Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 73

Że opatrzność boża nie wyklucza wolności woli.

Z tego co powiedziano widać, że opatrzność nie sprzeciwia się wolności woli.

Każdy bowiem zapobiegliwy rządzący dąży do doskonałości rzeczy rządzonych, czy to aby ją osiągnąć, czy powiększyć, czy zachować. A zatem opatrzność raczej zachowuje to, co należy do doskonałości, niż to, co jest niedoskonałe, lub ma braki. Wśród rzeczy nieożywionych przypadłościowość przyczyn pochodzi zaś od niedoskonałości i braku. Z natury swej bowiem są one zdeterminowane do wywoływania jednego skutku, który zawsze osiągają, chyba, że zachodzi jakaś przeszkoda, czy to ze słabości mocy, czy ze strony jakiegoś czynnika zewnętrznego, lub braku przygotowania w materii; z tego powodu przyczyny działające w naturze, nie w różne sposoby, lecz przeważnie w jeden tylko sposób wywołują swój skutek, i rzadko zawodzą. Że zaś wola jest przyczyną przypadłościową, pochodzi to z jej doskonałości; wola jej bowiem nie jest ograniczona do czegoś jednego, lecz w mocy jej jest wywoływanie tego lub tamtego skutku, dlatego przypadłościowo się do nich odnosi. A zatem do opatrzności bożej należy raczej zachowanie wolności woli, niż przypadłościowości w przyczynach naturalnych.

Co więcej. Jest rzeczą opatrzności bożej, by się posługiwała rzeczami odpowiednio do sposobu tych rzeczy. Sposób działania każdej rzeczy wynika zaś z jej formy, która jest pierwiastkiem działania. Forma zaś, przez którą dowolnie działa czynnik, nie jest zdeterminowana, wola bowiem działa przez formę poznaną przez rozum, dobro poznane porusza wolę jako właściwy jej przedmiot; rozum zaś nie posiada jednej zdeterminowanej formy skutku, lecz do pojęcia rozumu należy, by rozumiał wielką ilość form. I dlatego może wola wywołać wiele skutków. Nie należy to więc do opatrzności bożej, by wykluczała wolność woli.

Podobnie. Rzeczy rządzone doprowadza każdy rządzący do odpowiedniego celu; stąd też mówi Grzegorz Nysseńczyk o opatrzności bożej, że z Woli Bożej Wszystko co istnieje, otrzymuje odpowiedni cel. Ostatecznym zaś celem każdego stworzenia jest osiągnięcie podobieństwa bożego, jak to powyżej wykazano. Sprzeciwiałoby się to zaś opatrzności, by się jakiejś rzeczy odebrała to, przez co osiąga podobieństwo do Boga. Czynnik działający z wolnej woli osiąga podobieństwo do Boga przez to, że działa z wolnej woli, wykazano bowiem w Pierwszej Księdze, że w Bogu jest wolna wola. A zatem opatrzność nie odbiera woli wolności.

Co więcej. Opatrzność mnoży dobra wśród rzeczy rządzonych. Nie należy więc do opatrzności to, co by odbierało rzeczom wiele dóbr. Gdyby się zaś usunęło wolność woli, usunęłoby się wiele dóbr. Usunęłoby się chwałę cnoty ludzkiej, która nie istnieje, jeżeli człowiek nie działa z wolnej woli. Znikłaby też sprawiedliwość nagrody i kary, gdyby człowiek nie z wolnej woli czynił dobrze lub źle. Ustałaby także przezorność w zasiąganiu rady, która byłaby niepotrzebną, gdyby wszystko następowało z konieczności. Nie byłoby to więc zgodne z pojęciem opatrzności, gdyby się usunęło wolną wolę.

Stąd powiedziano w (Syr 15, 14): Bóg od początku stworzył człowieka, i zostawił go w ręce rady jego. I dalej (w. 18): Przed człowiekiem żywot i śmierć, dobre i złe; co mu się podoba, będzie mu dane.

Usuwa się w ten sposób stanowisko Stoików, którzy twierdzili, że wszystko dzieje się z konieczności, według pewnego nienaruszalnego porządku przyczyn, który Grecy nazywali Eimarmene.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.