Księga III, Rozdział 87
Że ruch ciała niebieskiego nie jest przyczyną naszych aktów wyboru przez działanie jego duszy, jak to niektórzy twierdzą
Należy zauważyć, że Avicenna (Metaph. Tract. X) chce, by ruchy ciał niebieskich były także przyczyną naszych aktów wyboru, i to nie tylko przez to, że są ich okazją, jak to powyżej powiedziano (R. LXXXV), lecz same przez się. Twierdzi on bowiem, że ciała niebieskie są ożywione. Skoro więc ruch niebios pochodzi od duszy i jest ruchem ciała, wynika stąd, że o ile jest ruchem ciała, musi mieć władzę wywoływania zmian w ciałach, o ile zaś pochodzi od duszy, ma władzę oddziaływania na nasze dusze, i w ten sposób ruch niebios jest przyczyną naszych aktów woli i wyboru. Do tego samego sprowadza się też, jak się wydaje, stanowisko Albumasara, w Pierwszej Księdze jego Introductorium.
To stanowisko jest zaś nierozumne. Każdy bowiem skutek, który przez jakieś narzędzie pochodzi od przyczyny sprawczej, musi być proporcjonalny do tego narzędzia, jak i do przyczyny działającej; nie używamy bowiem jakiegobądź narzędzia do wywołania każdego skutku. Stąd nie można uczynić danym narzędziem tej rzeczy, do której w żaden sposób się nie odnosi działanie narzędzia. Zakres czynności ciała nie obejmuje zaś w żaden sposób oddziaływania na rozum i wolę, jak to wykazano (R. LXXXIV), chyba może przypadłościowo, o ile ta czynność działa na ciało, jak to powiedziano (tamże). Jest więc niemożliwym, by dusza ciała niebieskiego, jeśli ono jest ożywione, działała na rozum i wolę za pośrednictwem ruchu ciała niebieskiego.
Co więcej. Poszczególna przyczyna działająca ma w działaniu podobieństwo do powszechnej przyczyny działającej, która jest jej wzorem. Jeśli zaś dusza ludzka na drugą duszę ludzką działa przez jakąś czynność ciała, jak na przykład, gdy okazuje swą rozumność przez znaki głosowe, działanie cielesne pochodzące od jednej duszy dochodzi do drugiej tylko za pośrednictwem ciała; głos bowiem wydany powoduje zmianę w organie słuchu, i w ten sposób pochwycone przez zmysł, dochodzi jego znaczenie aż do rozumu. Jeśli więc dusza ciała niebieskiego działa na nasze dusze przez ruch cielesny, dojdzie to działanie do naszej duszy tylko przez zmianę spowodowaną w naszym ciele. To zaś nie jest przyczyną naszych aktów wyboru, lecz tylko ich okazją, jak widać z tego, co powiedziano (tamże). Ruch niebios nie będzie zatem przyczyną naszych aktów wyboru, chyba tylko będzie ich okazją.
Podobnie. Skoro poruszający i rzecz poruszana muszą istnieć równocześnie, jak tego dowiedziono w VII Phys., musi ruch, w pewnym porządku, dojść od pierwszego poruszającego aż do ostatniej rzeczy poruszanej, tak mianowicie, by poruszający, przez to co mu jest najbliższe, poruszał to, co jest od niego dalsze. Dla ciała niebios, którym, jak się przyjmuje, porusza dusza z nim złączona, bliższym jest nasze ciało, niż nasza dusza, która pozostaje w stosunku do ciała niebios tylko za pośrednictwem ciała; widać to z faktu, że rozum odłączony nie ma żadnego stosunku do ciała niebieskiego, z wyjątkiem może stosunku poruszającego do poruszanego. A zatem zmiana spowodowana przez ciało niebieskie, która pochodzi od jego duszy, dosięga naszej duszy tylko za pośrednictwem ciała. Ruch ciała porusza zaś duszę tylko przypadłościowo, a zmiana w ciele daje tylko okazję do wykonania aktu wyboru, jak to powiedziano (na początku rozdziału). Ruch niebieski nie może więc przez to, że pochodzi od duszy, być przyczyną naszych aktów wyboru.
Oprócz tego. Według twierdzenia Avicenny i niektórych innych filozofów, jest umysł czynny pewną substancją odłączoną, która działa na nasze dusze, o tyle, że sprawia, iż rzeczy poznawalne w możności, stają się aktualnie poznanymi. Dzieje się to zaś przez abstrakcję od wszelkich warunków materialnych, jak wynika z tego co powiedziano w II Księdze (R. L, i LIX). Co zaś bezpośrednio działa na duszę, nie działa na nią przez ruch cielesny, lecz raczej przez abstrakcję od wszystkiego co cielesne. A zatem dusza niebios, jeśli ono jest ożywione, nie może przez ruch niebios być przyczyną naszych aktów wyboru, czy rozumienia.
Tymi samymi argumentami można dowieść, że ruch niebios nie jest przyczyną naszych aktów wyboru przez moc substancji oddzielonej, gdyby ktoś przyjął, że niebiosa nie są ożywione, lecz poruszane przez substancję oddzieloną.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.