Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 88

Że stworzone substancje oddzielone nie mogą być bezpośrednio przyczyną naszych aktów wyboru i woli, lecz, że może nią być tylko Bóg

Nie należy przypuszczać, że dusze ciał niebieskich, jeżeli istnieją, lub jakiekolwiek inne stworzone substancje rozumne oddzielone, mogą bezpośrednio wpływać na naszą wolę, lub być przyczyną naszych aktów wyboru.

Wszystkie bowiem czynności stworzeń obejmuje porządek opatrzności bożej; stąd nie mogą działać poza Jej prawami. Jest zaś prawem opatrzności, by każdą rzeczą poruszała najbliższa jej przyczyna. Wyższa zaś przyczyna stworzona, gdy się ten porządek usunie, nie może ani poruszać, ani nic uczynić. Najbliższą zaś poruszającą przyczyną dla woli jest dobro poznane, które jest jej przedmiotem i które porusza wolą tak, jak barwa porusza wzrok. Substancja stworzona może więc poruszać wolę tylko za pomocą dobra poznanego. Dzieje się to wtedy, gdy jej okazuje, że daną rzecz dobrze jest uczynić; jest to namawianiem. Substancja stworzona może więc działać na wolę, lub być przyczyną naszego wyboru tylko sposobem namowy.

Podobnie. Ten czynnik, którego forma jakąś rzecz aktualizuje, może z natury poruszyć i działać na tę rzecz. Każdy bowiem czynnik działa przez swą formę. Wolę aktualizuje zaś przedmiot pożądania, który zaspokaja poruszenie jej pragnienia. Pragnienie woli zaspokaja zaś samo tylko dobro boże, jako cel ostateczny, jak wynika z tego, co powiedziano (R. XXXVII, L). Bóg więc jedynie może poruszać wolę na sposób czynnika działającego.

Co więcej. Jak w rzeczy nieożywionej ma się naturalna skłonność do właściwego jej celu, który nazywa się też pragnieniem naturalnym, tak w substancji rozumnej ma się wola, którą nazywa się pożądaniem rozumnym. Naturalne skłonności może zaś dawać tylko Ten, kto ustanowił naturę. A zatem i wolę skłaniać do czegoś może tylko Ten, kto jest przyczyną natury rozumnej. Może to zaś uczynić tylko Bóg, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej (Ks. II, R. LXXXVII). On sam może więc tylko skłaniać naszą wolę ku czemuś.

Co więcej. Jak powiedziano w III Ethic. przemocą odbywa się to, czego początek jest z zewnątrz, a ten kto doznaje przemocy, niczego tu nie dodaje. Jeżeli więc wolę porusza jakiś zewnętrzny pierwiastek, będzie to ruch wykonany przemocą, nazywamy zaś poruszaniem z zewnątrz to, co porusza na sposób czynnika działającego, a nie na sposób celu. Czynność przemocą dokonana przeciwstawia się zaś czynności dobrowolnej. Niemożliwym jest zatem, by wolę poruszało coś z zewnątrz jako czynnik działający, lecz każdy ruch woli musi pochodzić od wewnątrz. Żadna zaś substancja stworzona nie łączy się wewnętrznie z duszą rozumną; jedynie tylko Bóg, który sam tylko jest przyczyną jej bytu i podtrzymuje ją w bycie. Tylko Bóg może więc być przyczyną ruchu woli.

Co więcej. Ruch dokonany przemocą przeciwstawia się ruchowi naturalnemu i dowolnemu; oba te ruchy bowiem muszą pochodzić od wewnątrz. Czynnik zaś zewnętrzny porusza sposobem naturalnym tylko o ile powoduje wewnętrzną przyczynę ruchu w rzeczy poruszanej; jak na przykład gdy otrzymuje byt jakieś ciało ciężkie, otrzymuje ono formę ciężkości i zostaje z natury poruszane w dół (VIII Phys.). Nic zewnętrznego, prócz przemocy nie może zaś poruszyć ciałem naturalnym chyba może przypadłościowo, na przykład usuwając przeszkodę; a to raczej posługuje się ruchem lub czynnością naturalną, niż ją powoduje. Ten zaś tylko czynnik może powodować ruch woli bez przemocy, który powoduje ten ruch wewnętrznie, mianowicie samą moc woli. Jest nim zaś Bóg, który jedynie stwarza duszę, jak tego dowiedziono w Drugiej Księdze (jak powyżej). Bóg więc może jedynie poruszać wolę, jako czynnik działający, bez przemocy.

Dlatego powiedziano w (Prz 21, 1): Serce królewskie w ręce Pańskiej, dokądkolwiek chce, nachyli je. I (Flp 2, 13): Albowiem Bóg jest, który sprawuje w was i chcieć i wykonać, według dobrej woli.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.