Księga III, Rozdział 77
Że przyczyny drugorzędne są czynnikami wykonującymi opatrzność Bożą
Należy zauważyć, że dwóch rzeczy potrzeba do opatrzności: rządów i wykonywania rządów. Pierwsze jest rzeczą władzy poznawczej; stąd tych, którzy mają doskonalsze poznanie, nazywa się rządzącymi, zadaniem mędrca jest bowiem kierować. Drugie zaś należy do władzy działania. Te dwie rzeczy stoją zaś do siebie w odwrotnym stosunku; rządzenie jest bowiem tym doskonalsze, im bardziej rozciąga się nawet do najmniejszych rzeczy; wykonanie zaś najmniejszych rzeczy jest rzeczą niższych władz, proporcjonalnie do ich skutku. W Bogu zaś jest najwyższa doskonałość odnośnie do obu tych rzeczy; jest w Nim bowiem najdoskonalsza mądrość w rządzeniu, i najdoskonalsza moc działania. Musi więc Bóg przez Swą mądrość wszelki porządek ustanawiać, nawet w rzeczach najmniejszych; wykonuje zaś rzeczy najmniejsze przez inne władze niższe, przez które On sam działa, jak moc powszechna i wyższa działa przez moc niższą i poszczególną. Jest więc słusznym, by istniały niższe czynniki, wykonujące opatrzność Bożą.
Podobnie. Wykazano powyżej, że działanie Boże nie wyklucza działania przyczyn drugorzędnych. Te rzeczy zaś, które wynikają z działania przyczyn drugorzędnych, podlegają opatrzności Bożej, skoro Bóg Sam kieruje rzeczami poszczególnymi, jak to wykazano. Przyczyny drugorzędne są więc wykonawcami opatrzności Bożej.
Co więcej. Im większa jest moc jakiegoś czynnika, tym dalej się jego działanie rozciąga; na przykład ogień, im jest większy, tym dalsze rzeczy ogrzewa. Nie zdarza się to zaś u czynnika, który nie działa bez jakiegoś pośrednika, wszystko bowiem na co działa, jest blisko niego. Skoro więc moc opatrzności Bożej jest największa, musi jej działanie dochodzić do rzeczy najodleglejszych przez rzeczy pośrednie.
Co więcej. Do godności rządzącego należy, by miał wielu ministrów i różnych wykonawców swoich rządów; tym powszechniejszym bowiem i rozleglejszym okaże się jego panowanie, im więcej rzeczy różnego stopnia mu podlega. Żadnej zaś godności jakiegokolwiek rządzącego nie można porównać z godnością rządów Bożych. Jest więc rzeczą słuszną, by różne czynniki rozmaitych stopni były wykonawcami opatrzności Bożej.
Oprócz tego. Skoro porządek jest właściwym skutkiem opatrzności, to odpowiedni porządek okazuje doskonałość opatrzności. Do odpowiedniego porządku potrzeba zaś, by nie pozostawało nic nieuporządkowanego. Doskonałość opatrzności Bożej zaś wymaga, by sprowadzała nadużycia jednych rzeczy nad drugimi do odpowiedniego porządku. Dzieje się to zaś, gdy z obfitości tych, którzy więcej posiadają, korzystają ci, co mniej mają. Skoro więc doskonałość wszechświata wymaga, by jedni obficiej od drugich uczestniczyli w dobroci Bożej, jak to powyżej wykazano, wymaga zatem doskonałość opatrzności Bożej, by te rzeczy, które pełniej uczestniczą w dobroci Bożej, były wykonawcami rządów Bożych.
Co więcej. Szlachetniejszym jest porządek przyczyn niż porządek skutków, jak też i przyczyna przewyższa skutek. Okazuje się w niej zatem bardziej doskonałość opatrzności. Gdyby zaś nie było przyczyn pośrednich, wykonujących opatrzność Bożą, nie byłoby wśród rzeczy porządku przyczyn, lecz tylko porządek skutków. Doskonałość opatrzności Bożej wymaga zatem istnienia przyczyn pośrednich, służących do wykonywania opatrzności Bożej.
Dlatego powiedziano w Psalmach (Ps 103, 21): „Błogosławcie Pana wszystkie wojska jego, słudzy jego, którzy pełnicie wolę jego”; i gdzie indziej (Ps 148, 8): „Ogniu, gradzie, śniegu, lodzie i wietrze gwałtowny, czyniące słowo Jego”.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.