Księga III, Rozdział 78
Że Bóg przez stworzenia rozumne rządzi innymi stworzeniami.
Skoro do opatrzności bożej należy zachowanie porządku w rzeczach, odpowiednim zaś porządkiem jest, by zstępować proporcjonalnie od najwyższych do najniższych rzeczy, jest więc słusznym, by opatrzność boża według pewnej proporcji dochodziła aż do ostatnich rzeczy. Proporcją tą jest zaś, by jak najwyższe stworzenia podległe są Bogu, i On nimi rządzi, tak i stworzenia niższe były podległe wyższym i by wyższe nimi rządziły. Wśród wszystkich stworzeń najwyższymi są zaś stworzenia rozumne, jak wynika z tego, co powyżej powiedziano (Ks. II R. XLVI). Samo więc pojęcie opatrzności bożej wymaga, by innymi stworzeniami rządziły stworzenia rozumne.
Co więcej. Każde stworzenie, które wykonuje porządek opatrzności bożej, czyni to o tyle, że uczestniczy nieco w mocy pierwszego rządzącego; podobnie jak i narzędzie porusza tylko o ile przez ruch uczestniczy nieco w mocy pierwszego rządzącego. Te więc stworzenia, które bardziej uczestniczą w mocy opatrzności bożej, są wykonawcami opatrzności bożej względem tych, które w niej mniej uczestniczą. Czynią to zaś stworzenia rozumne bardziej od innych; skoro bowiem do opatrzności należy i ułożenie porządku, które się dokonuje przez władzę poznawczą i wykonanie, które odbywa się przez władzę działania, widzimy, że stworzenia rozumne uczestniczą w obu tych władzach, a reszta stworzeń uczestniczy tylko w mocy działania. Bóg więc rządzi wszystkimi innymi stworzeniami przez stworzenia rozumne.
Co więcej. Gdy komu Bóg daje jakąś moc, daje moc odpowiednią do skutku, jaki ta moc wywołuje, w ten bowiem sposób wszystkim najdoskonalej zarządza, gdy każdą rzecz kieruje do tego dobra, które z natury ma z niej wypłynąć. Władza rozumna jest zaś sama z siebie porządkująca i rządząca; stąd widzimy, że gdy się schodzą w jednym podmiocie, władza działania idzie za nakazami mocy rozumnej; w człowieku na przykład widzimy, że członki jego poruszają się na rozkaz woli. To samo także widzimy, gdy istnieją w różnych podmiotach; tymi bowiem ludźmi, którzy odznaczają się umiejętnością działania, muszą rządzić ci, którzy mają wybitny rozum. Pojęcie opatrzności bożej wymaga więc, by innymi stworzeniami rządziły stworzenia rozumne.
Podobnie. Władzami poszczególnymi poruszają z natury władze powszechne, jak to widzimy tak w dziedzinie sztuki, jak i natury. Jest zaś władza rozumu oczywiście powszechniejsza od każdej innej władzy działania; władza rozumu zawiera bowiem formy powszechne, a każda władza działająca pochodzi tylko od jakiejś formy właściwej działającemu. Muszą więc wszystkie inne stworzenia być poruszane i rządzone przez władze rozumne.
Oprócz tego. We wszystkich uporządkowanych możnościach, ta rządzi drugą, która lepiej rzecz obejmuje; stąd widzimy, że ta sztuka, do której należy cel, od którego pochodzi pojęcie całego dzieła, kieruje tą i rozkazuje tej sztuce, która wprost dane dzieło sztuki wykonuje, jak na przykład sztuka żeglowania kieruje sztuką budowania okrętów; sztuka zaś, która nadaje formę, kieruje tą, która przygotowuje materię; narzędzia zaś, które nie mają rozumu, tylko podlegają rządzeniu. Skoro więc tylko stworzenia rozumne mogą znać plan porządku stworzeń, do nich więc będą należeć rządy nad wszystkimi innymi stworzeniami.
Oprócz tego. To co istnieje samo przez się, jest przyczyną tego, co istnieje przez coś innego. Jedynie zaś stworzenia rozumne działają same przez się, jako że są panami swych działań przez wolną wolę; inne zaś stworzenia działają z konieczności natury, jako poruszane przez coś innego. A zatem stworzenia rozumne przez swe działanie poruszają i rządzą innymi stworzeniami.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.