Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 85

Że ciała niebieskie nie są przyczyną naszych aktów woli i wyboru

Z tego co powiedziano, wynika dalej, że ciała niebieskie nie są przyczyną ani naszych aktów woli, ani wyboru.

Wola bowiem jest w części rozumnej duszy; jak to widzimy u Filozofa w III de Anima. Jeśli więc ciała niebieskie nie mogą bezpośrednio działać na nasz rozum, jak to wykazano, nie mogą zatem też bezpośrednio działać na naszą wolę.

Co więcej. Przyczyną każdego aktu wyboru i woli jest w nas bezpośrednio poznanie intelektualne, dobro poznane jest bowiem przedmiotem woli; jak powiedziano w III de Anima; i z tego powodu nie może być fałszywego wyboru, chyba że w poszczególnym wypadku wyboru pobłądzi sąd rozumu, jak czytamy u Filozofa w VII Ethic. Ciała niebieskie nie są zaś przyczyną naszego poznania rozumowego. A zatem nie mogą też być przyczyną naszego wyboru.

Podobnie. Wszystko co się na tym niższym świecie zdarza przez działanie ciał niebieskich, zdarza się w sposób naturalny; ten niższy świat jest bowiem z natury podporządkowany ciałom niebieskim. Jeżeli więc nasze akty wyboru pochodzą od działania ciał niebieskich, muszą się dokonywać w sposób naturalny; mianowicie w ten sposób, by człowiek z natury dokonywał wyboru swych czynności, podobnie jak nierozumne zwierzęta działają przez naturalny instynkt, a ciała nieożywione zostają naturalnie poruszane. Nie będzie więc dwóch pierwiastków działania, mianowicie zamiaru i natury, lecz tylko jeden, mianowicie natura. Arystoteles zaś w II Physicorum dowodzi rzeczy przeciwnej. Nie jest więc prawdą, by nasze akty wyboru pochodziły od działania ciał niebieskich.

Oprócz tego. Te rzeczy, które odbywają się naturalnie, zostają doprowadzone do celu przez pewne określone środki, i stąd przydarzają się zawsze w ten sam sposób; natura bowiem zdeterminowana jest do czegoś jednego. Wybór człowieka różnymi zaś drogami dąży do celu, zarówno w dziedzinie moralności, jak sztuki. A zatem akty wyboru nie pochodzą od natury.

Co więcej. Te rzeczy, które powstają z natury, odbywają się przeważnie prawidłowo; w naturze bowiem zdarzają się braki tylko wyjątkowo. Gdyby więc człowiek wybierał z natury, jego akty wyboru byłyby przeważnie dobre. Widzimy zaś, że to jest fałszywe zdanie. A zatem człowiek nie wybiera z natury. Takby zaś musiało być, gdyby dokonywał wyboru pod wpływem ciał niebieskich.

Podobnie. To, co należy do tego samego gatunku, w ten sam sposób wykonuje czynności naturalne, wynikające z natury gatunku, stąd każda jaskółka podobnie gniazdko wije, i każdy człowiek podobnie rozumie pierwsze zasady, które poznaje z natury. Akt wyboru jest zaś działaniem, które wynika z gatunku ludzkiego. Gdyby więc człowiek wybierał z natury, musieliby wszyscy ludzie wybierać w ten sam sposób. Widzimy zaś, że tak nie jest, zarówno w dziedzinie moralności, jak w dziedzinie sztuki.

Co więcej. Cnoty i grzechy są tym, do czego się odnoszą akty wyboru; cnotliwy bowiem i grzeszny różnią się przez to, że wybierają rzeczy przeciwne. Cnót zaś społecznych i ich przeciwieństw nie posiadamy z natury, lecz ze zwyczaju, jak tego dowodzi Filozof, w II Ethic., z tego, że takie mamy nałogi, do jakich się działań przyzwyczaimy, zwłaszcza od dziecka. A zatem nasze akty wyboru nie pochodzą od natury. Nie powodują ich zatem ciała niebieskie, które działają na naturę rzeczy.

Co więcej. Ciała niebieskie działają bezpośrednio tylko na ciała, jak to wykazano. Jeśli zatem są przyczyną naszych aktów wyboru, będzie to albo o tyle, o ile działają na nasze ciała, albo o ile działają na ciała zewnętrzne. W żaden zaś z tych sposobów nie mogą być wystarczająco przyczyną aktów wyboru. Samo bowiem spostrzeżenie jakichś przedmiotów zewnętrznych nie jest dla nas wystarczającą przyczyną wyboru; jasnym jest bowiem, że człowieka wstrzemięźliwego nie pobudza do wyboru samo spotkanie się z czymś pociągającym, czy będzie tym pokarm, czy kobieta, pobudza to zaś niewstrzemięźliwego. Podobnie też żadna zmiana spowodowana w naszym ciele, działaniem ciała niebieskiego, nie wystarcza do wyboru; wynikają z niego bowiem w nas tylko pewne namiętności, bardziej lub mniej gwałtowne; namiętności zaś, jakkolwiek gwałtowne, nie są wystarczającą przyczyną wyboru, te same bowiem namiętności skłaniają niewstrzemięźliwego, by za nimi poszedł aktem wyboru, a wstrzemięźliwego ku temu nie skłaniają. Nie można więc powiedzieć, by ciała niebieskie były przyczyną naszych aktów wyboru.

Co więcej. Żadnej władzy nie daje się komuś bez celu. Człowiek ma zaś władzę sądzenia i zastanawiania się nad wszystkim, co może uczynić, czy to w używaniu rzeczy zewnętrznych, czy w dopuszczaniu lub odpychaniu wewnętrznych namiętności. Byłoby to zaś bezcelowym, gdyby wybór nie był w naszej mocy, ale gdyby go powodowały ciała niebieskie. A zatem ciała niebieskie nie są przyczyną naszych aktów wyboru.

Oprócz tego. Człowiek z natury jest zwierzęciem społecznym, lub towarzyskim. Widać to jasno stąd, że gdy jeden człowiek żyje sam, nie wystarcza sam sobie, niewiele jest bowiem rzeczy, w które człowieka natura wystarczająco zaopatruje; a daje mu rozum, za pomocą którego może sobie przygotować wszystko, co mu jest potrzebne do życia, jak pożywienie, odzież, i tym podobne rzeczy, których niepodobna uczynić siłami jednego człowieka. Stąd jest to danym człowiekowi z natury, by żył w społeczeństwie. Lecz porządek opatrzności nie odbiera nikomu tego, co mu jest naturalne, lecz raczej każdego zaopatruje stosownie do jego natury, jak to powyżej powiedziano. A zatem porządek opatrzności nie uczynił człowieka takim, by był pozbawiony życia społecznego. Byłby go zaś pozbawiony, gdyby nasze akty wyboru pochodziły od działania ciał niebieskich, jak i instynkt naturalny innych zwierząt. Bezcelowymi byłyby też prawa i przepisy postępowania, gdyby człowiek nie był panem swych aktów wyboru. Bezcelowymi byłyby kary i nagrody dla złych i dobrych, gdyby wybór tego lub tamtego nie był w naszej mocy. Gdyby zaś brakło kar i nagród, rozpadłoby się zaraz życie społeczne. A zatem nie jest człowiek z rozporządzenia opatrzności bożej takim, by jego akty wyboru pochodziły od działania ciał niebieskich.

Co więcej. Wybór człowieka odnosi się do dobra i zła. Jeśliby więc przyczyną wyboru były ruchy gwiazd, wynikałoby stąd, że gwiazdy jako takie są przyczyną złego wyboru. Co zaś jest złem, nie ma przyczyny w naturze, zło bowiem zdarza się dla braku jakiejś przyczyny, i nie ma przyczyny samej przez się, jak tego powyżej dowiedziono. Nie jest więc możliwym, by nasze akty wyboru bezpośrednio i wprost pochodziły od ciał niebieskich jako od przyczyn.

Mógłby zaś ktoś zarzucić temu argumentowi, że każdy zły wybór pochodzi od pragnienia jakiegoś dobra, jak to wykazano powyżej; jak na przykład wybór cudzołóstwa pochodzi z pragnienia dobra, polegającego na przyjemnościach zmysłowych. Ku temu dobru porusza w ogóle jedna z gwiazd. I jest ono potrzebne dla zrodzenia zwierząt; i nie należało usuwać tego powszechnego dobra dla poszczególnego zła danego osobnika, który na mocy tego pociągu wybiera zło.

Ale nie jest wystarczającą ta odpowiedź, gdy się przyjmie, że ciała niebieskie są same przez się przyczyną naszych aktów wyboru, dlatego, że same przez się działają na rozum i wolę. Działanie bowiem przyczyny powszechnej zostaje przyjęte w jakiejś rzeczy odpowiednio do sposobu tej rzeczy. A zatem skutek wywierany przez gwiazdę poruszającą ku przyjemności zmysłowej, złączonej z rodzeniem, będzie przyjęty w każdym według jego sposobu; jak widzimy, że różne zwierzęta mają różne czasy i różne sposoby schodzenia się, według zwyczaju swej natury, jak mówi Arystoteles w księdze De Historiis Animalium. A zatem rozum i wola przyjmą działanie owej gwiazdy odpowiednio do swego sposobu. Gdy się zaś czegoś pragnie według sposobu rozumu i rozsądku, nie ma grzechu w takim wyborze, który jest zawsze zły wtedy, gdy nie odbywa się według zasad rozumu. A zatem, gdyby ciała niebieskie były przyczyną naszych aktów wyboru, nigdybyśmy źle nie wybierali.

Co więcej. Żadna władza czynna nie rozciąga się na te rzeczy, które są ponad gatunek i naturę działającego; każdy bowiem działający działa przez swą formę. Samo chcenie zaś przewyższa wszelki gatunek cielesny, podobnie jak i rozumienie; jak bowiem rozumiemy pojęcia powszechne, tak i wola nasza odnosi się do czegoś ogólnego, na przykład gdy nienawidzimy wszelki rodzaj złodziei, jak mówi Filozof w swej Retoryce. Ciała niebieskie nie powodują więc naszego chcenia.

Oprócz tego. Te rzeczy, które są dla celu, są też do tego celu proporcjonalne. Akty wyboru człowieka skierowane są zaś do szczęścia, jako do celu ostatecznego. Ten cel nie polega zaś na jakichś dobrach cielesnych, lecz na tym, że dusza przez rozum łączy się z rzeczami bożymi; jak to okazano powyżej, tak na mocy orzeczenia wiary, jak według zdania filozofów. A zatem ciała niebieskie nie mogą być przyczyną naszych aktów wyboru.

Stąd powiedziano u Jeremiasza: „Znamion niebieskich nie bójcie się, których się boją poganie, boć ustawy narodów próżne są” (Jr 10, 2-3).

W ten sposób usuwa się też zdanie Stoików, którzy twierdzili, że wszystkimi naszymi aktami, i także aktami wyboru, kierują ciała niebieskie. Powiadają, że to także było u Żydów starożytne zdanie Faryzeuszów. Pryscylianiści także byli winni tego błędu, jak powiedziano w księdze de Haeresibus. Było to także zdanie starożytnych filozofów przyrody, którzy twierdzili, że nie ma różnicy między zmysłem a rozumem. Stąd powiedział Empedokles, że wola zostaje wzmocniona w ludziach, jak w innych zwierzętach obecnie, to znaczy według chwili obecnej, przez ruch niebios, który jest przyczyną czasu, jak to mówi Arystoteles w księdze de Anima.

Należy jednak wiedzieć, że chociaż ciała niebieskie nie są bezpośrednio przyczyną naszych aktów wyboru, jakoby bezpośrednio oddziaływały na naszą wolę, to jednak pośrednio są okazją dla naszych aktów wyboru, o ile działają na nasze ciała. I to dwojako. Pierwszym mianowicie sposobem, dlatego, że działanie ciał niebieskich na ciała świata zewnętrznego jest dla nas okazją uczynienia wyboru; jak na przykład, gdy przez działanie ciał niebieskich powietrze staje się bardzo zimnym, wybieramy ogrzewanie się przy ogniu, lub cokolwiek innego, co odpowiada stanowi pogody. Drugim sposobem dlatego, że działają na nasze ciała; a gdy spowodują w nich zmianę, powstają w nas pewne poruszenia namiętności; albo też działanie ich czyni nas skłonnymi do pewnych namiętności, jak na przykład cholerycy są skłonni do gniewu; albo także dlatego, że działanie ich powoduje w nas pewną dyspozycję cielesną, która jest okazją do uczynienia jakiegoś wyboru, jak na przykład, gdy jesteśmy chorzy, postanawiamy zażywać lekarstwo.

Czasami także ciała niebieskie są powodem czynu ludzkiego, gdy przez niedyspozycję cielesną ktoś traci używanie rozumu. Nie ma u takich wyboru we właściwym tego słowa znaczeniu, lecz poruszają się pewnym instynktem naturalnym, podobnie, jak nierozumne zwierzęta. Jest zaś rzeczą jasną i znaną z doświadczenia, że tego rodzaju okazje, czy są zewnętrzne, czy wewnętrzne, nie są konieczną przyczyną wyboru; skoro człowiek może mocą rozumu się im opierać, lub ich posłuchać. Lecz wielu ludzi idzie za naturalnymi porywami, niewielu zaś, mianowicie tylko mędrcy, nie idą za okazjami czynienia źle i za naturalnymi porywami. I dlatego mówi Ptolomeusz w Centilogio, że dusza mądra pomaga pracy gwiazd, i że astrolog nie mógłby wyrokować z gwiazd, gdyby nie znał dobrze sił duszy i naturalnej dyspozycji, i że astrolog nie powinien mówić szczegółowo, lecz ogólnie; u przeważnej bowiem części ludzi, mianowicie, którzy nie sprzeciwiają się skłonnościom cielesnym, działanie gwiazd się dokonywa; nie dokonywa się zaś zawsze w tym lub tamtym człowieku, który może, używając rozumu, sprzeciwiać się naturalnym skłonnościom.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.