Księga III, Rozdział 81
O wzajemnym stosunku ludzi do siebie i do innych rzeczy
Wśród innych substancji rozumnych dusze ludzkie zajmują najniższy stopień; jak to bowiem powiedziano powyżej, otrzymują one po stworzeniu tylko ogólne poznanie porządku opatrzności bożej; do doskonałego zaś poznania porządku, odnośnie do poszczególnych rzeczy, muszą duszę przywieść rzeczy same, w których już porządek opatrzności bożej jest w szczegółach przeprowadzony. Stąd potrzebne jej były organa cielesne, przez które by czerpała poznanie z rzeczy cielesnych. Z powodu słabości światła rozumu nie może w nich jednak zaczerpnąć doskonałego poznania rzeczy odnoszących się do człowieka, o ile jej w tym nie pomagają wyższe duchy, jak tego wymaga boże ustanowienie, by mianowicie duchy niższe osiągały swą doskonałość przez duchy wyższe, jak to powyżej wykazano. A ponieważ człowiek ma pewien udział w świetle intelektualnym, podlegają mu według porządku opatrzności bożej nierozumne zwierzęta, które zupełnie nie mają udziału w tym świetle. Stąd powiedziano w Ks. Rodzaju (Rdz 1, 26): Uczyńmy człowieka na obraz i podobieństwo nasze, to znaczy o ile ma rozum, a niech panuje nad rybami morskimi i nad ptactwem niebieskim i nad zwierzętami ziemi.
Nierozumne zaś zwierzęta, choć brak im rozumu, jednak ponieważ mają pewne poznanie, stoją wyżej od roślin i innych stworzeń, które poznania nie mają. Stąd powiedziano w Ks. Rodzaju (Rdz 1, 29-30): Oto dałem wam wszelkie ziele, co rodzi nasienie na ziemi, oraz wszystkie nasienie rodzaju swego, aby wam rzętom ziemi.
Wśród tych rzeczy zaś, którym zupełnie brak poznania, jedna jest wyższa od drugiej według tego, czy ma większą lub mniejszą moc działania. Nie biorą bowiem udziału w rozrządzeniach planów opatrzności, lecz tylko w ich wykonywaniu.
Ponieważ zaś człowiek ma i rozum i zmysł i władzę cielesną, są one w nim w pewnym wzajemnym stosunku, według rozporządzenia opatrzności bożej, na podobieństwo porządku, który znajdujemy we wszechświecie; władza cielesna podlega bowiem władzy zmysłowej i rozumnej, jako wykonująca ich rozkazy; władza zmysłowa podlega władzy rozumnej i podlega jej rządom.
W ten sam sposób istnieje też porządek pomiędzy ludźmi. Ci bowiem, którzy mają rozum wybitny, z natury są kierownikami, tych zaś którzy tego nie mają, a są silnej budowy ciała, wybrała natura, jak się zdaje, na to, aby służyli, jak mówi Arystoteles w swej Polityce. Zgadza się z tym także zdanie Salomona, który mówi w Przysłowiach (Prz 11, 29): Kto głupi jest, będzie służył mądremu. I w Ks. Wyjścia (Wj 18, 21-22) powiedziano: Opatrz sobie z wszystkiego ludu mężów dzielnych i bogobojnych, którzy by sądy sprawiali dla ludu o każdym czasie.
Jak zaś nieporządek w czynach jednego człowieka pochodzi stąd, że rozum idzie za władzą zmysłową, władza zmysłowa zaś, z powodu niedyspozycji ciała daje się pociągnąć ruchowi ciała, jak to widzimy u tych, którzy kuleją; tak też i w rządach ludzkich pochodzi nieporządek stąd, że na czele stoi ktoś, nie dlatego, że przewyższa drugich rozumem, lecz dlatego, że przywłaszcza sobie panowanie czy to siłą fizyczną, czy też został wyniesiony mocą sprzyjających mu uczuć, opierających się na władzy zmysłowej. Nie przemilcza tego też Salomon, który mówi w Eccle. (Koh 10, 5-6): Jest zło, którem widział pod słońcem, jakby przez pomyłkę wychodzące od oblicza władcy, głupiego, posadzonego na godności wysokiej. Takie rozrządzenie nie wyklucza zaś opatrzności boskiej; pochodzi ono za zgodą bożą, z braków w niższych czynnikach, jak to powiedziano o innych rzeczach złych. Naturalny porządek nie psuje się też całkowicie przez ten nieporządek; panowanie bowiem głupich jest słabe, jeśli go nie podtrzymuje rada mądrych. Stąd powiedziano w Ks. Przysłów (Prz 20, 18): Myśli radami się utwierdzają, a roztropnością mają być prowadzone wojny; i (Prz 24, 5-6): Człowiek mądry mocny jest, a mąż uczony silny i potężny, bo z rozwagą zaczyna się wojnę, i będzie pomyślność, gdzie wiele rady jest. A ponieważ rada rządzi tym, który radę przyjmuje, i w pewien sposób nad nim panuje, powiedziano w Ks. Przysłów (Prz 17, 2): Sługa roztropny będzie panował nad synami głupimi.
Widać więc, że opatrzność boża nakłada porządek wszystkim rzeczom, i tak prawdziwie mówi Apostoł (Rz 13, 1): A które są, od Boga są postanowione.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.