Księga III, Rozdział 92
W jaki sposób się mówi, że ktoś ma szczęście i w jaki sposób go wspomagają wyższe przyczyny
Z tego co powiedziano widać, w jaki sposób można powiedzieć, że ktoś ma szczęście.
Mówi się bowiem, że komuś się szczęści, gdy mu się przydarza coś dobrego poza jego zamiarem (Magna Moralia II), jak na przykład gdy ktoś, kopiąc w polu, znajduje skarb, którego nie szukał. Człowiek zaś pracując, może czynić coś, co jest poza jego zamiarem, a jednak nie jest poza zamiarem kogoś wyższego, któremu on podlega; na przykład gdy jakiś pan rozkazuje słudze, by poszedł tam, dokąd, bez wiedzy owego sługi, już przedtem był posłał innego sługę, wtedy spotkanie drugiego sługi jest poza zamiarem posłanego, ale nie jest poza zamiarem pana posyłającego; i dlatego, chociaż w stosunku do owego sługi spotkanie jest przypadkowe i zależne od szczęścia, to w stosunku do pana jest czymś zamierzonym. Skoro więc człowiek co do ciała podlega ciałom niebieskim, co do rozumu podlega aniołom, a co do woli Bogu, może się zdarzyć coś, co nie jest zamierzone przez człowieka, ale co jest zgodne z rozporządzeniami ciał niebieskich, lub rozkazami aniołów, lub nawet Boga. Chociaż zaś tylko Bóg bezpośrednio działa na wybór człowieka, to jednak działanie anioła przyczynia się do wyboru człowieka sposobem przekonywania, a działanie ciała niebieskiego sposobem przygotowania, o tyle, że cielesny wpływ ciał niebieskich na nasze ciała dysponuje do pewnych aktów wyboru. Gdy więc ktoś pod wpływem wyższych przyczyn, według powyższego sposobu, skłania się do pewnego wyboru, pożytecznego dla siebie, którego pożyteczności własnym rozumem jednak nie poznaje, i gdy prócz tego rozum jego oświeca światło substancji rozumnych, by czynił to samo; a z działania Bożego wola jego skłania się do wyboru czegoś pożytecznego dla siebie, nie rozumiejąc powodu; mówimy, że ma szczęście i na odwrót, że nie ma szczęścia, gdy z wyższych przyczyn wybór jego skłania się do rzeczy przeciwnych; jak to o kimś powiedziano u Jeremiasza (Jr 22, 30): „Napisz męża tego niepłodnego, męża, któremu się nie poszczęści”.
Lecz należy tu rozważyć pewną różnicę. Wpływ bowiem ciał niebieskich na nasze ciała powoduje w nas naturalne dyspozycje ciał. I dlatego z dyspozycji wytworzonej przez ciało niebieskie w naszym ciele mówi się o kimś nie tylko, że ma szczęście, albo, że nie ma szczęścia, ale też że ma dobrą albo złą dyspozycję naturalną; według tego mówi Filozof w Magna Moral. (tamże), że mieć szczęście, znaczy mieć dobrą dyspozycję naturalną. Nie do pojęcia jest bowiem, by z natury rozumu pochodziło to, iż ten wybiera coś pożytecznego, a tamten coś szkodliwego, nie wiedząc o tym, skoro natura rozumu i woli jest we wszystkich ludziach tą samą; formalna bowiem różnorodność wprowadziłaby różnorodność co do rodzaju; a różnorodność materialna wprowadza różnorodność co do liczby. Stąd odnośnie do tego, że rozum człowieka zostaje oświecony w celu jakiegoś działania, lub że wolę Bóg pobudza, nie mówi się, że człowiek ma dobrą dyspozycję naturalną, ale raczej że jest strzeżony lub kierowany.
Dalej należy tu rozważyć drugą różnicę. Działanie bowiem anioła i ciała niebieskiego tylko niejako przygotowuje do wyboru; a działanie Boga sprawia, że go dokonujemy. A skoro dyspozycja wynikająca z jakości cielesnej, lub przekonania rozumu, nie wprowadza konieczności wyboru, nie wybiera człowiek zawsze tego, co zamierza anioł strzegący go, ani tego, ku czemu skłania ciało niebieskie. Jednak wybiera człowiek zawsze według tego, jak Bóg działa w jego woli. Stąd opieka aniołów zostaje czasem udaremnioną, według słów Jeremiasza (Jr 51, 9): „Leczyliśmy Babilon, a nie jest uzdrowiony”, a tym bardziej to, ku czemu skłaniają ciała niebieskie; opatrzność Boża zaś zawsze jest stałą.
Należy jeszcze jedną różnicę rozważyć. Skoro bowiem ciało niebieskie przygotowuje do wyboru tylko w ten sposób, że wpływa na nasze ciało, tak, że kieruje wyborem człowieka w ten sposób, w jaki do wyboru skłaniają namiętności; wszelka dyspozycja przygotowująca do wyboru, pochodząca od ciał niebieskich, działa na sposób jakiejś namiętności; na przykład gdy kogoś do wyboru skłania nienawiść, czy miłość, czy gniew, czy coś podobnego. Anioł zaś przygotowuje do wyboru sposobem rozumowego rozważania, bez namiętności. Zdarza się to dwojakim sposobem. Czasem anioł oświeca rozum człowieka, by poznał tylko, że dobrze jest coś zrobić, a nie poucza go o przyczynie, dla której jest to dobrze, którą to przyczynę bierze się z celu i dlatego czasem człowiek uważa, że dobrze jest coś uczynić, gdyby się go zaś zapytać dlaczego, odpowiedziałby, że nie wie (Magna Moral., tamże). Stąd gdy osiągnie cel pożyteczny, do którego nie dążył poprzednio, będzie to dla niego przypadkowym. Czasem zaś poucza go oświecenie anioła i o tym, że to a to jest dobrem, i o przyczynie dla której jest dobrem, a przyczyna ta zależy od celu. I tak, gdy osiągnie cel, do którego dążył, nie będzie to przypadkowym. Należy także wiedzieć, że czynna moc natury duchowej, jak jest wyższą od cielesnej, tak jest też powszechniejszą. Stąd dyspozycja spowodowana przez ciało niebieskie nie rozciąga się na wszystko, co podpada pod wybór człowieka.
Dalej, władza duszy ludzkiej, lub nawet anioła jest czymś szczegółowym w porównaniu do władzy Bożej, która jest powszechną i odnosi się do wszystkich bytów. Tak więc może coś dobrego przydarzyć się człowiekowi i poza jego własnym zamiarem, i poza wpływem ciał niebieskich, i poza oświeceniem aniołów, ale nie może się to przydarzyć poza opatrznością Boską, która zarówno wszystkim rządzi, jak też uczyniła wszelki byt jako taki, stąd musi wszystko pod jej władzę podpadać. Tak więc może coś przypadkowo dobrego lub złego człowiekowi się przydarzyć, tak w stosunku do niego samego, jak w stosunku do ciał niebieskich i w stosunku do aniołów, ale nie w stosunku do Boga. W stosunku do Boga bowiem nie tylko w rzeczach ludzkich, lecz i w żadnej innej dziedzinie nie może się zdarzyć nic przypadkowego i nieprzewidzianego.
Ponieważ zaś przypadkowym jest to, co jest poza czyimś zamiarem, a dobra moralne nie mogą być poza zamiarem, skoro polegają na wyborze, nie można w stosunku do nich powiedzieć, że ktoś jest szczęśliwym lub nieszczęśliwym, chociaż odnośnie do nich można kogoś nazwać szczęśliwie lub nieszczęśliwie urodzonym, gdy z naturalnej dyspozycji ciała zdolny jest do wyboru cnoty lub złego. Odnośnie zaś do dóbr zewnętrznych, które mogą się przydarzyć poza zamiarem człowieka, można powiedzieć, że człowiek jest szczęśliwie urodzony i że ma szczęście i że jest kierowany przez Boga i strzeżony przez aniołów.
Inną jeszcze pomoc otrzymuje człowiek od wyższych przyczyn co do wykonania swych czynności. Skoro bowiem człowiek ma wybierać i iść za swym wyborem, w obydwu tych czynnościach mu czasem pomagają, a czasem przeszkadzają wyższe przyczyny. Co do wyboru mianowicie, o ile, jak to powiedziano, zostaje człowiek czy to przygotowany do wybierania czegoś przez dyspozycję ciał niebieskich, czy niejako oświecony przez strzeżących go aniołów, czy gdy go skłania działanie Boże. Co do wykonania zaś, o ile człowiek od jakiejś wyższej przyczyny otrzymuje moc i siły wykonania tego, co wybrał. Może to pochodzić nie tylko od Boga i od aniołów, lecz także od ciał niebieskich, o ile taka siła ma siedlisko w ciele. Jasnym jest bowiem, że i nieożywione ciała otrzymują siły i moc od ciał niebieskich, także prócz tych, które wynikają z czynnych i biernych jakości elementów, które niewątpliwie podlegają ciałom niebieskim: na przykład gdy magnes przyciąga żelazo, pochodzi to od ciała niebieskiego, a kamienie i zioła mają inne ukryte siły. Stąd nic nie przeszkadza, by jakiś człowiek także otrzymał od ciała niebieskiego pewne uzdolnienie do wykonywania pewnych skutków odnośnie do ciała, których inny człowiek nie ma; na przykład lekarz zdolność uzdrawiania, rolnik sadzenia, żołnierz zdolność walczenia.
Tej zdolności dużo doskonalej udziela ludziom Bóg, by skutecznie wykonywali Jego dzieła. Co do pierwszej pomocy, w akcie wyboru, mówi się, że Bóg człowiekiem kieruje. Co do drugiej pomocy, mówi się, że Bóg sił dodaje. O jednej i drugiej pomocy wspominają Psalmy (Ps 27, 1), gdzie powiedziano: „Pan oświecenie i zbawienie moje; kogóż się bać będę?” co do pierwszej pomocy, i „Pan obrońca żywota mojego; kogóż się mam lękać?” co do drugiej.
Lecz pomiędzy tymi dwoma pomocami jest dwojaka różnica. Jedna mianowicie taka, że pierwsza pomoc pomaga człowiekowi tak we wszystkim co podlega mocy ludzkiej, jak też w innych rzeczach. Lecz druga pomoc rozciąga się tylko na te rzeczy, które podpadają pod moc ludzką. Że bowiem człowiek, kopiąc grób znajdzie skarb, nie pochodzi to od mocy człowieka, stąd odnośnie do powyższego wypadku, można pomagać człowiekowi przez to, że mu się poddaje, gdzie ma szukać skarbu; ale nie przez to, jakoby mu była dana jakaś moc znajdywania skarbu. Co do tego zaś, że lekarz uzdrawia, lub że żołnierz zwycięża w walce, można mu pomagać, i odnośnie do wyboru odpowiednich środków do celu i odnośnie do skutecznego wykonania, mocą otrzymaną od wyższej przyczyny. Stąd pierwsza pomoc jest bardziej powszechna. Druga różnica polega na tym, że drugą pomoc daje się dla skutecznego zdobycia rzeczy zamierzonych. Skoro więc to co przypadkowe, jest poza zamiarem, nie można odnośnie do tej pomocy, mówić we właściwym znaczeniu o kimś, że ma szczęście, co można powiedzieć, odnośnie do pierwszej pomocy, jak to powyżej okazano.
Przydarza się zaś człowiekowi złe i dobre, wedle szczęścia, czasem przez jego własne działanie, jak na przykład gdy kopiąc w ziemi, znajdzie ukryty skarb, czasem przez działanie drugiej współdziałającej przyczyny, jak na przykład, gdy ktoś idąc na targ, by coś kupić, spotyka dłużnika, którego nie spodziewał się znaleźć. W pierwszym wypadku, otrzymuje człowiek pomoc, by mu się coś dobrego przydarzyło, tylko o tyle, że zostaje skierowany do wyboru tego, z czym przypadłościowo jest związane coś korzystnego, będącego poza zamiarem człowieka. W drugim zaś wypadku muszą oba czynniki być skierowane do wyboru czynności lub ruchu, przy którym się spotykają.
Należy tu jeszcze coś rozważyć w sprawie tego, co już omawialiśmy. Powiedziano bowiem, że to, co się człowiekowi przydarza dobrego lub złego, pochodzi i od Boga, i może pochodzić od ciała niebieskiego; o tyle, że Bóg kieruje człowieka do wyboru czegoś, z czym jest złączone coś korzystnego, lub niekorzystnego, czego wybierający nie rozważa uprzednio; i o tyle, że przez ciało niebieskie zostaje do wyboru tej a tej rzeczy przygotowany. Ta zaś pożyteczna lub niepożyteczna rzecz, związana z wyborem człowieka, jest przypadkowa; w stosunku do Boga traci pojęcie przypadkowości, ale nie traci go w stosunku do ciała niebieskiego. Widać to w ten sposób. Pojęcie przypadkowości traci bowiem jakieś zdarzenie tylko wtedy, gdy zostanie sprowadzone do jakiejś przyczyny samej przez się. Moc ciała niebieskiego jest zaś przyczyną działającą nie przez rozum i wybór, lecz sposobem natury. Właściwością zaś natury jest dążyć do czegoś jednego. Jeśli więc skutek nie jest jeden, nie może jakaś władza naturalna być jego przyczyną sama przez się. Gdy zaś jakieś dwie rzeczy łączą się ze sobą przypadłościowo, nie są prawdziwie czymś jednym, lecz tylko przypadłościowo. Stąd nie może przyczyna naturalna być przyczyną samą przez się tego połączenia. Przyjmijmy więc, że człowieka tego działanie ciał niebieskich, jak to powiedziano, na sposób namiętności, skłania do kopania grobu. Grób zaś i miejsce, gdzie się znajduje skarb, są czymś jednym tylko przypadłościowo, nie ma bowiem między nimi żadnego związku. Stąd władza ciała niebieskiego nie może sama przez się skłaniać do tego faktu wziętego jako całość, by ten człowiek kopał grób, i czynił to w miejscu, gdzie jest skarb. Lecz ktoś działający przez rozum, może być przyczyną skłaniania się ku takiej całości; jest to bowiem rzeczą istoty rozumnej, by kierować wiele rzeczy do czegoś jednego. Może oczywiście także ten człowiek, który wie, że tam jest skarb, posłać kogoś, który o tym nie wie, by wykopał grób w tym samym miejscu, by poza swoim zamiarem znalazł skarb. Tak więc tego rodzaju przypadkowe zdarzenia sprowadzone do Boga, jako do przyczyny, tracą znamię przypadłości, a nie dzieje się to nigdy, gdy się je sprowadza do przyczyny, którą jest ciało niebieskie.
W ten sam sposób widzimy, że nie może człowiek przez działanie ciała niebieskiego mieć szczęścia pod każdym względem, lecz tylko pod tym lub tamtym względem. Mówię zaś pod każdym względem, w tym znaczeniu, by ktoś miał taką naturę, by pod wpływem ciał niebieskich wybierał zawsze, lub przeważnie, te rzeczy, z którymi łączy się przypadłościowo coś pożytecznego lub szkodliwego. Natura bowiem skierowana jest tylko do jednej rzeczy. Tego zaś, co sprawia, że człowiek ma szczęście lub nie, nie sprowadza się do czegoś jednego, lecz jest to nieokreślone i nieskończone, jak uczy Filozof w II Phys. i co jest oczywiste. Nie jest więc możliwym, by ktoś z natury swej wybierał zawsze te rzeczy, z którymi łączy się przypadłościowo także coś pożytecznego. Lecz jest możliwym, by ktoś pod wpływem ciał niebieskich skłaniał się do wybierania czegoś, z czym przypadłościowo łączy się coś pożytecznego; a pod drugim wpływem wybierał coś innego, a pod trzecim coś trzeciego; ale nie może pod jednym wpływem wybierać wszystkiego. Jedno zaś Boże rozporządzenie może człowieka skierować do wszystkich rzeczy.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.