje bieg rzeczy rozkazaniu Bożemu, (Hi 9, 7): „On przykazuje słońcu i nie wschodzi, i gwiazdy zamyka jakby pod pieczęcią”, a w Psalmie (Ps 148, 6) powiedziano: „dał ustawę, która nie przeminie”.

W ten sposób usuwa się błąd starożytnych filozofów przyrody, którzy twierdzili, że wszystko powstaje z konieczności materialnej, z czego wynikało, że wszystko zależy od przypadku, a nie od porządku opatrznościowego.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.