Księga III, Rozdział 71
Że Opatrzność boża nie usuwa całkowicie zła w rzeczach
Z tego co powiedziano widać, że Opatrzność boża, która rządzi rzeczami, nie usuwa z rzeczy zepsucia, braków i zła.
Rządy boże bowiem, przez które Bóg działa w rzeczach, nie wykluczają działania przyczyn drugorzędnych, jak to już okazano. Zdarza się zaś, że niedoskonałość w skutku pochodzi od niedoskonałości drugorzędnej przyczyny działającej, bez żadnej niedoskonałości w pierwszym działającym, jak na przykład w skutku wywołanym przez pracownika, posiadającego doskonale swą sztukę, zdarza się brak, z powodu niedoskonałości narzędzia, i jak na przykład może kuleć człowiek, posiadający wielką siłę poruszania się, nie dla braków w tej sile poruszania się, lecz z powodu krzywej nogi. Mogą się więc zdarzyć wśród rzeczy, którymi Bóg kieruje i rządzi, pewne braki i pewne zło, z powodu niedomagań czynników drugorzędnych, chociaż w samym Bogu nie ma żadnej niedoskonałości.
Co więcej. Nie byłoby doskonałej dobroci w rzeczach stworzonych, gdyby w nich nie było porządku dobroci, t. zn. by jedne były lepsze od drugich; nie byłyby bowiem wypełnione wszystkie możliwe stopnie dobroci; ani też żadne stworzenie nie byłoby podobne do Boga w tym, że przewyższa inne. Usunęłoby się też najwyższą piękność rzeczy, gdyby się usunęło od nich porządek, polegający na rozróżnieniu i nierówności. I co więcej, usunęłoby się wielość rzeczy, usuwając nierówność dobroci, skoro przez różnice, które jedną rzecz od drugiej rozróżniają, jedna jest lepszą od drugiej, jak na przykład rzecz ożywiona od nieożywionej, a rozumna od nierozumnej. I tak, gdyby była zupełna równość wśród rzeczy, istniałoby tylko jedno dobro stworzone, co oczywiście umniejszałoby doskonałość stworzeń. Wyższym zaś stopniem dobroci jest, by jakaś rzecz była dobra i nie mogła od tego dobra odstąpić, niższym zaś stopniem, by mogła od dobra odstępować. Doskonałość wszechświata wymaga zaś obu tych rodzajów dobroci. Do opatrzności rządzącego należy zaś zachowanie, a nie umniejszanie doskonałości w rzeczach rządzonych. Nie należy więc do opatrzności bożej, by zupełnie usuwała od rzeczy możność odstępowania od dobra. W ślad za tą możnością idzie zaś zło, to bowiem, co może podlegać brakom, czasem im podlega. I ten brak dobra jest złem, jak to wykazano powyżej. Całkowite usuwanie zła od rzeczy nie należy więc do opatrzności bożej.
Co więcej. Najlepszym w sztuce rządzenia jest piecza roztoczona nad rzeczami odpowiednio do sposobu tych rzeczy; na tym bowiem polega sprawiedliwość rządu. Jakby więc się sprzeciwiało pojęciu rządów ludzkich, by rządzący społecznością przeszkadzał ludziom w wypełnianiu ich obowiązków urzędowych, chyba że czyni to wyjątkowo, z powodu jakiejś konieczności, tak sprzeciwiałoby się to pojęciu rządów bożych, gdyby Bóg nie pozwalał stworzeniom działać wedle sposobu własnej ich natury. Z tego zaś, że stworzenia wedle tego sposobu działają, wynika rozkład i zło w rzeczach; skoro z powodu przeciwieństwa i niezgodności istniejącej w rzeczach, jedna rzecz powoduje zepsucie drugiej. Zupełne usunięcie zła od rzeczy, którymi rządzi, nie należy więc do opatrzności bożej.
Podobnie. Czynnik jakiś może sprawić coś złego, tylko dlatego, że zamierza coś dobrego, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej. Wykluczenie zaś całkowite jakiejkolwiek dobrej intencji od rzeczy stworzonych, nie może być czynnością opatrzności tego, który jest przyczyną wszelkiego dobra; w ten sposób bowiem wykluczyłoby się wiele rzeczy z wszechświata; na przykład gdyby się ogniowi odebrało zamiar rodzenia ognia podobnego sobie, z którego wynika zło rozkładu wszelkiego paliwa, usunęłoby się dobro, polegające na powstawaniu ognia i zachowaniu jego gatunku. Nie jest to więc rzeczą opatrzności bożej, by zło całkowicie usuwała.
Oprócz tego. Istnieje wśród rzeczy wiele dobrego, które by nie istniało, gdyby nie było zła; nie byłoby na przykład cierpliwości sprawiedliwych, gdyby nie było złośliwości prześladujących; nie byłoby też miejsca dla wykonywania sprawiedliwości, gdyby nie było zbrodni; także w przyrodzie nie byłoby powstawania jednej rzeczy, bez rozkładu drugiej. Gdyby więc opatrzność boża całkowicie zło z wszechświata wykluczyła, musiałaby się także zmniejszyć liczba dobra. Tak zaś być nie powinno; potężniejszym jest bowiem dobro w dobroci, niż zło w złości. Jak widać z tego co powyżej powiedziano, nie trzeba więc, by opatrzność boża zło całkowicie z rzeczy wykluczała.
Co więcej. Dobro całości jest ważniejszym niż dobro części. Rzeczą więc przewidującego rządzącego jest przepuścić jakąś niedoskonałość w części, by wzrosło dobro całości; jak na przykład budowniczy ukrywa fundamenty pod ziemią, by dom cały stał pewnie. Gdyby się zaś usunęło zło od niektórych części wszechświata, umniejszyłaby się znacznie jego doskonałość, którego piękność powstaje z uporządkowanego zestawienia dobra i zła, w którym zło pochodzi od niedostatku w dobru, a jednak ze rządzenia opatrzności wynika z niego pewne dobro; podobnie jak na przykład przerwanie śpiewu chwilą milczenia dodaje mu słodyczy. A zatem opatrzność boża nie powinna wykluczać zła z rzeczy.
Co więcej. Inne rzeczy, zwłaszcza niższe, skierowane są jako do celu, do dobra człowieka. Gdyby jednak nie było żadnego zła w rzeczach, umniejszyłoby się dobro człowieka, i odnośnie do poznania i odnośnie do pragnienia dobra, lub miłości ku niemu. Poznajemy bowiem dobro lepiej przez porównanie go ze złem, i gdy znosimy coś złego, goręcej pragniemy dobra; na przykład gdy zdrowie jest tym dobrem, najlepiej znają je chorzy, którzy także goręcej go pragną, niż zdrowi. Nie należy to więc do opatrzności bożej, by zło całkowicie usuwać od rzeczy.
Dlatego powiedziano (Iz 45, 7): „Czyniący pokój i stwarzający złość” i (Am 3, 6): „Nie ma zła w mieście, którego by Bóg nie uczynił”.
Usuwamy w ten sposób także błąd tych, którzy mówili, że nie ma Boga, dlatego, że widzieli zło na świecie; jak na przykład Boecjusz w I de Consol. wprowadza pewnego filozofa, który pyta: „Jeśli jest Bóg, skąd jest zło?”. Należałoby zaś wnioskować: Jeśli jest zło, jest Bóg. Nie byłoby bowiem zła, gdyby się usunęło porządek dobra, którego brakiem jest zło. Tego porządku by zaś nie było, gdyby nie było Boga.
W ten sposób usuwa się także sposobność pobłądzenia od tych, którzy przeczyli, jakoby opatrzność boża rozciągała się aż do tego zniszczalnego świata, dlatego, że widzieli w nim wiele zła; twierdzili bowiem, że opatrzności bożej podlega to co niezniszczalne, w czym nie ma żadnego braku, ani żadnego zła. W ten sposób także usuwa się sposobność do błędu od Manichejczyków, którzy przyjęli dwa pierwsze czynne pierwiastki, mianowicie dobro i zło, jakoby zło nie mogło istnieć pod opatrznością dobrego Boga.
Rozwiązuje się w ten sposób także wątpliwości niektórych, czy mianowicie złe uczynki pochodzą od Boga? Skoro bowiem dowiedziono, że każdy czynnik działa o tyle, że działa mocą bożą, i że stąd Bóg jest przyczyną wszystkich skutków i czynności, i skoro też dowiedziono, że zło i brak w rzeczach rządzonych przez opatrzność bożą przydarza się z powodu warunków przyczyn drugorzędnych, w których brak istnieć może, jest rzeczą jasną, że czynności złe, o ile są niedoskonałe, nie pochodzą od Boga, lecz od niedoskonałych przyczyn najbliższych; odnośnie zaś do ich działania i bytowania muszą być od Boga; jak na przykład gdy ktoś kuleje, odnosi się to do władzy poruszania się, jeśli chodzi o ruch, jeśli zaś chodzi o samą ułomność, odnosi się to do krzywizny kości.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.