Księga III, Rozdział 75
Że opatrzność Boża odnosi się do poszczególnych rzeczy przypadłościowych
Z tego co wykazano, jest jasnym, że opatrzność Boża dosięga poszczególnych rzeczy, podlegających powstawaniu i rozkładowi.
Wydaje się bowiem, że tylko dlatego opatrzność się do nich nie odnosi, że są przypadłościowe i że wiele z nich wydarza się przypadkowo i zależnie od losu; tylko w tym różnią się bowiem od rzeczy niezniszczalnych i od tego, co ogólne w rzeczach zniszczalnych, do których, jak powiadają, opatrzność się odnosi. Przypadłościowość nie sprzeciwia się zaś opatrzności, ani też los i przypadek, ani działanie z wolnej woli; jak to wykazano. Nic więc nie przeszkadza, by opatrzność odnosiła się i do tych, jak i do rzeczy niezniszczalnych i ogólnych.
Co więcej. Jeśli opatrzność Boża nie odnosi się do tych rzeczy poszczególnych, dzieje się to albo dlatego, że Bóg ich nie zna, albo też, że nie może, lub nie chce troszczyć się o nie. Nie można zaś powiedzieć, że Bóg nie zna rzeczy poszczególnych, wykazano bowiem powyżej, że Bóg je zna. Nie można też powiedzieć, że Bóg nie może się o nie troszczyć, skoro potęga Jego jest nieskończona, jak to powyżej wykazano. Ani też, że niepodobna rządzić rzeczami poszczególnymi: rządzi nimi bowiem bystrość rozumu, jak to widzimy u człowieka, a także i instynkt naturalny, jak to widzimy u pszczół i wielu dzikich zwierząt, którymi rządzi pewien instynkt naturalny. Nie można też powiedzieć, by Bóg nie chciał nimi rządzić, skoro wola Jego odnosi się powszechnie do wszelkiego dobra; dobro zaś rzeczy rządzonych polega przede wszystkim na porządku rządów. Nie można więc powiedzieć, że Bóg nie troszczy się o poszczególne rzeczy.
Co więcej. Wszystkie przyczyny drugorzędne osiągają pewne podobieństwo do Boga już przez to, że są przyczynami, jak wynika z tego, co powiedziano. W przyczynach zaś, które coś wytwarzają, widzimy zwykle, że opiekują się tym, co wytwarzają, jak na przykład zwierzęta z natury swej żywią młode. Bóg więc opiekuje się tymi rzeczami, których jest przyczyną. Jest On zaś też przyczyną poszczególnych rzeczy, jak wynika z tego, co powiedziano. Zatem opiekuje się nimi.
Podobnie. Wykazano powyżej, że nie działa w rzeczach stworzonych z konieczności natury, lecz działa przez wolę i rozum. To zaś, co się czyni rozumem i wolą, podlega opiece opatrzności, która, jak się wydaje, polega na rządzeniu rozumem. Wykazano zaś powyżej, że Bóg działa we wszystkich przyczynach drugorzędnych, a wszystkie ich skutki sprowadzają się do Boga, jako do przyczyny; tak więc wszystko co one czynią w tych rzeczach poszczególnych, musi być dziełem Bożym. A zatem rzeczy poszczególne, ich ruchy i działania, podlegają opatrzności Bożej.
Oprócz tego. Nieroztropnie czyni ten, kto nie troszczy się o to, bez czego nie mogą istnieć rzeczy, którymi się on opiekuje. Jasnym jest bowiem, że gdyby zabrakło wszystkich rzeczy poszczególnych, nie mogłoby istnieć to, co w nich jest ogólne. Gdyby więc Bóg troszczył się tylko o to, co ogólne, a zaniedbywał zupełnie rzeczy jednostkowe, to opatrzność Jego byłaby nieroztropna i niedoskonała.
Gdyby zaś ktoś powiedział, że Bóg troszczy się o rzeczy poszczególne tylko o tyle, by je zachować w bycie, i nie dalej, nie jest to możliwym. Wszystko inne bowiem, co zdarza się rzeczom poszczególnym, kieruje się do ich zachowania lub zniszczenia. Jeśli więc Bóg troszczy się o zachowanie poszczególnych rzeczy, troszczy się także o wszystko, co się im zdarza.
Mógłby zaś ktoś powiedzieć, że wystarcza troska o rzeczy powszechne, by poszczególne zachować w bycie. Każdy gatunek jest bowiem zaopatrzony w to, co każdy osobnik tego gatunku może zachować w bycie; jak na przykład zwierzęta otrzymały narządy do przyjmowania i trawienia pokarmów i rogi do obrony; pożyteczność tego zawodzi tylko wyjątkowo, skoro to, co dała natura, powoduje właściwy swój skutek albo zawsze, albo po większej części. I tak nie mogą wszystkie osobniki zginąć, chociaż niektóre z nich mogą zginąć.
Ale według takiego rozumowania będzie wszystko, co się zdarza rzeczom poszczególnym, podpadać pod opatrzność, jak też i zachowanie ich w bycie; nie może się bowiem osobnikom jakiegoś gatunku nic zdarzyć takiego, czegoby nie można w jakiś sposób odnieść do podstaw tego gatunku. Tak więc poszczególne rzeczy nie podlegają opatrzności Bożej bardziej odnośnie do zachowania w bycie, jak odnośnie do innych rzeczy.
Oprócz tego. Widzimy tego rodzaju porządek w stosunku rzeczy do ich celu, że przypadłości istnieją dla substancji, aby je udoskonalać, w substancjach zaś materia jest dla formy; przez tę ostatnią bowiem uczestniczy materia w dobroci Bożej, z powodu której wszystko zostało uczynione, jak tego powyżej dowiedziono. Jasnym jest więc stąd, że rzeczy poszczególne są dla natury ogólnej. Znakiem tego jest fakt, że gdy natura ogólna może być zachowana przez jeden osobnik, nie ma ich wiele w jednym gatunku; przykład tego mamy w słońcu i księżycu. Skoro zaś opatrzność kieruje rzeczy do celu, muszą do niej także należeć i cele i rzeczy prowadzące do celu. Podlegają więc opatrzności nie tylko ogólne, ale i poszczególne rzeczy.
Co więcej. Różnica pomiędzy poznaniem spekulatywnym a praktycznym polega na tym, że poznanie spekulatywne i to, co do niego należy, dokonuje się w pojęciach ogólnych, a poznanie praktyczne udoskonala się w dziedzinie rzeczy poszczególnych; celem bowiem poznania spekulatywnego jest prawda, która przede wszystkim i sama przez się jest niematerialna i ogólna; celem zaś poznania praktycznego jest działanie odnoszące się do rzeczy poszczególnych. Stąd lekarz nie uzdrawia człowieka w ogóle, lecz tego danego człowieka i ku temu jest skierowana cała wiedza lekarska. Opatrzność zaś należy oczywiście do poznania praktycznego, skoro kieruje rzeczy do celu. Byłaby więc opatrzność Boga najniedoskonalszą, gdyby odnosiła się do rzeczy ogólnych, a nie dosięgała poszczególnych.
Poznanie spekulatywne udoskonala się raczej w tym, co ogólne, niż w poszczególnym; lepiej się bowiem zna ogólne niż poszczególne; i dlatego poznanie najogólniejszych zasad jest wspólne wszystkim. Ten zaś jest doskonalszy w nauce spekulatywnej, kto nie tylko ma o rzeczach poznanie ogólne, ale i właściwe; kto bowiem zna rzecz tylko ogólnie, ma tylko poznanie o rzeczy w możności. Dlatego też ucznia prowadzi nauczyciel od ogólnego poznania zasad do właściwego poznania wniosków, nauczyciel bowiem posiada obie nauki; podobnie też przechodzi jakaś rzecz z możności do aktualności przez jakiś byt aktualny. Tym bardziej więc i w nauce praktycznej doskonalszym jest ten, kto kieruje rzeczy ku zaktualizowaniu nie tylko w ogóle, ale i w szczególe. A zatem opatrzność Boża, która jest najdoskonalsza, rozciąga się i na poszczególne rzeczy.
Co więcej. Skoro Bóg jest przyczyną bytu jako takiego, jak to powyżej wykazano, musi On się troszczyć o byt jako taki; ma On bowiem staranie o rzeczy, jako ich przyczyna. Cokolwiek więc w jakikolwiek sposób istnieje, podpada pod opatrzność Bożą. To, co poszczególne, jest zaś bytem, i to bardziej niż to, co ogólne; ogólne bowiem nie ma bytu samoistnego, lecz istnieje tylko w rzeczach poszczególnych. Opatrzność Boża odnosi się więc także do rzeczy poszczególnych.
Podobnie. Rzeczy stworzone podlegają opatrzności Bożej, jako skierowane przez nią do celu ostatecznego, mianowicie do dobroci Bożej. A zatem uczestnictwo rzeczy stworzonych w dobroci Bożej odbywa się za sprawą opatrzności Bożej. W dobroci Bożej uczestniczą zaś także poszczególne rzeczy przypadłościowe. Musi więc opatrzność Boża także na nie się rozciągać.
Dlatego powiedziano (Mt 10, 29): „Izali dwóch wróbli za pieniądz nie sprzedają, a jeden z nich nie upadnie na ziemię bez Ojca mego”. I w Ks. Mądrości (Mdr 8, 1): „Dosięga mocą od końca aż do końca”, to znaczy od pierwszych stworzeń aż do najmniejszych spośród nich. Także Ezechiel (Ez 9, 9) przeciwstawia się zdaniu tych, którzy mówili: „Opuścił Pan ziemię i Pan nie widzi”; i (Hi 22, 14): „Około zawias niebieskich przechadza się, i na nasze sprawy nie zważa”.
Usuwa się w ten sposób twierdzenie tych, którzy mówili, że opatrzność Boża nie rozciąga się na rzeczy poszczególne. Niektórzy przypisują to zdanie Arystotelesowi, chociaż ze słów jego tego nie można wnosić.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.