Księga III, Rozdział 91
W jaki sposób sprawy ludzkie sprowadza się do wyższych przyczyn
Zbierając to co powyżej powiedziano, można powiedzieć, w jaki sposób sprawy ludzkie sprowadza się do wyższych przyczyn, a nie zależą od przypadku.
Akty wyboru bowiem i woli są pod bezpośrednimi rządami Boga. Poznaniem ludzkim zaś, należącym do rozumu, rządzi Bóg za pośrednictwem aniołów. Tym zaś co należy do dziedziny materialnej, czy wewnętrznej czy zewnętrznej, należącej do potrzeb człowieka, kieruje Bóg za pośrednictwem aniołów i ciał niebieskich.
Ogólnie mówiąc, jeden jest tego powód. Musi bowiem wszystko co różnorodne i zmienne i podlegające brakom, zostać sprowadzone jako do początku do czegoś jednolitego, nieruchomego i nie podlegającego brakom. A wszystko, co jest w nas, jest różnorodne, zmienne i podlegające brakom.
Jasnym jest bowiem, że nasze akty wyboru są najróżniejsze, gdyż różni ludzie w różnych okolicznościach, różne rzeczy wybierają. Są one też zmienne: czy to z powodu niestałości ducha, który nie jest utwierdzony w celu ostatecznym; czy to także z powodu zmienności rzeczy, które nas otaczają. Że zaś podlegają brakom, świadczą o tym grzechy ludzi. Wola boska jest zaś stała, bo chcąc tylko jednego, chce w tym wszystkiego innego; i niezmienna i nie podlegająca brakom; jak to wykazano w Pierwszej Księdze. Trzeba więc sprowadzić wszelkie poruszenia woli i wyboru do woli bożej, a nie do jakiejś innej przyczyny, gdyż Bóg jedynie jest przyczyną naszych aktów woli i wyboru.
Podobnie też jest rozum nasz różnorodny; gromadzimy bowiem prawdę umysłową na podstawie wielu przedmiotów zmysłowych. Jest on też zmienny, gdyż przechodzi przez wnioskowanie od jednej rzeczy do drugiej, od znanych do nieznanych. Podlega on także brakom, z powodu zmieszania wyobraźni i zmysłu, jak o tym świadczą błędy ludzi. Poznanie aniołów jest zaś jednolite, gdyż z jednego źródła prawdy, mianowicie Boga, otrzymują oni poznanie prawdy. Jest też niezmienne, gdyż nie wnioskują ze skutków o przyczynach, lub naodwrót, lecz prostym wejrzeniem oglądają czystą prawdę o rzeczach. Nie podlega też brakom; gdyż oglądają w sobie samych same natury czyli istotności rzeczy, co do których rozum nie może się pomylić, jak też i zmysł nie może się pomylić co do właściwych przedmiotów zmysłowych. My zaś poznajemy istotności rzeczy z przypadłości i ze skutków. Musi więc nasze poznanie rozumne być kierowane przez poznanie aniołów.
Dalej, jest jasnym, co do ciał ludzkich i rzeczy zewnętrznych, którymi się człowiek posługuje, że jest w nich wielość zmieszania i sprzeczności, i że nie poruszają się zawsze w ten sam sposób, gdyż ruchy ich nie mogą być zawsze ciągłe, i że podlegają brakom ze względu na zmianę i rozkład. Ciała niebieskie są zaś jednolite, jako niezłożone, i istniejące zawsze w ten sam sposób. Ruchy ich bowiem są jednolite, ciągłe, niezmienne. Nie może w nich też być rozkładu lub zmiany. A zatem ciałami naszymi i innymi ciałami, których używamy dla naszych potrzeb, musi kierować ruch ciał niebieskich.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.