Księga III, Rozdział 69
O zdaniu tych, którzy odmawiają rzeczom w przyrodzie właściwych im czynności
To co powiedziano powyżej, dało niektórym sposobność do błędu; myśleli oni mianowicie, że żadne stworzenie nie bierze udziału w powodowaniu skutków naturalnych; i tak, że ogień nie grzeje, lecz że Bóg jest przyczyną ciepła w obecności ognia; i to samo mówią o wszystkich innych skutkach naturalnych.
Usiłowali oni błąd ten poprzeć argumentami, wykazując, że żadna forma, ani substancjalna, ani przypadłościowa nie zostaje powołaną do bytu inaczej, jak drogą stwarzania. Formy bowiem i przypadłości nie mogą być uczynione z materii, skoro materia w skład ich nie wchodzi. Jeśli więc zostają uczynione, zostają uczynione z niczego, to znaczy zostają stworzone. A ponieważ stwarzanie jest czynem Boga jedynie, jak to wykazano w II Księdze, wynika stąd, jak się wydaje, że Bóg jedynie powołuje do bytu formy, tak substancjalne jak przypadłościowe.
Z twierdzeniem tym zaś zgadzało się także częściowo zdanie niektórych filozofów. Ponieważ bowiem znachodzimy, że wszystko co nie istnieje samo przez się, pochodzi od tego, co istnieje samo przez się, wydaje się, że formy rzeczy, które nie istnieją same przez się, lecz w materii, pochodzą od form, które istnieją same przez się bez materii; jakoby formy istniejące w materii były pewnym uczestniczeniem we formach, które istnieją bez materii. I dlatego Platon przyjął, że gatunki rzeczy zmysłowych są pewnymi formami oddzielonymi, i że są przyczyną bytu dla rzeczy zmysłowych, według tego, że w nich uczestniczą.
Awicenna zaś przyjął, że wszystkie formy substancjalne wypływają z działającej inteligencji. Przyjmował zaś, że formy przypadłościowe są pewnymi dyspozycjami materii, pochodzącymi od działania innych czynników przygotowujących materię, w czym odstępował od niedorzeczności poprzedniej.
Znakiem tego miało być to, że nie znajduje się w tych ciałach żadnej władzy czynnej, prócz formy przypadłościowej, na przykład jakości czynnych i biernych, które nie wydają się zdolnymi do tego, by mogły być przyczyną form substancjalnych.
Wśród tych niższych rzeczy znajdują się także takie, które nie rodzą się z podobnych sobie, jak na przykład zwierzęta zrodzone ze zgnilizny. Wydaje się zatem, że formy ich pochodzą od wyższych pierwiastków. I z tego samego powodu też inne formy, wśród których są i dużo szlachetniejsze.
Niektórzy zaś widzą dowód i w niezdatności ciał naturalnych do działania. Forma bowiem każdego ciała złączona jest z ilością. Ilość przeszkadza zaś działaniu i ruchowi; znak tu widzą w tym, że im jakieś ciało wzrasta w ilości, tym staje się cięższe i ruch jego się opóźnia. Wnioskują więc stąd, że żadne ciało nie jest czynne, lecz tylko bierne.
Usiłują tego także dowieść przez to, że każdy pierwiastek bierny jest podmiotem dla czynnego; a każdy czynny, prócz pierwszego, który stwarza, wymaga podmiotu niższego od siebie. Nie ma zaś niższej substancji, niż substancja cielesna. Stąd wydaje się, że żadne ciało nie jest czynnym.
Dodają też do tego, że substancja cielesna jest najbardziej oddalona od pierwszego czynnika; stąd wydaje im się, że moc działania nie dochodzi aż do substancji cielesnej; lecz jak w Bogu jest tylko czyn, tak substancja cielesna, będąc najniższą pośród rodzajów rzeczy, jest tylko bierną.
Dla tych powodów Awicebron w księdze Fons Vitae twierdzi, że żadne ciało nie jest czynne, lecz że moc substancji duchowej, przechodząc przez ciała, sprawia to, co, jak się wydaje, czynią ciała.
Także niektórzy uczeni wśród Maurów mają tu podawać argument, że nawet przypadłości nie wynikają z działalności ciał, gdyż przypadłość nie przechodzi z podmiotu na podmiot. Stąd uważają za rzecz niemożliwą, by ciepło przechodziło z ciała ciepłego na inne ciało, które ogrzewa, lecz powiadają, że Bóg stwarza wszystkie tego rodzaju przypadłości.
Z powyższych twierdzeń wynika jednak wiele niedorzeczności. Jeśli bowiem nie działa żadna niższa przyczyna, a zwłaszcza cielesna, lecz Bóg sam działa we wszystkim, Bóg zaś nie zmienia się przez to, że działa w różnych rzeczach, nie wyniknie różny skutek z różnorodności rzeczy, w których Bóg działa. To zaś jest oczywiście fałszywe dla zmysłów; z przyłożenia bowiem ciała ciepłego nie wynika oziębienie, lecz tylko ogrzanie; tak jak z nasienia człowieka rodzi się tylko człowiek. Nie należy więc w ten sposób przypisywać mocy bożej przyczynowości niższym skutkom, by usuwać przyczynowość niższych czynników.
Podobnie. Jest przeciwnym pojęciu mądrości, by w dziełach mędrca było coś daremnego. Gdyby zaś rzeczy stworzone w żaden sposób nie przyczyniały się do spowodowania skutków, lecz Bóg tylko czyniłby wszystko bezpośrednio, daremnymi byłyby inne rzeczy, którymi posługuje się dla wywołania skutków. Powyższe zdanie sprzeciwia się więc mądrości bożej.
Co więcej. Kto daje jakąś zasadę, daje wszystko, co z niej wypływa; jak przyczyna, która daje elementowi ciężkość, daje mu ciążenie w dół. Uczynienie zaś czegoś aktualnym, wynika z istnienia aktualnego, jak to widzimy u Boga; jest On bowiem czystym czynem i jest pierwszą przyczyną istnienia dla wszystkich, jak to powyżej wykazano. Jeśli więc udzielił innym podobieństwa do siebie odnośnie do istnienia, powołując rzeczy do bytu, wynika stąd, że udzielił im podobieństwa do siebie odnośnie do działania, by i rzeczy stworzone miały własne działanie.
Co więcej. Doskonałość skutku dowodzi doskonałości przyczyny; większa moc sprawia bowiem doskonalszy skutek. Bóg zaś jest najdoskonalszym działającym. Muszą więc rzeczy przez Niego stworzone otrzymywać od Niego doskonałość. Umniejszać więc doskonałości rzeczy, znaczy umniejszać doskonałości mocy bożej. Lecz gdy żadne stworzenie nie może wywołać skutku, umniejsza się w ten sposób wiele doskonałości stworzenia; należy bowiem do obfitości doskonałości, by móc udzielać innym doskonałość, którą ktoś posiada. Pogląd ten umniejsza więc moc bożą.
Podobnie. Jak jest rzeczą dobrą czynić dobro, tak jest rzeczą najwyższego dobra czynić coś najlepszego. Bóg jest zaś najwyższym dobrem, jak wykazano w pierwszej księdze. Jest więc Jego właściwością, że czyni wszystko najlepiej. Lepszą rzeczą jest zaś, by dobro komuś udzielone było wspólne dla wielu, niż by było własnością tylko jednego; gdyż dobro powszechne uważa się zawsze za bardziej boże, niż dobro jednego tylko osobnika. Lecz dobro jednego staje się wspólnym dla wielu, jeśli od jednego na drugiego przechodzi, a może się to odbywać tylko w ten sposób, że jeden udziela go drugim własnym działaniem; jeśli zaś nie posiada mocy udzielania go drugim, pozostaje ono jego własnością. W ten sposób więc udzielił Bóg Swej dobroci rzeczom stworzonym, by jedna rzecz mogła udzielić drugiej tego, co otrzymała. Odmawianie zatem rzeczom czynności im właściwych, jest uwłaczaniem dobroci bożej.
Co więcej. Odebrać rzeczom stworzonym porządek, znaczy odebrać im to, co mają najlepszego; każda z nich bowiem sama w sobie jest dobra, wszystkie razem są zaś doskonałe z powodu porządku wszechświata; zawsze bowiem całość jest lepszą od części i jest ich celem. Jeśli się zaś rzeczom odbierze działanie, odbierze się im wzajemne uporządkowanie, rzeczy o różnych naturach łączą się bowiem w porządek jedności tylko przez to, że jedne są czynne, a inne bierne. Niesłusznym jest więc twierdzenie, że rzeczy nie mają własnych swych czynności.
Co więcej. Jeśli nie działanie rzeczy stworzonych wywołuje skutki, lecz tylko działanie Boga, jest rzeczą niemożliwą, by skutek okazywał moc jakiejś przyczyny stworzonej; skutek bowiem okazuje moc przyczyny tylko z powodu czynności, która rozpoczynając się od mocy, kończy się na skutku. Naturę przyczyny poznaje się zaś przez skutek, tylko o ile się przezeń poznaje jej moc, wynikającą z jej natury. Jeśli więc rzeczy stworzone nie mają czynności, które by wywoływały skutki, wynikałoby stąd, że nigdy nie można by poznać przez skutek natury jakiejś rzeczy stworzonej. I tak nie mielibyśmy żadnych nauk przyrodniczych, w których bierze się dowody głównie ze skutków.
Co więcej. Przez indukcję widzimy we wszystkich rzeczach, że rzeczy podobne powodują podobne. To zaś, co powstaje w niższych rzeczach, nie jest jedynie formą, lecz złożeniem z materii i formy, każde powstawanie bowiem pochodzi od czegoś, mianowicie od materii, i dąży ku czemuś, mianowicie ku formie. Musi więc rodzący być nie samą tylko formą, lecz złożonym z materii i formy. A zatem przyczyną form istniejących w materii nie są oddzielone gatunki rzeczy, jak twierdzili Platończycy, ani też działająca inteligencja, jak twierdził Awicenna, lecz raczej ten osobnik, złożony z materii i formy.
Podobnie. Jeśli jakaś czynność wynika z istnienia w czynie, nie wydaje się rzeczą słuszną, by doskonalszy czyn był pozbawiony działania. Doskonalszym czynem jest zaś forma substancjalna, niż forma przypadłościowa. Jeśli więc formy przypadłościowe, istniejące w rzeczach cielesnych, mają właściwe sobie czynności, tym bardziej ma właściwą sobie czynność forma substancjalna. Właściwą zaś jej czynnością nie jest przygotowywanie materii, dokonuje się to bowiem przez zmianę, a do tego wystarczają formy przypadłościowe. A zatem forma substancjalna rodzącego jest pierwiastkiem działania, dla nadania rzeczy zrodzonej formy substancjalnej.
Łatwo jest zaś rozwiązać ich argumenty. Skoro bowiem coś powstaje na to, by istniało, jak na przykład formę nazywa się bytem nie dlatego jakoby sama byt posiadała, lecz dlatego, że przez nią istnieje istota złożona, tak też i forma nie powstaje we właściwym tego słowa znaczeniu, lecz zaczyna istnieć przez to, że istota złożona przechodzi z możności w czyn, którym jest forma.
Nie ma też konieczności, by każda rzecz, która posiada jakąś formę niejako przez uczestnictwo, otrzymywała ją bezpośrednio od tego, który jest formą przez istotność, lecz może ją otrzymać bezpośrednio od czegoś, co ma formę podobną, to znaczy uczestniczy w niej w sposób podobny, a co jednak działa na mocy owej formy oddzielonej, jeżeli taka istnieje. W ten sposób bowiem czynnik powoduje skutek podobny do siebie.
Podobnie nie ma też konieczności, by dlatego, że wszelkie działanie ciał niższych dokonywa się przez jakości czynne i bierne, będące przypadłościami, wynikała z ich działania tylko przypadłość. Owe formy przypadłościowe bowiem, jak są spowodowane przez formę substancjalną, będącą wraz z materią przyczyną wszystkich przypadłości właściwych, tak też działają na mocy formy substancjalnej. Co zaś działa na mocy kogoś drugiego, powoduje skutek podobny nie tylko do niego samego, ale bardziej jeszcze do tego, na mocy czego działa; jak na przykład przez działanie narzędzia powstaje w utworze sztuki podobieństwo do formy sztuki. Wynika stąd, że z działania form przypadłościowych powstają formy substancjalne, o ile formy przypadłościowe działają jako narzędzia, mocą form substancjalnych.
W zwierzętach zaś, które się rodzą ze zgnilizny, formę substancjalną powoduje czynnik cielesny, mianowicie ciało niebieskie, które jest pierwszym pierwiastkiem zmiany, stąd wszystko co przygotowuje formę wśród ciał niższych, musi działać jego mocą. I dlatego moc ciała niebieskiego wystarcza bez czynnika jednoznacznego do wywołania niektórych form niedoskonałych. Do spowodowania zaś form doskonalszych, jakimi na przykład są dusze zwierząt doskonałych, potrzebny jest czynnik jednoznaczny wraz z czynnikiem niebieskim; tego rodzaju zwierzęta rodzą się bowiem tylko z nasienia. I dlatego mówi Arystoteles w II Phys. że człowieka rodzi człowiek i słońce.
Nie jest zaś prawdą, by ilość przeszkadzała działaniu formy, chyba przypadłościowo, o ile mianowicie wszelka ilość ciągła jest w materii, forma zaś istniejąca w materii, posiadając mniejszą aktualność, posiada tym samym mniejszą moc w działaniu. Stąd ciało, które ma mniej materii a więcej formy, mianowicie ogień, jest bardziej czynne. Gdy zaś przyjmiemy miarę działania, jaką forma istniejąca w materii może posiadać, to ilość wzmaga raczej niż umniejsza działanie. Im większe bowiem byłoby ciało gorące, przyjąwszy równą intensywność ciepła, tym bardziej ogrzewa; a przyjąwszy równy ciężar, to im większym jest ciało o tym ciężarze, tym szybciej będzie się poruszać ruchem naturalnym, i dlatego tym wolniej będzie się poruszać ruchem przeciwnym naturze. To więc, że ciała ciężkie mają wolniejszy ruch przeciwny naturze, gdy są większe co do ilości, nie dowodzi, że ilość przeszkadza działaniu, lecz że mu raczej pomaga.
Nie musi także każdemu ciału brakować działania dla tego, że w porządku rzeczy substancja cielesna jest najniższą co do swego rodzaju. Nawet między ciałami bowiem jedno od drugiego jest wyższe i bardziej formalne i bardziej czynne, na przykład ogień gdy go porównać z niższymi ciałami. A przecież nawet najniższe ciało nie jest pozbawione działania. Jasnym jest bowiem, że ciało nie może być całkowicie czynne, skoro jest złożone z materii, która jest bytem w możności, i z formy, która jest bytem aktualnym; każda rzecz działa bowiem, o ile jest aktualną. I dlatego każde ciało działa odpowiednio do swej formy, do której materię drugiego ciała, mianowicie biernego, przyrównuje się jako podmiot, jako że materia jego jest w możności do formy czynnika. Jeśli zaś naodwrót materia ciała czynnego jest w możności do formy ciała biernego, będą one wzajemnie czynne i bierne; jak się to zdarza u dwóch ciał elementarnych. W przeciwnym razie, będzie tylko jedno czynnym, a drugie w odniesieniu do niego tylko biernym; jak na przykład ciało niebieskie przyrównane do ciała elementarnego. Tak więc ciało czynne działa na podmiot nie pojęte jako całość, lecz przez formę, przez którą działa.
Nie jest też prawdą, by ciała były od Boga najbardziej oddalone. Skoro bowiem Bóg jest czystym czynem, rzeczy są od Niego mniej lub więcej oddalone, według tego, czy są mniej lub więcej aktualne, lub w możności. To więc pośród bytów jest od Boga najbardziej oddalone, co jest tylko możnością, mianowicie materia pierwsza. Stąd właściwością jej jest tylko bierność, a nie działanie. Ciała zaś, skoro są złożone z materii i formy, zbliżają się do podobieństwa do Boga przez to, że posiadają formę, którą Arystoteles nazywa w I Phys. czymś boskim. I dlatego, o ile mają formę, są czynne; a bierne, o ile mają materię.
Śmiesznym jest zaś powiedzenie, że ciało nie działa dlatego, że przypadłości nie przechodzą z podmiotu na podmiot. Nie w ten sposób bowiem się mówi, że ciało ciepłe ogrzewa, jakoby ta sama ilość ciepła, która jest w ciele ogrzewającym, przechodziła do ciała ogrzewanego; lecz dlatego, że moc ciepła ciała ogrzewającego aktualizuje inne ilościowo ciepło w ciele ogrzewanym, które poprzednio było w nim w możności. Czynnik naturalny nie przenosi bowiem własnej formy do drugiego podmiotu, lecz sprowadza podmiot bierny z możności do czynu.
Nie odbieramy zatem rzeczom stworzonym właściwych im czynności, chociaż każdy skutek rzeczy stworzonych przypisujemy Bogu, jako działającemu we wszystkich.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.