Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 74

Że opatrzność boża nie wyklucza losu i przypadku.

Z tego co powiedziano wynika, że opatrzność boża nie wyklucza w rzeczach losu i przypadku.

Mówimy bowiem, że los i przypadek zachodzi w tych rzeczach, które się czasami zdarzają. Gdyby zaś nic nie zdarzało się czasami, wszystko zdarzałoby się z konieczności; te rzeczy bowiem, które zdarzają się przeważnie, różnią się od rzeczy koniecznych tylko co do tego, że mogą czasami zawodzić. Sprzeciwiałoby się to zaś pojęciu opatrzności bożej, gdyby się wszystko zdarzało z konieczności, jak to wykazano. Sprzeciwiałoby się zatem także pojęciu opatrzności bożej, gdyby nie było wśród rzeczy nic zależnego od losu i przypadku.

Co więcej. Sprzeciwiałoby się to pojęciu opatrzności, gdyby rzeczy, podległe jej, nie działały dla celu; skoro jest rzeczą opatrzności, by wszystkie rzeczy kierowała do celu. Sprzeciwiałoby się także doskonałości wszechświata, gdyby nie było żadnej rzeczy zniszczalnej i gdyby żadna siła nie mogła zawodzić, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej. Z tego zaś, że czynnik, działający dla celu, zawodzi w osiągnięciu tego, do czego dążył, wynika, że pewne rzeczy zdarzają się przypadkowo. Sprzeciwiałoby się to więc pojęciu opatrzności i doskonałości rzeczy, gdyby nie było nic przypadkowego.

Dalej. Wielość i różnorodność przyczyn pochodzi od porządku wprowadzonego przez boską opatrzność i od jej rozporządzenia. Gdy się zaś przyjmie różnorodność przyczyn, musi się zdarzyć, że jedna zbiega się z drugą, która jej pomaga, czy też przeszkadza w osiągnięciu jej skutku. Ze zbieżności zaś dwóch albo więcej przyczyn, zdarza się, że się coś dzieje przypadkowo, mianowicie gdy wyniknie jakiś skutek niezamierzony, ze zbiegu jakiejś przyczyny; jak na przykład gdy ktoś idąc na targ na zakupno, znajduje swego dłużnika, pochodzi to stąd, że dłużnik także poszedł na targ. Nie sprzeciwia się to więc opatrzności bożej, że los i przypadek są w rzeczach.

Podobnie. To co nie istnieje, nie może być czyjąś przyczyną. Stąd też każda rzecz jak się ma do bytu, tak się ma do tego, że jest przyczyną. Musi więc, według różnorodności porządku wśród bytów, być również różnorodność porządku wśród przyczyn. Potrzeba zaś do doskonałości rzeczy, by pośród nich były nie tylko byty istniejące same przez się, ale także byty przypadłościowe; te bowiem rzeczy, które ostatecznej doskonałości nie mają w swej substancji, muszą jakąś doskonałość osiągnąć przez przypadłości; i to przez tym większą ilość przypadłości, im bardziej są oddalone od niezłożoności Boga. Z tego zaś, że jakiś podmiot ma wiele przypadłości, wynika, że jest pewnym bytem przypadłościowym; podmiot bowiem i przypadłość, a także dwie przypadłości jednego podmiotu, są bytem i jednym przypadłościowo, jak na przykład człowiek biały, lub coś białego muzykalnego. Doskonałość świata wymaga więc także, by istniały jakieś przyczyny przypadłościowe. O tych rzeczach zaś, które z jakichś przyczyn wynikają przypadłościowo, mówi się, że zachodzą przypadkowo, lub zależnie od losu. Nie sprzeciwia się to więc pojęciu opatrzności, która zachowuje doskonałość rzeczy, by pewne rzeczy działy się przypadkowo, albo zależnie od losu.

Oprócz tego. Należy to do porządku opatrzności boskiej, by w przyczynach był porządek i były stopnie. Im zaś jakaś przyczyna jest wyższą, tym ma większą moc; stąd też może się rozciągać na większą ilość przedmiotów. Nigdy zaś dążenie przyczyny naturalnej nie rozciąga się poza jej moc, byłoby bowiem daremnym. Nie może więc dążenie przyczyny poszczególnej rozciągać się na wszystko, co się może zdarzyć. Przypadkowo zaś i zależnie od losu zdarza się coś wtedy, gdy się zdarza poza zamiarem czynników. A zatem porządek opatrzności bożej wymaga, by wśród rzeczy był los i przypadek.

Dlatego też powiedziano w (Koh 9, 11): Widziałem, iż dni prędkich jest bieg, itd., ale czas i przypadek jest we wszystkim, mianowicie w niższych rzeczach.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.