Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 80

O wzajemnym stosunku aniołów

Skoro, jak to wykazano (R. LXXVIII), rzeczami cielesnymi rządzą duchowe, cielesne zaś mają pewien porządek, muszą zatem ciałami wyższymi rządzić wyższe substancje rozumne, niższymi zaś niższe. A ponieważ, im jakaś substancja jest wyższa, tym moc jej jest powszechniejsza, a moc substancji rozumnej jest powszechniejszą od mocy ciała, wyższe zaś substancje rozumne posiadają moc, której nie można wytłumaczyć żadną mocą cielesną, i dlatego nie łączą się z ciałami, niższe zaś substancje rozumne mają władzę ograniczoną, i zależną od organów cielesnych, i dlatego muszą się łączyć z ciałami.

Jak zaś wyższe substancje rozumne mają moc powszechniejszą, tak też doskonalej okazuje im Bóg swe rozporządzenia, przez to, że aż do rzeczy poszczególnych poznają ideę porządku, otrzymując ją od Boga. Okazuje zaś Bóg swe rozporządzenia aż najniższym substancjom rozumnym, jak powiedziano u Joba (Hi 25, 3): „Czy jest liczba wojsk jego, i nad kimże nie wschodzi światło jego?”. Lecz niższe istoty rozumne nie dostępują tego tak doskonale, by mogły poznać rzeczy szczegółowe, należące do porządku opatrzności, które mają wykonywać, poznają je tylko jakimś ogólnym sposobem; im zaś są niższe, tym mniej szczegółowo poznają rządy boże, otrzymawszy pierwsze oświecenie od Boga; tak, że rozum ludzki, który co do poznania naturalnego, zajmuje najniższy stopień, poznaje tylko pewne najogólniejsze pojęcia. Tak więc wyższe substancje rozumne bezpośrednio otrzymują od Boga doskonałe poznanie powyższego porządku; którą to doskonałość muszą inne niższe substancje od nich otrzymywać; jak to powiedzieliśmy powyżej (R. LXXV), że nauczyciel, który ma poznanie szczegółowe, przywodzi do doskonałego poznania ucznia, który ma poznanie ogólnikowe.

Dlatego Dionizy mówi o najwyższych substancjach rozumnych, które nazywa hierarchiami, to znaczy świętymi Księstwami, VII cap. Cael. Hier., że nie zostają uświęcone przez inne substancje, lecz sam Bóg umieszcza je bezpośrednio koło siebie, i ukazuje im w kontemplacji, o ile to możliwe, niematerialną i niewidzialną piękność oraz idee dzieł bożych, i one, mówi Dionizy, pouczają niższe stopnie substancyj niebieskich. Tak więc wyższe istoty rozumne otrzymują doskonałość z wyższego źródła poznania.

W każdym zaś rozporządzeniu opatrzności porządek skutków pochodzi od formy czynnika, musi bowiem skutek wypływać z przyczyny, według pewnego podobieństwa. Czynnik udziela zaś skutkom podobieństwa swej formy, dla pewnego celu. Pierwszą więc podstawą rozporządzeń opatrzności jest cel, drugą jest forma czynnika, trzecią samo ustanowienie porządku skutków. Najwyższym więc w porządku rozumowym jest, by zważać na ideę porządku w celu; następnie rozważać ją we formie, a wreszcie, by poznawać samo ustanowienie porządku w nim samym, a nie w jakiejś wyższej zasadzie. Stąd też sztuka, która się odnosi do celu, kieruje sztuką odnoszącą się do formy, jak sztuka żeglowania kieruje sztuką budowania okrętów; sztuka zaś, która odnosi się do formy, kieruje tą, która odnosi się tylko do porządku ruchów przygotowujących formę, jak na przykład sztuka budowania okrętów odnosi się do pracy rzemieślników.

Tak więc istnieje pewien porządek pomiędzy tymi istotami rozumnymi, które bezpośrednio od Boga otrzymują doskonałe poznanie porządku boskiej opatrzności. Pierwsze bowiem i najwyższe poznają plan porządku opatrzności w jego celu ostatecznym, którym jest dobroć boża, jedni jaśniej jednakowoż niż drudzy. I ci nazywają się Serafinami, jakoby gorejący lub płonący, przez ogień bowiem oznacza się zwykle natężenie miłości, lub pragnienia, które się odnoszą do celu. Stąd mówi Dionizy w VII cap. Cael. Hier., że przez tę ich nazwę oznacza się ich czynną i ochoczą gorliwość w sprawach bożych i prowadzenie niższych rzeczy do Boga, jako do celu.

Na drugim stopniu są ci, którzy poznają ideę porządku opatrzności w samej formie bożej. I tych nazywa się Cherubinami, co oznacza pełnię wiedzy, wiedza bowiem udoskonala się przez formę przedmiotu poznanego. Stąd mówi Dionizy (tamże), że taka nazwa oznacza, iż oglądają najwyższą działającą moc piękności bożej.

Na trzecim zaś stopniu są ci, którzy oglądają rozrządzenie sądów bożych w samym tym rozrządzeniu. I ci mają nazwę Trony, przez tron bowiem oznacza się władzę sądzenia, według słów Psalmu (Ps 9, 5): „Zasiadłeś na stolicy, sędzio sprawiedliwości”. Stąd mówi Dionizy (tamże), że nazwa ta oznacza tych, którzy są niosącymi Boga, i są gotowi, by wypełnić wszystkie zamysły boże.

Nie należy jednak w ten sposób rozumieć, to, co powyżej powiedziano, jakby czymś innym była dobroć boża, a czymś innym istotność boża, i jeszcze czymś innym mądrość Jego, którą rozrządza rzeczami; lecz należy to rozumieć w ten sposób, że z różnych punktów widzenia można na to patrzeć.

Musi także być porządek między niższymi duchami, które otrzymują od wyższych duchów doskonałe poznanie porządku bożego, przypadającego im do wykonania. Te bowiem, które wśród nich są wyższe, mają też ogólniejszą moc w poznawaniu; stąd też ogólniej zdobywają poznanie porządku opatrzności w jego zasadach i przyczynach; a niższe w przyczynach bardziej szczegółowych; wyższy bowiem rozum miałby ten człowiek, który by porządek wszechświata mógł oglądać w ciałach niebieskich, niż ten, który musi zwrócić się do niższych ciał, by posiąść doskonałe poznanie. Ci zatem, którzy mogą doskonale poznawać porządek opatrzności bożej w przyczynach powszechnych, pośrednich między Bogiem, przyczyną najpowszechniejszą a przyczynami poszczególnymi, są pośrednimi między tymi, którzy w samym Bogu mogą rozważać ideę powyższego porządku, a owymi, którzy muszą ją rozważać w przyczynach szczegółowych. Dionizy umieszcza ich w średniej hierarchii, tej, którą rządzi hierarchia najwyższa, a która rządzi najniższą, jak to mówi w VIII rozdz. Cael. Hier.

Wśród tych substancyj rozumnych musi także być pewien porządek. Sam bowiem powszechny plan opatrzności rozdzielony jest po pierwsze między wielu wykonawców. Dzieje się to przez chór Państw, ci bowiem, którzy mają panowanie, rozkazują innym, którzy ich rozkazy wykonują. Stąd mówi Dionizy w VIII rozdz. Cael. Hier., że nazwa Państwa oznacza pewną wolność będącą ponad wszelkim poddaństwem, czy niewolą.

Po drugie zaś plan ten rozdziela i pomnaża działający i wykonawca odnośnie do rozmaitych skutków. Dzieje się to przez chór Mocy, których nazwa, jak mówi tamże Dionizy, oznacza pewną siłę i męskość we wszystkich działaniach przedsięwziętych dla Boga i nie odstępuje ze słabości w niczym. Widać stąd, że do tego chóru aniołów należy początek wszelkiego działania. A zatem należy do nich, jak się wydaje, ruch ciał niebieskich, z których, jako z pewnych przyczyn powszechnych, wynikają w naturze poszczególne skutki, i dlatego nazwani są mocami niebieskimi (Łk 21, 26), gdzie powiedziano: „Moce niebieskie poruszone będą”. Do tych duchów należy także, jak się wydaje, wykonywanie dzieł bożych, które się dokonują poza porządkiem natury, są to bowiem najwyższe ze zleceń bożych; dlatego mówi Grzegorz (Homil. XXXIV), że Mocami nazwane są te duchy, przez które zwykle cuda się dzieją. I jeżeli są inne jeszcze ogólne i ważne rzeczy do wykonania ze zlecenia bożego, jest rzeczą odpowiednią, by należało to do tych aniołów.

Po trzecie zaś, plan ogólny opatrzności, raz w skutkach swych zaprowadzony, chroni się od zamieszania, przez powstrzymywanie tych rzeczy, które by mogły ów porządek zakłócać. Należy to do chóru Zwierzchności. Stąd Dionizy tamże mówi, że pod nazwą Zwierzchności rozumie się pewien ład i jasność w porządku poczynań bożych. I dlatego mówi Grzegorz (tamże), że do tego chóru należy przeciwstawianie się mocom przeciwnym.

Najniższymi z wyższych substancyj rozumnych są te, które otrzymują od Boga poznanie planu opatrzności bożej w odniesieniu do przyczyn poszczególnych; i te bezpośrednio rządzą sprawami ludzkimi. Stąd mówi o nich Dionizy (tamże R. IX), że ten trzeci stopień duchów rządzi zatem hierarchią ludzką. Pod sprawami ludzkimi należy zaś rozumieć wszystkie niższe natury i poszczególne przyczyny, które odnoszą się do człowieka i są na jego pożytek, jak wynika z tego, co powyżej powiedziano (R. LXXI).

Między tymi jest zaś także pewien porządek. Istnieje bowiem w rzeczach ludzkich pewne dobro wspólne, mianowicie dobro społeczności, albo narodu (I Ethic.), i wydaje się, że należy to do chóru Księstw. Dlatego mówi Dionizy w tym samym rozdziale (R. IX), że nazwa Księstw oznacza pewne przewodniczenie w jakimś świętym porządku. Dlatego mówi (Dn 10, 13. 20) o Michale, księciu Żydów, księciu Persów i Greków. I tak rządy królestw i przechodzenie panowania z narodu do narodu, musi należeć do dziedziny działania tych aniołów. Wydaje się, że należy do nich także pouczanie tych, którzy sprawują rządy nad ludźmi, w rzeczach należących do wykonywania tych rządów.

Innym zaś dobrem ludzkim jest to, które nie jest wspólne, lecz należy jako takie do jednego osobnika, ale pożytecznym jest ono nie tylko dla niego, ale i dla wielu, jak na przykład takim jest to wszystko, w co wszyscy muszą wierzyć i zachowywać, jak prawdy wiary i to, co należy do kultu bożego i tym podobne. A to należy do Archaniołów, o których mówi Grzegorz (tamże), że zwiastują najwyższe rzeczy, jak nazywamy Archaniołem Gabriela, który zwiastował Najświętszej Pannie Wcielenie Słowa, w co wszyscy mają wierzyć.

Innym zaś dobrem ludzkim jest to, które należy do każdego poszczególnego człowieka. Należy ono do chóru Aniołów, o których mówi Grzegorz (tamże), że zwiastują mniej ważne rzeczy, stąd też nazywa się ich stróżami ludzi, według słów Psalmu (Ps 91, 11): „Aniołom swoim polecił ciebie, aby cię strzegli na wszystkich twych drogach”. Stąd też mówi Dionizy (tamże), że archaniołowie są w środku pomiędzy zwierzchnościami i aniołami i mają z jednymi i drugimi coś wspólnego; a to mianowicie ze Zwierzchnościami, o ile przewodniczą niższym aniołom i słusznie, gdyż w rzeczach ludzkich dobra poszczególne muszą być rozdzielane z uwzględnieniem dobra wspólnego; z Aniołami zaś dlatego, że zwiastują aniołom, a przez aniołów i nam, jest to bowiem obowiązkiem ich oznajmiać ludziom co do nich należy, według pewnej analogii. Dlatego też chór ostatni otrzymał jako imię właściwe nazwę wspólną, zadaniem jego bowiem jest bezpośrednie oznajmianie ludziom. I dlatego Archaniołowie mają imię złożone z obu nazw, nazywają się bowiem archaniołami, jakoby Książętami aniołów.

Grzegorz w inny także sposób oznacza porządek duchów niebieskich; Księstwa bowiem wymienia między średnimi duchami, bezpośrednio po Państwach. Moce zaś wśród niższych, przed archaniołami. Lecz gdy się temu dokładnie przypatrzeć, podziały te mało co się różnią. Według Grzegorza bowiem Księstwami nazywa się nie te chóry anielskie, które rządzą narodami, lecz te, które także samymi dobrymi duchami rządzą, jako pierwsi w wykonywaniu rozkazów bożych; mówi on bowiem, że książętami są ci, którzy są wywyższeni ponad innych. Powiedzieliśmy zaś, według poprzedniego podziału, że to należy do Mocy. Moce zaś, według Grzegorza, otrzymują pewne szczególne poruczenia, gdy w jakimś szczególnym wypadku, poza zwykłym porządkiem rzeczy, cud jakiś ma się dokonać. I w ten sposób słusznie się je zalicza do najniższych aniołów.

Oba te podziały mogą się opierać na powadze słów Apostoła. Powiedziano bowiem (Ef 1, 20-21): „Posadziwszy go”, mianowicie Chrystusa, „na prawicy swojej na niebiesiech, nad wszelakie księstwa i władzę i moc i panowanie”. Widać stąd, że postępując w górę, nad Księstwami umieścił Zwierzchności i ponad nimi Moce, a ponad tymi Państwa. To był podział Dionizego. Do Kolosan zaś (Kol 1, 16), mówiąc o Chrystusie, powiada: „Choć trony, choć państwa, choć księstwa, choć zwierzchności, wszystko przezeń i w nim jest stworzone”. Widać stąd, że zaczynając od Tronów, zstępując w dół, umieszcza pod nimi Państwa, dalej Księstwa, a potem Zwierzchności. I tego porządku trzymał się Grzegorz. O Serafinach zaś wspomina Izajasz (Iz 6, 2. 6), o Cherubinach Ezechiel (Ez 1, 3) i następne, o Archaniołach Kanoniczny list Judy (Jud 1, 9): „Gdy Michał Archanioł z diabłem spór wiódł” itd.; o aniołach zaś Psalmy, jak to powiedziano.

Wszystkie uporządkowane władze mają zaś to wspólnego, że wszystkie niższe działają mocą wyższej. Stąd to wszystko, co jak powiedzieliśmy należy do Chóru Serafinów, wykonują wszystkie niższe jego mocą. I podobnie także jest w innych Chórach.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.