Księga III, Rozdział 93
O losie, czy istnieje i czym jest
Z tego, co powiedziano powyżej, wynika, jak należy zapatrywać się na los.
Ludzie bowiem, widząc, że wiele rzeczy na tym świecie przydarza się przypadłościowo, przyjęli, rozważając poszczególne przyczyny, że nie kierują nimi żadne przyczyny wyższe. I tym się wydawało, że los nie jest w ogóle niczym.
Inni zaś starali się te rzeczy sprowadzić do wyższych przyczyn, od których one pochodzą w pewnym porządku. I ci przyjęli, że istnieje los, (fatum) jakoby to, co jak się wydaje, pochodzi od przypadku, zostało w pewien sposób urzeczywistnione (effatum), czyli było przepowiedziane, i z góry nakazane.
Niektórzy z nich usiłowali sprowadzić wszystko, co przydarza się przypadkiem, do ciał niebieskich jako do przyczyn, nawet akty wyboru człowieka, i nazywali moc rządzącą gwiazd, której, jak twierdzili, wszystko z konieczności podlega, losem. Takie stanowisko jest niemożliwe i sprzeciwia się wierze, jak wynika z tego, co powyżej powiedziano.
Inni znowu chcieli sprowadzić do nakazów opatrzności bożej wszystko, co jak się wydawało, na tym niższym świecie przydarza się przypadkowo. Stąd powiedzieli, że wszystkim kieruje los, i nazywali porządek ustanowiony w rzeczach przez opatrzność bożą, losem. Stąd mówi Boecjusz, że los jest to dyspozycja tkwiąca w zmiennych rzeczach, za pomocą której opatrzność każdą rzecz wiąże z właściwym dla niej porządkiem. W tym opisie losu dyspozycja jest wzięta za porządek; tkwiąca w rzeczach powiedziano zaś, by odróżnić los od opatrzności; sam bowiem porządek, odnośnie do tego, że jest w umyśle bożym, a nie jest jeszcze nadany rzeczom, jest opatrznością, odnośnie do tego zaś, że jest już nadany rzeczom, nazywa się losem; zmiennych powiedziano, by okazać, że porządek opatrzności nie usuwa przypadłości i zmienności w rzeczach, jak to inni twierdzili.
Z tego stanowiska wychodząc, przeczyć losowi, znaczy przeczyć opatrzności bożej. Lecz ponieważ nie powinniśmy używać nawet nazw tych samych, których używają niewierni, aby to samo wyrażenie nie stało się okazją błędu, nie powinni wierni używać nazwy losu, aby się nie wydawało, że zgadzamy się z tymi, którzy głosili fałszywe twierdzenia o losie, poddając wszystko konieczności pochodzącej od gwiazd. Stąd mówi Augustyn w V De civitate Dei: Jeśli ktoś wolę lub potęgę Boga daje nazwę losu, niech swe zdanie zatrzyma, ale niech się wyraża poprawnie. A Grzegorz mówi w tym samym sensie: Niech dalekim będzie od umysłu wiernych, by uważali los za coś rzeczywistego.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.