Księga III, Rozdział 68
Że Bóg jest wszędzie
Z tego, co powiedziano, okazuje się, że Bóg musi być wszędzie i we wszystkich rzeczach.
Poruszający bowiem i rzecz poruszana muszą być razem, jak tego dowodzi Filozof w VII Physicorum. Bóg zaś porusza wszystkimi rzeczami w ich czynnościach, jak to wykazano. Bóg jest więc we wszystkich rzeczach.
Podobnie. Wszystko, co jest czy to w miejscu jakimś, czy w jakiejkolwiek rzeczy, w pewien sposób jest z nią w zetknięciu; rzecz cielesna jest bowiem w czymś drugim jak w miejscu, wedle zetknięcia ilości wymiernej, o rzeczach niecielesnych mówi się zaś, że istnieją w czymś odnośnie do zetknięcia się mocy, skoro brak im ilości wymiernej. Rzecz niecielesna ma się więc w ten sposób do tego, że w czymś istnieje wedle swej mocy, jak się ma rzecz cielesna do tego, że istnieje w czymś drugim wedle swej ilości wymiernej. Gdyby zaś istniało jakieś ciało mające nieskończoną ilość wymierną, musiałoby ono być wszędzie. Jeśli więc istnieje jakaś rzecz niecielesna, mająca moc nieskończoną, musi ona być wszędzie. Wykazano zaś w Pierwszej Księdze, że Bóg ma moc nieskończoną, jest On zatem wszędzie.
Co więcej. Jak się ma przyczyna poszczególna do skutku poszczególnego, tak się ma przyczyna powszechna do skutku powszechnego. Musi zaś przyczyna szczegółowa istnieć równocześnie ze swym skutkiem szczegółowym; jak na przykład ogień ogrzewa przez swą istotność, a dusza przez swą istotność daje życie ciału. Skoro więc Bóg jest powszechną przyczyną całego bytu, jak to wykazano w Drugiej Księdze, musi być obecnym wszędzie, gdziekolwiek się znajduje byt.
Co więcej. Gdy jakiś czynnik istnieje równocześnie choćby z jednym tylko ze swych skutków, może się jego działanie rozciągać na inne rzeczy tylko za pośrednictwem tego skutku, dlatego, że pierwiastek czynny i pierwiastek bierny muszą istnieć równocześnie; na przykład siła poruszająca porusza różnymi członkami ciała tylko za pośrednictwem serca. Jeśliby więc Bóg istniał równocześnie w jednym tylko ze swych skutków, jak na przykład w pierwszej rzeczy poruszanej, którą porusza bezpośrednio, wynikałoby stąd, że działanie Jego może się rozciągać na coś innego tylko za pośrednictwem tej rzeczy. Jest to zaś niesłuszne. Jeśli bowiem działanie jakiegoś czynnika może się rozciągać na inne rzeczy tylko za pośrednictwem czegoś pierwszego, musi ono odpowiadać proporcjonalnie czynnikowi odnośnie do całej jego mocy, inaczej nie mógłby czynnik posługiwać się całą swą mocą; tak na przykład widzimy, że wszystkie ruchy powodowane przez siłę poruszającą, może wykonać serce. Nie ma zaś żadnego stworzenia, przy pomocy którego można by wykonać wszystko, co moc boża zdolną jest uczynić, gdyż moc boża nieskończenie przewyższa wszelką rzecz stworzoną, jak widać z tego, co udowodniono w Pierwszej Księdze. Niesłuszne więc jest powiedzenie, że działanie boże rozciąga się na inne rzeczy tylko za pośrednictwem czegoś pierwszego. Nie jest więc Bóg obecny w jednym tylko ze swych skutków, ale we wszystkich. Na jedno bowiem wyjdzie, gdyby ktoś powiedział, że jest On obecnym w kilku skutkach, a nie we wszystkich; ilekolwiek bowiem się weźmie skutków bożych, nie wystarczą one do wykonania wszystkiego, co moc boża zdolna jest uczynić.
Oprócz tego. Przyczyna działająca musi istnieć równocześnie ze swoim najbliższym i bezpośrednim skutkiem. W każdej rzeczy istnieje zaś jakiś najbliższy i bezpośredni skutek samego Boga. Wykazano bowiem w Drugiej Księdze, że tylko Bóg może stwarzać. W każdej zaś rzeczy istnieje coś, co jest spowodowane przez akt stwórczy; a to mianowicie w rzeczach cielesnych materia pierwsza; w rzeczach niecielesnych, ich niezłożone istotności, jak widać z tego, co powiedziano w Drugiej Księdze. Musi więc Bóg być równocześnie obecny we wszystkich rzeczach, zwłaszcza, że nieustannie i zawsze te rzeczy, które wywiódł z niebytu do bytu, w bycie zachowuje, jak tego dowiedziono.
Stąd powiedziano u Jeremiasza (Jr 23, 24): „Niebo i ziemię ja napełniam”; i w Psalmie (Ps 139, 8): „Jeśli wstąpię do nieba, tameś ty jest; i jeśli wstąpię do piekła, tameś jest”.
Tym sposobem wyklucza się błąd tych, którzy mówią, iż Bóg jest w pewnej określonej części świata, na przykład w pierwszym niebie, i w części wschodniej, i dlatego jest początkiem ruchu niebios. Powiedzenie to jednak można by podtrzymać, gdyby się je prawidłowo rozumiało; gdyby mianowicie rozumieć je w ten sposób, że Bóg nie jest objęty jakąś określoną częścią świata, lecz że początek wszelkiego ruchu, który Bóg sprawia według porządku natury, rozpoczyna się w jakiejś określonej części. Dlatego też w Piśmie świętym powiedziano, że Bóg jest szczególnie w niebie, według słów (Iz 66, 1): „Niebo stolicą moją” i Psalmu (Ps 115, 16): „Nieba niebiosów są Pańskie”, i t. d. Lecz z tego, że poza zwykłym biegiem rzeczy, Bóg nawet w najniższych ciałach sprawia coś, czego nie może spowodować moc ciała niebieskiego, okazuje się z oczywistością, że Bóg jest bezpośrednio obecny nie tylko dla ciał niebieskich, lecz także dla najmniejszych rzeczy.
Nie należy zaś przypuszczać, że Bóg w ten sposób jest wszędzie, jakoby był podzielony w przestrzeni lokalnej, i jedna część Jego byłaby tu, a druga gdzie indziej, lecz jest cały wszędzie, Bóg bowiem nie posiada części, skoro jest zupełnie niezłożony. Nie jest zaś niezłożony w ten sposób co punkt, który jest kresem ilości ciągłej i z tego powodu ma w niej określone położenie; dlatego jeden punkt może być tylko w jednym niepodzielnym miejscu. Bóg zaś jest niepodzielny, istniejąc jakoby całkowicie poza rodzajem ilości ciągłej. Stąd konieczność Jego istotności nie przymusza Go do jakiegoś określonego miejsca, jakoby musiał być w jakimś miejscu, istniał On bowiem od wieków przed wszelkim miejscem. Lecz niezmiennością Swej mocy dosięga wszystkiego, co znajduje się w miejscu, gdyż jest powszechną przyczyną bytu, jak to powiedziano. Tak więc gdziekolwiek jest, jest cały; gdyż przez Swą moc niezłożoną dosięga wszystkiego. Nie należy zaś przypuszczać, by istniał w rzeczach tak, jakby był z nimi zmieszany; wykazano bowiem w Pierwszej Księdze, że nie jest niczyją ani materią ani formą. Lecz jest we wszystkich rzeczach sposobem przyczyny działającej.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.