Księga III, Rozdział 76
Że opatrzność Boża opiekuje się bezpośrednio wszystkimi rzeczami poszczególnymi
Niektórzy przyznawali, że opatrzność Boża dochodzi aż do rzeczy poszczególnych, lecz przez przyczyny pośrednie. Platon bowiem twierdził, jak mówi Grzegorz z Nyssy, że istnieje trojaka opatrzność. Pierwsza z nich jest opatrznością najwyższego Boga, który w pierwszym rzędzie i przede wszystkim opiekuje się bliskimi sobie, to znaczy istotami duchowymi i rozumnymi, a zatem całym światem odnośnie do rodzajów i gatunków i przyczyn powszechnych, to znaczy ciał niebieskich. Druga z nich to opatrzność, która opiekuje się poszczególnymi zwierzętami i roślinami i innymi rzeczami podlegającymi powstawaniu i rozkładowi, odnośnie do ich powstawania i rozkładu i innych zmian. I tę opatrzność przypisywał Platon bogom, którzy wędrują po niebie. Arystoteles zaś tę przyczynowość przypisuje elipsie. Trzecia zaś troszczy się o to, co należy do życia ludzkiego. I tę przypisywał pewnym demonom, przebywającym dookoła ziemi, które według niego są stróżami czynności ludzkich. Jednakowoż, według Platona druga i trzecia opatrzność zależy od pierwszej, najwyższy Bóg ustanowił bowiem drugich i trzecich rządcami.
To stanowisko zgadza się zaś z wiarą katolicką, co do tego, że wszelką opatrzność odnosi do Boga, jako do pierwszego twórcy. Sprzeciwia się jej zaś, jak się wydaje, co do tego, że przeczy temu, by każda rzecz poszczególna bezpośrednio podlegała opatrzności Bożej. Można to wykazać z tego, co poprzednio powiedziano.
Bóg bowiem ma bezpośrednie poznanie rzeczy poszczególnych, nie jakoby je poznawał tylko w ich przyczynach, lecz poznaje je także w nich samych, jak to okazano w Pierwszej Księdze tego dzieła. Wydaje się zaś niesłusznym by, znając rzeczy poszczególne, nie chciał, by wśród nich był porządek, na którym to porządku przede wszystkim polega ich dobro, skoro wola Jego jest źródłem wszelkiego dobra. Jak więc bezpośrednio poznaje rzeczy poszczególne, tak też musi bezpośrednio wśród nich układać porządek.
Co więcej. Porządek zaprowadzony przez opatrzność wśród rzeczy rządzonych, pochodzi od owego porządku, który powziął w swym umyśle rządzący, jak i forma dzieła sztuki powstającego w materii, pochodzi od tej formy, która jest w umyśle artysty. Tam zaś, gdzie jest wielu rządzących, podległych jedni drugim, musi wyższy przekazywać niższemu plan, który obmyślił, podobnie jak sztuka niższa czerpie zasady od wyższej. Jeżeli więc, jak przyjmujemy, rządzący drugiego i trzeciego stopnia podlegają pierwszemu, którym jest Bóg najwyższy, muszą od Boga najwyższego otrzymać porządek, który należy zaprowadzić wśród rzeczy. Nie jest zaś możliwym, by ów porządek był w nich doskonalszy, niż w Bogu Najwyższym, przeciwnie, wszystkie doskonałości malejąc przechodzą od Niego na inne rzeczy, jak widać z tego, co powiedziano powyżej. Musi więc porządek rzeczy być w tych rządzących drugiego stopnia nie tylko w sposób ogólny, lecz także odnośnie do rzeczy poszczególnych, inaczej nie mogliby opatrznością swoją zaprowadzać porządku wśród rzeczy poszczególnych. Tym bardziej więc jest porządek rzeczy poszczególnych pod rządami opatrzności Bożej.
Co więcej. Wśród tych rzeczy, którymi rządzi opatrzność ludzka, widzimy, że naczelny rządzący w rzeczach wielkiej i ogólnej wagi sam obmyśla, jak nimi zarządzać, w mniejszych rzeczach zaś, nie obmyśla tego sam, lecz pozostawia to niższym od siebie. Dzieje się to zaś z powodu pewnych braków z jego strony, czy to dlatego, że nie zna warunków poszczególnych rzeczy mniejszej wagi, czy to nie zdoła obmyśleć zorganizowania wszystkiego, z powodu pracy koniecznej do tego i braku czasu potrzebnego na to. Tego rodzaju braków nie ma zaś bynajmniej w Bogu; zna On bowiem wszystkie rzeczy poszczególne, i nie potrzebuje ani pracy, ani czasu na poznanie ich, skoro poznając siebie poznaje wszystkie inne, jak to wykazano powyżej. Obmyśla więc Bóg porządek wszystkim rzeczom poszczególnym. A zatem opatrzność Jego odnosi się bezpośrednio do wszystkich rzeczy poszczególnych.
Podobnie. W stosunkach między ludźmi niżsi zarządzający obmyślają własną przemyślnością porządek w tej dziedzinie, której zarząd im został oddany przez naczelnego zarządzającego. Tej przemyślności ani od niego nie otrzymują, ani też prawa używania jej; gdyby ją bowiem mieli od przełożonego, on sam by ten porządek ustanawiał, oni zaś nie byliby zarządzającymi, ale wykonawcami. Z tego zaś co powiedziano powyżej, wynika jasno, że wszelką mądrość i rozumienie w każdej istocie rozumnej sprawia Bóg Najwyższy; i żaden rozum nie może niczego rozumieć inaczej, jak mocą Bożą, jak też i każdy czynnik działa tylko, o ile działa mocą Bożą. Bóg więc sam bezpośrednio troszczy się o wszystko przez swą opatrzność, a ci, o których mówimy, że pod Nim rządzą, są wykonawcami Jego opatrzności.
Oprócz tego. Wyższa opatrzność daje przepisy niższej, jak na przykład polityk daje przepisy i ustawy wodzowi armii, a ten znowu daje je centurionom i trybunom. Jeśli więc pod najwyższą opatrznością Boga są inne podległe jej, to musi Bóg tym drugo- i trzeciorzędnym rządzącym dać przepisy dla ich czynności. Daje im zatem przepisy albo ogólne, albo szczegółowe. Jeśli im daje ogólne przepisy rządzenia, to skoro reguł ogólnych nie można zawsze stosować do rzeczy poszczególnych, zwłaszcza do rzeczy podlegających ruchowi i zmianie, muszą owi rządzący drugiego i trzeciego stopnia, czasami rozstrzygać w rzeczach im podlegających, poza otrzymanymi przepisami. Wydawaliby więc sądy o otrzymanych przepisach, kiedy należy według nich działać, a kiedy je należy pominąć. Tak zaś być nie może; taki sąd należy bowiem do kogoś wyższego, ten bowiem tłumaczy prawa i uwalnia od ich przestrzegania, kto je nadał. To osądzenie zatem przepisów ogólnych musi wydać najwyższy rządzący. Byłoby to zaś niemożliwe, gdyby się nie mieszał bezpośrednio do rozporządzania poszczególnymi osobnikami. Musi więc według tego nimi bezpośrednio rządzić. Jeśli zaś rządzący drugiego i trzeciego stopnia otrzymują od najwyższego rządzącego poszczególne przepisy i prawa, jest wtedy rzeczą jasną, że opatrzność Boża sprawuje bezpośrednio rządy nad rzeczami poszczególnymi.
Co więcej. Najwyższy rządzący zawsze osądza zarządzenia wydane przez rządzących niższych, czy są dobre czy nie. Jeśli więc rządzący drugiego i trzeciego stopnia podlegają Bogu, pierwszemu rządzącemu, musi Bóg osądzić ich zarządzenia. To zaś nie byłoby możliwe, gdyby Bóg nie brał w rachubę rzeczy poszczególnych. On Sam więc troszczy się o rzeczy poszczególne.
Co więcej. Jeśli Bóg sam bezpośrednio nie troszczy się o niższe osobniki, to albo dlatego, że nimi gardzi, albo jak niektórzy mówią, dlatego, żeby godności Swej nie ubliżyć. Jest to zaś nierozumne. Więcej bowiem godności leży w trosce o rzeczy i obmyślaniu ich porządku, niż w działaniu w nich. Jeśli więc Bóg działa we wszystkim, jak to powyżej wykazano, i nie uwłacza to bynajmniej Jego godności, owszem, należy to do Jego powszechnej i najwyższej potęgi, to bynajmniej nie jest rzeczą pogardy godną, ani nie ubliża Jego godności, jeśli bezpośrednio opatrzność Jego opiekuje się rzeczami poszczególnymi.
Podobnie. Każdy mądry człowiek, który roztropnie używa swej władzy, w działaniu odpowiednio tę władzę stosuje, kierując jej celem i zakresem; inaczej władza jego nie byłaby posłuszną mądrości. Wynika zaś z tego, co powiedziano, że moc Boża działając dociera aż do najniższych rzeczy. A zatem mądrość Boża układa, jakie skutki, i ile skutków i jakim sposobem one mają wynikać z mocy Bożej, nawet w najniższych rzeczach. Bóg więc sam bezpośrednio przez Swą opatrzność obmyśla porządek wszystkich rzeczy.
Stąd powiedziano (Rz 13, 1): „Które są, od Boga są postanowione”. I (Jdt 9, 4): „Boś ty sprawił pierwsze rzeczy, a jedne po drugich umyśliłeś, a coś sam chciał, to się stało”.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.