Księga III, Rozdział 82
Że Bóg rządzi niższymi ciałami przez ciała niebieskie
Jak są wyższe i niższe substancje rozumne, tak też są wyższe i niższe substancje cielesne. Substancjami zaś rozumnymi rządzą substancje wyższe, aby rozporządzenie opatrzności bożej doszło aż do rzeczy najniższych, jak to powiedziano. A zatem z tego samego powodu ciała wyższe rządzą ciałami niższymi.
Co więcej. Im jakieś ciało jest wyższe co do swego miejsca, tym więcej w nim jest pierwiastka formalnego; i dlatego słusznie jest miejscem ciała niższego, właściwością formy jest bowiem obejmowanie, podobnie jak jest to też właściwością miejsca; w wodzie jest bowiem więcej pierwiastka formalnego niż w ziemi, więcej w powietrzu niż w wodzie, więcej w ogniu, niż w powietrzu. Lecz ciała niebieskie są wyżej, niż jakiekolwiek inne ciała. Bardziej więc w nich niż w czymkolwiek innym przeważa forma. Są zatem też bardziej czynne. Działają więc na ciała niższe. I w ten sposób rządzą one ciałami niższymi.
Podobnie. To co w swej naturze jest doskonałe i nie zawiera sprzeczności, ma moc powszechniejszą od tego, co w swej naturze udoskonala się, nie będąc pozbawione sprzeczności; sprzeczność bowiem pochodzi od różnic określających i zacieśniających rodzaj; stąd w ujęciu rozumu, dlatego, że jest on powszechnym, gatunki rzeczy sprzecznych nie są sprzeczne, skoro istnieją równocześnie. Ciała niebieskie są zaś z natury swej doskonałe, i nie zawierają żadnej sprzeczności; nie są bowiem ani lekkie ani ciężkie, ani ciepłe, ani zimne. Ciała niższe nie udoskonalają się zaś w tych naturach bez pewnych sprzeczności. Okazują to także ich ruchy; ruch okrężny bowiem ciał niebieskich nie ma żadnych sprzeczności; stąd nie może w nim być nic gwałtownego; w ruchach zaś ciał niższych są sprzeczności, mianowicie ruch w dół sprzeciwia się ruchowi w górę. A zatem ciała niebieskie mają moc powszechniejszą niż ciała niższe. Moc powszechna porusza zaś mocą poszczególną, jak to wykazano. A zatem ciała niebieskie poruszają ciałami niższymi i rządzą nimi.
Co więcej. Wykazano powyżej, że substancje rozumne rządzą wszystkimi innymi substancjami. Ciała niebieskie są zaś podobniejsze do substancji rozumnych, niż inne ciała, jako że są niezniszczalne. Są im także bliższe, dlatego, że są przez nie bezpośrednio poruszane, jak to wykazano powyżej. A zatem rządzą one ciałami niższymi.
Oprócz tego. Pierwszą przyczyną ruchu musi być coś nieruchomego. Te rzeczy więc, które bardziej się zbliżają do nieruchomości, muszą poruszać innymi. Ciała niebieskie bardziej się zaś zbliżają do nieruchomości pierwszej przyczyny, niż ciała niższe; poruszają się bowiem tylko jednym rodzajem ruchu, mianowicie ruchem miejscowym, inne ciała poruszają się zaś wszelkimi rodzajami ruchu. A zatem ciała niebieskie poruszają i rządzą niższymi ciałami.
Co więcej. To co w jakimś rodzaju jest pierwsze, jest przyczyną wszystkiego, co w tym rodzaju potem następuje (II Metaph.). Ruch niebios jest zaś pierwszym pośród wszystkich ruchów. Po pierwsze dlatego, że ruch miejscowy jest pierwszy między wszystkimi ruchami. I co do czasu, ten bowiem tylko ruch może być wieczny, jak to wykazano w VIII Phys. I co do natury, bez niego bowiem nie mogłoby być innego ruchu; nic bowiem nie wzrasta, jeśli uprzednio nie istnieje zmiana, która to, co przedtem było niepodobne, przemienia i czyni podobnym; i nie może też być zmiany bez uprzedniej zmiany miejscowej, na to bowiem, by powstała zmiana, musi powodujący tę zmianę zbliżyć się bardziej niż przedtem do rzeczy zmienionej. Jest też pierwszym co do doskonałości, ruch miejscowy nie powoduje bowiem zmiany w rzeczy jako coś co w niej tkwi, ale jako coś zewnętrznego; i dlatego jest właściwością rzeczy już doskonałej. Po drugie dlatego, że nawet wśród ruchów miejscowych, ruch okrężny jest pierwszy. I co do czasu, on jeden może bowiem tylko być wieczny, jak to wykazano w VIII Phys. I z natury, jest on bowiem bardziej prosty i bardziej jeden, gdyż się go nie dzieli na początkowy, środkowy i końcowy, lecz cały jest niejako środkowy. I co do doskonałości, bo wraca do swego początku. Po trzecie dlatego, że tylko ruch niebios jest zawsze regularny i jednostajny; w ruchach naturalnych bowiem ciał ciężkich i lekkich szybkość wzrasta ku końcowi, w ruchach zaś, które odbywają się przemocą, wzrasta opóźnienie. Musi więc ruch niebios być przyczyną wszystkich innych ruchów.
Dalej. Jak się ma to, co jest bezwzględnie nieruchome do ruchu bezwzględnego, tak się ma nieruchome odnośnie do danego ruchu do owego ruchu. To zaś, co jest bezwzględnie nieruchome, jest przyczyną wszelkiego ruchu, jak powyżej okazano. Co więc jest nieruchomym odnośnie do zmiany, jest przyczyną wszelkiej zmiany. Ciała niebieskie są zaś jedynymi ciałami niezmiennymi wśród wszystkich ciał, dowodzi tego ich układ, który jest zawsze jednakowy. A zatem ciało niebios jest przyczyną wszelkiej zmiany w tych rzeczach, które się zmieniają. Zmiana zaś w tych niższych rzeczach jest początkiem wszelkiego ruchu; przez zmianę dochodzi się bowiem do wzrostu i powstawania; a ten kto powoduje to powstawanie, jest sam przez się poruszającym w ruchu miejscowym ciał ciężkich i lekkich. (VIII Phys.). Musi więc ruch nieba być przyczyną wszelkiego ruchu w tych niższych ciałach.
Widać więc stąd, że Bóg rządzi ciałami niższymi przez ciała niebieskie.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.