Księga III, Rozdział 84
Że ciała niebieskie nie działają na nasz rozum
Z powyższych wywodów od razu wynika, że ciała niebieskie nie mogą być przyczyną tego, co się odnosi do rozumu. Wykazano już bowiem, że w porządku Opatrzności bożej wyższe substancje rządzą i poruszają niższymi. Z porządku natury przewyższa zaś rozum wszystkie ciała, jak także wynika z tego, co już powiedziano. Jest więc niemożliwym, by ciała niebieskie bezpośrednio działały na rozum. Nie mogą więc one być same przez się przyczynami tego, co się tyczy rozumu.
Co więcej. Każde ciało działa tylko przez ruch, jak tego dowiedziono w VIII Phys. Ruch zaś nie jest przyczyną tego, co nieruchome; dlatego, że przyczyną może być ruch jakiegoś czynnika tylko wtedy, gdy porusza coś biernego, będącego w ruchu. To zaś, co jest zupełnie poza ruchem, nie może mieć przyczyny w ciałach niebieskich. Lecz to, co się tyczy rozumu, jest całkowicie poza ruchem, we właściwym znaczeniu, jak to widać u Filozofa w VII Phys., owszem przez uwolnienie się od ruchu staje się dusza roztropną i mądrą, jak tamże powiedziano. Jest więc niemożliwym, by ciała niebieskie były same przez się przyczyną tego, co się tyczy rozumu.
Co więcej. Jeżeli jakieś ciało może coś spowodować tylko przez to, że porusza, gdy jest poruszane, musi być poruszonym to, co doznaje działanie jakiegoś ciała. Poruszonym zaś może być tylko ciało, jak tego dowiedziono w VI Phys. Każda więc rzecz, która otrzymuje działanie jakiegoś ciała, musi być ciałem lub jakąś władzą cielesną. Wykazano zaś w Drugiej Księdze, że rozum ani nie jest ciałem, ani władzą cielesną. Jest więc rzeczą niemożliwą, by ciała niebieskie bezpośrednio działały na rozum.
Podobnie. Gdy coś porusza jakąś rzeczą, sprowadza ją z możności do aktualności. Może to zaś uczynić tylko to, co samo jest aktualne. Musi więc każdy działający i poruszający być aktualnym w jakiś sposób, odnośnie do tego, do czego rzecz poruszana i bierna jest w możności. Ciała niebieskie nie są zaś aktualnie przedmiotami umysłowymi, są to bowiem poszczególne przedmioty zmysłowe. Skoro więc rozum nasz jest w możności tylko do aktualnych przedmiotów umysłowych, jest rzeczą niemożliwą by ciała niebieskie działały bezpośrednio na rozum.
Co więcej. Właściwe działanie rzeczy wynika z jej natury, a naturę tę rzeczy powstające otrzymują przy powstawaniu, wraz z właściwym sobie działaniem; jak to widać na rzeczach ciężkich i lekkich, które natychmiast po powstaniu mają właściwy sobie ruch, z wyjątkiem gdy zachodzi jakaś przeszkoda, i z tego powodu rodzący nazywa się poruszającym (VIII Phys.). To więc, co ze względu na swą naturę nie podlega działaniu ciał niebieskich, nie może im podlegać także odnośnie do swego działania. Część rozumna nie ma zaś przyczyny swej w tym co cielesne, lecz przyczyna jej jest całkowicie zewnętrzna, jak tego dowiedziono powyżej. A więc działanie rozumu nie podlega bezpośrednio ciałom niebieskim.
Co więcej. Te rzeczy, które mają swą przyczynę w ruchach niebieskich, podlegają czasowi, który jest miarą pierwszego ruchu niebios (IV Phys.). To więc, co zupełnie abstrahuje od czasu, nie podlega ruchom niebieskim. Rozum zaś w swym działaniu abstrahuje od czasu, jak i od miejsca; rozważa bowiem to co ogólne, oderwane od czasu i przestrzeni. A zatem działanie rozumu nie podlega ruchom niebieskim.
Co więcej. Żadna rzecz nie działa poza swym gatunkiem. Samo zaś rozumienie wychodzi poza gatunek i formę każdego ciała działającego; każda bowiem forma cielesna jest materialna i wyosobniona; samo zaś rozumienie otrzymuje gatunek od swego przedmiotu, który jest ogólny i niematerialny. A zatem żadne ciało nie może rozumieć przez swą formę cielesną. Tym mniej więc może jakieś ciało być przyczyną rozumienia w kimś drugim.
Podobnie. Pod tym względem pod którym jakaś rzecz łączy się z czymś wyższym od siebie, nie podlega rzeczom niższym od siebie. Dusza nasza zaś, ze względu na to, że rozumie, łączy się z substancjami intelektualnymi, które co do porządku natury są wyższe od ciał niebieskich; dusza nasza może bowiem rozumieć tylko o ile światło rozumu czerpie od tych substancji intelektualnych. Jest więc rzeczą niemożliwą, by działanie rozumu podlegało bezpośrednio ruchom niebieskim.
Oprócz tego. Sprawdzimy to, rozważając, co w tej sprawie powiedzieli filozofowie. Starożytni bowiem filozofowie przyrody, jak Demokryt, Empedokles i inni, twierdzili, że rozum nie różni się od zmysłu; jak to widać w IV Metaph. i w III De Anima. Stąd wniosek, że, skoro zmysł jest pewną władzą cielesną, wynikającą z przemiany cielesnej, to tak samo będzie z rozumem. I dlatego powiedzieli, że jak przemiana niższych ciał idzie za przemianą ciał wyższych, tak działanie rozumu idzie za ruchem ciał niebieskich, według słów Homera: Takim jest rozum u bogów i ludzi na ziemi, jakim jest dzień, który dał Ojciec bogów i ludzi, to znaczy słońce, lub raczej Jowisz, którego nazywali najwyższym bogiem, rozumiejąc przez to całe niebo, jak mówi Augustyn w Księdze De Civitate Dei.
Stąd też pochodziło zdanie Stoików, którzy mówili, że przyczyną poznawania rozumowego jest to, iż obrazy ciał, zostają wyciśnięte w naszym umyśle, jakoby w zwierciedle, albo podobnie jak papier odbiera wyciskane na nim litery, bez żadnego działania ze swej strony, jak to opowiada Boecjusz w de Consolatione. Ze zdania ich wynikało, że nasze pojęcia intelektualne pochodzą przede wszystkim od działania, które wywierają na nas ciała niebieskie. Stąd też przede wszystkim Stoicy twierdzili, że życiem ludzkim kieruje nieunikniona konieczność. Lecz zdanie to okazuje się fałszywym, jak tamże mówi Boecjusz, dlatego, że rozum składa i rozdziela i porównuje najwyższe z najniższym, i poznaje ogólne i niezłożone formy, których w ciałach nie ma. I dlatego jest jasnym, że rozum nasz nie tylko przyjmuje obrazy ciał, lecz ma pewną moc, wyższą od ciał; zmysły zewnętrzne bowiem, które tylko przyjmują obrazy cielesne, nie rozciągają się na powyższe przedmioty.
Wszyscy zaś późniejsi filozofowie, rozróżniali rozum od zmysłu, a przyczynę naszego poznania przypisywali nie jakimś ciałom, lecz rzeczom niematerialnym; jak na przykład Platon przyjął, że przyczyną naszej wiedzy są idee, Arystoteles zaś, że jest nią rozum czynny.
Z tego co przytoczono, należy wnosić, że twierdzenie, iż ciała niebieskie są przyczyną naszego poznania, wynika ze zdania tych, którzy utrzymywali, że rozum nie różni się od zmysłu, jak to też widać u Arystotelesa w ks. de Anima. To zdanie jest zaś oczywiście fałszywe. A zatem jest także oczywiście fałszywe to zdanie, które twierdzi, że ciała niebieskie są bezpośrednią przyczyną naszego poznania.
Dlatego też Pismo św. przypisuje przyczynę naszego poznania nie jakiemuś ciału, lecz Bogu: (Hi 35, 10-11): Gdzież jest Bóg, mój Stwórca, który daje pieśni w nocy, który nas uczy raczej niż bydlęta ziemskie i więcej od ptactwa niebieskiego nas ćwiczy? i w (Ps 94, 10): Który uczy człowieka mądrości.
Należy jednak wiedzieć, że chociaż ciała niebieskie nie mogą być bezpośrednio przyczyną naszego poznania, to jednak przyczyniają się do niego pośrednio. Chociaż bowiem rozum nie jest władzą cielesną, to jednak nie może się w nas dokonać działanie rozumu bez działania władz cielesnych, mianowicie wyobraźni i pamięci i władzy myślenia, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej. I stąd, niedyspozycja ciała jest przeszkodą w działalności rozumu, jak to widać w wypadkach furii i letargu i tym podobnych. Z tego też powodu dobra dyspozycja ciała ludzkiego usposabia do dobrego poznawania, o ile owe siły zostają wzmocnione przez tę dyspozycję; stąd powiedziano w II de Anima, że widzimy, iż ludzie delikatnego ciała obdarzeni są zdolnościami. Dyspozycja ciała ludzkiego podlega zaś ruchom niebieskim. Mówi bowiem Augustyn w V de Civ. Dei, że nie jest zupełnie niedorzecznym przypisywanie różnic między ciałami wpływowi gwiazd. A Damascen powiada w II Księdze, że różne planety powodują w nas różne usposobienia, nawyki i dyspozycje. I dlatego przyczyniają się ciała niebieskie pośrednio do doskonałości poznania. I podobnie jak lekarze mogą sądzić o doskonałości rozumu z usposobienia ciała, jako z najbliższej dyspozycji, tak astrolog sądzi z ruchów ciał niebieskich jako z dalszej przyczyny tej dyspozycji. I w ten sposób można za prawdziwe przyjąć słowa Ptolomeusza zawarte w Centilogium: Gdy Merkury jest w jednym z domów Saturna przy czyimś narodzeniu, obdarza go bystrym rozumem dla wewnętrznej znajomości rzeczy.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.