Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 86

Że skutki cielesne wśród ciał niższych nie wynikają koniecznie z działania ciał niebieskich

Ciała niebieskie nie tylko nie mogą zmusić człowieka do wyboru, ale nawet skutki cielesne wśród niższego świata nie pochodzą od nich z konieczności. Działanie bowiem przyczyn powszechnych zostaje przyjęte w skutkach według sposobu przyjmującego. Rzeczy zaś niższe są niestałe i fluktuujące z powodu materii, która jest w możności do wielu form i z powodu przeciwieństw form i władz. A zatem działanie ciał niebieskich nie zostaje przyjęte z konieczności wśród tych niższych rzeczy.

Podobnie. Od przyczyny dalszej wynika skutek konieczny tylko gdy i pośrednia przyczyna jest konieczna; podobnie jak i w sylogizmach, gdy przesłanka większa zawiera zdanie konieczne, a przesłanka mniejsza przypadłościowe, nie wynika stąd wniosek konieczny. Ciała niebieskie są zaś dalekimi przyczynami; bliższymi zaś przyczynami niższych skutków są władze czynne i bierne wśród rzeczy niższych, a nie są one przyczynami koniecznymi, lecz przypadłościowymi, mogą bowiem w pewnych rzadkich wypadkach zawieść. A zatem z ciał niebieskich nie wynikają w ciałach niższych skutki konieczne.

Oprócz tego. Ciała niebieskie poruszają się zawsze jednakowo. Gdyby więc skutek, który wywierają ciała niebieskie na ten niższy świat, wynikał z konieczności, to zawsze by się wszystko na tym świecie jednakowo odbywało. Nie odbywa się zaś zawsze jednakowo, lecz tylko przeważnie. Nie wynika więc skutek działania ciał niebieskich z konieczności.

Co więcej. Z wielu rzeczy przypadłościowych nie może powstać jedna konieczna; jak bowiem każda z poszczególnych rzeczy przypadłościowych może nie osiągnąć swego skutku, tak może się to zdarzyć także u wszystkich razem. Jest zaś jasnym, że poszczególne rzeczy, które powodują na niższym świecie ciała niebieskie, są przypadłościowe. A zatem związek tych rzeczy, które zdarzają się na niższym świecie z działania ciał niebieskich, nie jest koniecznym; jasnym jest bowiem, że każda z nich może nie dojść do skutku.

Co więcej. Ciała niebieskie, którym potrzeba materii, na którą by działały, są działającymi naturalnymi. A zatem działanie ich nie usuwa tego, co jest dla materii potrzebne. Materią zaś, na którą działają ciała niebieskie, są niższe ciała, a skoro one są zniszczalne z natury, mogą mieć braki tak co do bytu, jak i co do działania; i tak w naturze ich leży, że nie z konieczności wywołują skutki. A zatem skutki ciał niebieskich w niższych ciałach nie wynikają z konieczności.

Mógłby zaś może ktoś powiedzieć, że jest rzeczą konieczną, by dokonywały się skutki ciał niebieskich; a jednak to nie usuwa możliwości spośród rzeczy niższych, dlatego, że każdy skutek jest w możności, zanim się nie dokona, i wtedy nazywa się go możliwym, a gdy jest już aktualny, przechodzi od możliwości do konieczności; i to wszystko podlega ruchom niebieskim; i w ten sposób nie wyklucza się, że kiedyś skutek był możliwy, chociaż jest rzeczą konieczną, by skutek kiedyś nastąpił; tak bowiem Albumasar w pierwszej księdze swego Introductorium usiłuje bronić pojęcia czegoś możliwego.

Nie można zaś w ten sposób bronić pojęcia możliwości. Jest bowiem pewna możliwość, która wynika z tego, co jest konieczne. To bowiem, co musi istnieć, może istnieć, co bowiem nie może istnieć, musi nie istnieć, i co nie może istnieć, musi nie istnieć; a zatem co musi istnieć, musi nie istnieć. To zaś jest niemożliwe, jest więc niemożliwym, by coś musiało istnieć, a jednak jego byt nie był możliwy. A zatem byt możliwy wynika z bytu koniecznego.

Ale nie tego rodzaju pojęcia możliwości należy bronić przeciw twierdzeniu, że skutek z konieczności ma swą przyczynę, lecz tej możliwości, która się przeciwstawia konieczności, o ile nazywamy możliwym to, co może być i może nie być. Nie nazywa się zaś czegoś możliwym, lub przypadłościowym, tylko dlatego, że czasem jest w możności, a czasem jest aktualne, jak to przypuszcza powyższa odpowiedź; w ten sposób bowiem także w ruchach niebieskich istnieje możliwe i przypadłościowe; słońce bowiem i księżyc nie zawsze aktualnie się spotykają, lecz czasem jest to aktualne, a czasem w możności; a jednak są to rzeczy konieczne, skoro są przedmiotem dowodzenia. Lecz w pojęciu czegoś możliwego lub przypadłościowego, które się przeciwstawia koniecznemu, zawiera się to, że nie ma konieczności, by powstało, gdy nie istnieje. Pochodzi to stąd, że nie wynika z konieczności ze swej przyczyny. W ten sposób bowiem mówimy, że przypadłością jest, iż Sokrates będzie siedział, a koniecznym jest, że Sokrates umrze, bo drugie zdanie wynika ze swej przyczyny z konieczności, a nie wynika pierwsze. Jeśli więc z ruchów niebieskich wynika z konieczności, że skutek ich kiedyś się wykona, usuwa się możliwe i przypadłościowe, które się przeciwstawia koniecznemu.

Należy zaś wiedzieć, że, aby dowieść, iż skutki ciał niebieskich następują z konieczności, posługuje się Awicenna w swej Metafizyce (Tractatus X) następującym rozumowaniem. Jeśli jakiś skutek wywierany przez ciała niebieskie zostanie udaremniony, musi to nastąpić z powodu przyczyny czy to dowolnej, czy naturalnej. Każda zaś przyczyna, czy dowolna czy naturalna, sprowadza się do jakiegoś pierwiastka niebieskiego. A zatem także udaremnienie skutków działania ciał niebieskich sprowadza się do jakiegoś pierwiastka niebieskiego. Jest zatem niemożliwym, jeśli weźmiemy naraz cały porządek niebieski, by kiedykolwiek został udaremniony jego skutek. Wnioskuje on stąd, że ciała niebieskie muszą z konieczności powodować skutki wśród ciał niższych, tak dowolne jak naturalne.

Tym argumentem, jak mówi Arystoteles w II Phys. posługiwali się niektórzy filozofowie przyrody, którzy przeczyli przypadkom i losowi, dlatego, że każdy skutek ma swą określoną przyczynę; gdy się zaś przyjmie przyczynę, z konieczności przyjmuje się i skutek; i tak skoro wszystko zdarza się z konieczności, nie ma nic przypadkowego ani zależnego od losu.

Na ten argument on sam odpowiada w VI Metaph., zaprzeczając dwom zdaniom, którymi się ten argument posługuje. Jednym z nich jest, że gdy się przyjmie jakąkolwiek przyczynę, trzeba koniecznie przyjąć jej skutek. Nie musi bowiem tak być we wszystkich przyczynach; chociaż bowiem jakaś przyczyna jest i samą przez się i właściwą i wystarczającą przyczyną jakiegoś skutku, to może jej jednak zbieg innej przyczyny przeszkodzić w wywołaniu skutku. Drugim zdaniem, któremu przeczy, jest, że nie każda rzecz, bez względu na sposób swego istnienia ma przyczynę samą przez się, lecz mają taką przyczynę tylko te rzeczy, które istnieją same przez się; te zaś, które istnieją przypadłościowo, nie mają żadnej przyczyny; na przykład to, że człowiek jest muzykalny, należy przypisać pewnej przyczynie w człowieku; że zaś człowiek jest równocześnie białym i muzykalnym, nie pochodzi to od żadnej przyczyny. Wszystkie bowiem rzeczy, które istnieją równocześnie ze względu na jakąś przyczynę, są sobie podporządkowane odnośnie do tej przyczyny, rzeczy przypadłościowe nie są sobie zaś podporządkowane. Nie pochodzą zatem od jakiejś przyczyny, która działa sama przez się, lecz zdarza się to tylko przypadłościowo; przydarza się bowiem nauczycielowi muzyki, że uczy człowieka białego, i jest to poza jego intencją, zamierza on bowiem uczyć tego, kto ma zdolności do tej nauki.

Tak więc, gdy dany jest jakiś skutek, powiemy, że miał on jakąś przyczynę, z której wyniknął niekoniecznie; mogło mu bowiem przeszkodzić przypadłościowe zbiegnięcie się z jakąś inną przyczyną. I chociaż ową zbieżną przyczynę należy odnieść do jakiejś wyższej przyczyny, to jednak samego zbiegu, który tworzy przeszkodę, nie trzeba sprowadzać do jakiejś przyczyny. I tak nie można powiedzieć, że przeszkoda tego czy tamtego skutku pochodzi od jakiegoś pierwiastka niebieskiego. Stąd nie należy mówić, że skutki działania ciał niebieskich na niższe ciała, są konieczne.

Stąd mówi Damascen w drugiej księdze (De Fide Orth.), że ciała niebieskie nie są przyczyną powstawania tych ciał, które powstają, ani rozkładu tych ciał, które się rozkładają, dlatego mianowicie, że skutki ich nie są konieczne.

Mówi także Arystoteles w II de Somno et Vigilia, że nie dochodzi do skutku wiele rzeczy spośród tych, które zapowiadają czy to ciała niebieskie, czy wody, czy wiatry. Gdy bowiem inny ruch powstanie gwałtowniejszy od tego, który zapowiadał przyszłość, nie dochodzi ona do skutku; podobnie też z wielu rzeczy, dobrze rozważonych, które należało wykonać, rezygnujemy z powodu innych, ważniejszych przedsięwzięć. Także Ptolemeusz w Quadripartito (Ks. I), powiada: Prócz tego, nie powinniśmy twierdzić, że to co się dzieje przez siły wyższe, jest nieuchronne, jak to, co się przydarza z rozrządzenia bożego, i czego nigdy nie można uniknąć, i co prawdziwie i z konieczności zachodzi. Mówi także w Centilogium: Te twierdzenia, które ci podaję, są pośrednie między koniecznym a możliwym.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.