Księga III, Rozdział 65
Że Bóg zachowuje rzeczy w bycie
Z tego, że Bóg rządzi przez swą Opatrzność, wynika, że zachowuje rzeczy w bycie.
Pod rządy bowiem podpada wszystko to, przez co rzeczy osiągają swój cel. O tyle bowiem mówi się, że rzeczy są rządzone, o ile zostają skierowane do celu. Do celu ostatecznego zaś, który Bóg zamierza, mianowicie do dobroci bożej, są rzeczy skierowane nie tylko przez to, że działają, lecz także przez to, że istnieją; o ile bowiem istnieją, mają podobieństwo do dobroci bożej, która jest celem rzeczy, jak to powyżej powiedziano. Jest więc rzeczą opatrzności bożej, by zachowała rzeczy w bycie.
Podobnie. Jedno i to samo musi być i przyczyną rzeczy i przyczyną jej zachowania; zachowanie rzeczy bowiem jest tylko dalszym ciągiem jej istnienia. Wykazano zaś powyżej, że Bóg przez swój rozum i wolę jest przyczyną istnienia wszystkich rzeczy. A zatem przez rozum i wolę zachowuje wszystkie rzeczy w bycie.
Podobnie. Żaden poszczególny jednoznaczny czynnik nie może być absolutną przyczyną gatunku; na przykład ten człowiek nie może być przyczyną gatunku ludzkiego; byłby bowiem przyczyną każdego człowieka, a więc i siebie samego, co jest niemożliwym. Mówiąc zaś właściwie, ten osobnik jest przyczyną tego osobnika, ten osobnik istnieje zaś o tyle, że natura ludzka istnieje w danej materii, będącej pierwiastkiem jego wyosobnienia. Ten dany osobnik jest więc przyczyną owego osobnika tylko o tyle, że jest przyczyną, iż forma człowieka powstaje w danej materii. I to ma być podstawą zrodzenia tego osobnika. Jest więc jasnym, że ani ten osobnik, ani żaden inny jednoznaczny czynnik w naturze przyczyną nie jest, z wyjątkiem tylko o ile jest przyczyną zrodzenia tego lub innego osobnika. Musi więc gatunek ludzki mieć jakąś czynną przyczynę działającą sama przez się; okazuje to samo jego złożenie i porządek części zawsze jednakowy, chyba, że przypadłościowo coś temu przeszkodzi. I tak samo ma się rzecz we wszystkich innych gatunkach rzeczy w przyrodzie. Tą przyczyną jest zaś Bóg, czy to pośrednio, czy bezpośrednio; wykazano bowiem, że jest On pierwszą przyczyną wszystkich rzeczy. Musi więc taki być Jego stosunek do gatunków rzeczy, jaki zachodzi między tym a tym rodzącym w naturze, a zrodzeniem, którego jest bezpośrednią przyczyną. Rodzenie zaś ustaje, gdy ustaje działanie rodzącego. A więc ustałyby wszystkie gatunki rzeczy, gdyby ustało działanie boże. A zatem Bóg przez swe działanie zachowuje rzeczy w bycie.
Co więcej. Chociaż rzecz istniejąca może się poruszać, to jednak ruch nie należy do jej bytu. Rzecz cielesna nie może zaś być przyczyną żadnej rzeczy, z wyjątkiem w odniesieniu do ruchu; żadne ciało bowiem nie działa inaczej jak przez ruch, jak tego dowodzi Arystoteles. Żadne więc ciało nie jest przyczyną bytu jakiejś rzeczy jako bytu, lecz jest przyczyną, że rzecz jakaś zostaje poruszoną ku istnieniu, to znaczy ku powstawaniu. Byt zaś każdej rzeczy jest bytem przez uczestnictwo, skoro nic, oprócz Boga, nie jest swoim własnym bytem, jak tego dowiedziono powyżej. Tak więc Bóg, który jest swoim bytem, musi być pierwszą i samą przez się przyczyną wszelkiego bytu. Tak się więc ma działanie boże do bytu rzeczy, jak się ma ruch ciała poruszającego do powstawania i poruszania rzeczy uczynionych, lub poruszanych. Jest zaś niemożliwym, by powstawanie i poruszanie jakiejś rzeczy trwało dalej, choć ustanie ruch poruszającego. Jest więc rzeczą niemożliwą, by trwał byt jakiejś rzeczy inaczej, jak tylko przez działanie boże.
Co więcej. Jak dzieło sztuki przypuszcza z góry twór natury, tak twór natury przypuszcza dzieło Boga Stwórcy; sztuka bowiem bierze materię swą od natury, natura zaś od czynu stwórczego Boga. Dzieła sztuki zachowuje zaś w bycie moc tworów natury, na przykład dom zachowuje trwałość kamieni. Wszystkie rzeczy w naturze zostają zatem zachowane w bycie tylko mocą Boga.
Podobnie. Wpływ czynnika nie pozostaje w skutku, gdy ustaje działanie czynnika, chyba, że się przemieni w naturę skutku. Formy bowiem rzeczy zrodzonych i ich właściwości pozostają w nich po zrodzeniu aż do końca, gdyż stają się dla nich naturalnymi. I dlatego nawyki są trudne do usunięcia, gdyż zamieniają się w naturę; dyspozycje zaś i namiętności, czy to cielesne, czy zwierzęce, pozostają przez pewien czas po działaniu czynnika, lecz nie na zawsze, istnieją bowiem jakoby przygotowując drogę ku naturze. Co zaś należy do natury rodzaju wyższego, w żaden sposób nie pozostaje po działaniu czynnika; jak na przykład światło nie pozostaje w ośrodku przeźroczystym, gdy się usunie czynnik oświetlający. Byt nie jest zaś naturą lub istotnością jakiejś rzeczy stworzonej, lecz jedynie Boga, jak tego dowiedziono w I Księdze. Żadna więc rzecz nie może trwać w bycie, gdyby się działanie boże usunęło.
Co więcej. Mamy dwa stanowiska w sprawie pochodzenia rzeczy; jednym jest stanowisko wiary, że Bóg najpierw powołał rzeczy do bytu, drugim jest stanowisko pewnych filozofów, że rzeczy odwiecznie pochodzą od Boga przez emanację. Lecz odnośnie do obydwóch tych teoryj należy powiedzieć, że Bóg utrzymuje rzeczy w bycie, jeśli bowiem Bóg powołał rzeczy do bytu po ich niebycie, musi byt, podobnie jak i niebyt rzeczy, wynikać z woli bożej; Bóg pozwolił bowiem, by rzeczy nie istniały, gdy tak chciał, i sprawił, że rzeczy istniały, gdy tak chciał. Istnieją one więc tak długo, jak długo chce, by istniały. Wola Jego zachowuje więc rzeczy. Jeśli zaś rzeczy pochodzą odwiecznie od Boga przez emanację, nie możemy wyznaczyć czasu, ani chwili, w której się ta emanacja rozpoczęła. Albo więc nigdy ich Bóg nie powołał do bytu, albo też zawsze, jak długo istnieją, emanują od Boga. Bóg więc swym działaniem zachowuje rzeczy w bycie.
Dlatego też powiedziano (Hbr 1, 3): „Nosząc wszystko słowem mocy swej”. Augustyn zaś mówi IV super Gen ad litt.: „Potęga stwórcy i moc wszechmocnego i wszystko podtrzymującego, jest przyczyną istnienia wszelkiego stworzenia. Gdyby ta moc została usunięta od stworzeń, którymi rządzi, przestałby też równocześnie istnieć ich rodzaj i wszelka natura by się zapadła. Człowiek gdy wybuduje dom i usunie się, to choć się on cofnie i przestanie pracować, praca jego pozostaje; ale gdyby Bóg go nie podtrzymywał, świat nie mógłby istnieć ani przez mgnienie oka”.
W ten sposób usuwa się stanowisko wypowiedziane przez uczonych w prawie Maurów, którzy aby móc twierdzić, że świat potrzebuje podtrzymywania bożego, przyjęli, że wszystkie formy są przypadłościami, i że żadna przypadłość nie trwa dwóch chwil, by w ten sposób stawanie się rzeczy zawsze trwało; jak gdyby rzecz potrzebowała przyczyny czynnej tylko jak długo powstaje. Stąd też mówi się, że niektórzy z nich twierdzili, iż ciała niepodzielne, z których jak powiadają, złożone są wszystkie substancje, które jedynie według nich mają trwałość, mogłyby przez jakiś czas istnieć, gdyby Bóg usunął swe rządy od rzeczy. Niektórzy z nich mówią, że rzeczy nie przestałyby istnieć, gdyby Bóg nie sprawił w nich przypadłościowo tego, by mogły przestać istnieć. Wszystko to oczywiście jest niedorzeczne.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.