Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 72

Że opatrzność boża nie wyklucza przypadłości rzeczy.

Jak opatrzność boża nie wyklucza powszechnie zła w rzeczach, tak też nie wyklucza przypadłości, ani też nie nakłada konieczności rzeczom.

Wykazano już bowiem, że działanie opatrzności, którym Bóg działa w rzeczach, nie wyklucza przyczyn drugorzędnych, lecz zostaje dokonane przez nie, o ile działają przez moc bożą. Pewne skutki nazywa się zaś koniecznymi, lub przypadłościowymi w odniesieniu do przyczyn najbliższych, a nie do przyczyn dalszych; owocowanie rośliny jest bowiem skutkiem przypadłościowym z powodu przyczyny najbliższej, mianowicie mocy kiełkowania, której można przeszkodzić i która może niedomagać, chociaż przyczyna dalsza, mianowicie słońce, jest przyczyną działającą z konieczności. Skoro więc pośród przyczyn najbliższych jest wiele takich, które mogą zawieść, nie wszystkie skutki podlegające opatrzności, będą koniecznymi, lecz wiele z nich będzie przypadłościowych.

Co więcej. Należy to do opatrzności bożej, by były wypełnione możliwe stopnie bytów, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej. Byt dzieli się zaś na przypadłościowy i konieczny; i to jest podział bytu jako takiego. Gdyby więc opatrzność boża wykluczała to, co przypadłościowe, nie wszystkie stopnie rzeczy byłyby zachowane.

Co więcej. Im coś jest Bogu bliższe, tym bardziej uczestniczy w Jego podobieństwie, a im bardziej jest od Boga oddalone, tym bardziej od tego podobieństwa odstępuje. Te rzeczy zaś, które są najbliższe Boga, są zupełnie nieruchome; są to mianowicie substancje oddzielone, które najbardziej są podobne do Boga, całkowicie nieruchomego. Te rzeczy zaś, które są tym substancjom najbliższe, i bezpośrednio są poruszane przez to, co jest niezmienne, zatrzymują pewną nieruchomość, mianowicie odnośnie do tego, że są poruszane zawsze w ten sam sposób, jak na przykład ciała niebieskie. Wynika więc stąd, że te rzeczy, które po nich następują i przez nie są poruszane, bardziej są oddalone od nieruchomości Boga, tak mianowicie, że nie zawsze się w ten sam sposób poruszają. I w tym okazuje się piękno porządku. Każda rzecz konieczna bowiem, jako taka, nigdy się nie zmienia. Sprzeciwiałoby się to więc opatrzności bożej, do której należy zaprowadzanie i zachowywanie porządku w rzeczach, gdyby wszystko działo się z konieczności.

Oprócz tego. Co istnieje z konieczności, istnieje zawsze. Żadna zaś rzecz zniszczalna nie istnieje zawsze. Jeśli więc opatrzność boska wymaga, by wszystko było konieczne, wynika stąd, że nie ma nic zniszczalnego w rzeczach, a więc nie ma też niczego, co może powstać. Usunęłoby się z wszechświata wszystko to, co podlega powstawaniu i rozkładowi. A to sprzeciwia się doskonałości wszechświata.

Co więcej. W każdym ruchu jest jakieś powstawanie i rozkład; w rzeczy poruszanej bowiem, coś rozpoczyna być i coś przestaje być. Gdyby się więc usunęło wszelkie powstawanie i wszelki rozkład, przez usunięcie rzeczy przypadłościowych, jak to okazaliśmy, wyniknie stąd, że usunęłoby się spośród rzeczy także ruch i wszystko, co ruchome.

Podobnie. Jeśli słabnie moc jakiejś substancji, lub jej coś przeszkadza przez działanie czynnika przeciwnego, pochodzi to od jakiejś zmiany tej mocy. Jeśli więc opatrzność boska nie przeszkadza ruchowi w rzeczach, nie będzie też przeszkadzać słabnięciu ich mocy, lub przeszkodom wynikającym z oporu innych rzeczy. Zdarza się zaś, że z powodu osłabienia mocy, i z powodu przeszkód, natura nie zawsze działa w ten sam sposób, lecz czasem zawodzi w tym, co jest właściwością jakiejś rzeczy odnośnie do jej natury, tak, że skutki naturalne nie wynikają z konieczności. Nie należy to więc do opatrzności bożej, by nakładała konieczność rzeczom, którymi rządzi.

Co więcej. W tych rzeczach, którymi opatrzność rządzi, nie powinno być nic daremnego. Skoro więc jest rzeczą oczywistą, że istnieją pewne przyczyny przypadłościowe dlatego, że mogą podlegać przeszkodzie w wywoływaniu właściwego sobie skutku, jest jasnym, że sprzeciwia się to pojęciu opatrzności, by wszystko zdarzało się z konieczności. Opatrzność boża nie nakłada więc rzeczom konieczności, usuwając całkowicie przypadłość w rzeczach.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.