Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 94

O pewności opatrzności Bożej

Z powyższych wywodów wynika jednak pewna trudność. Jeśli bowiem wszystko, co się na tym niższym świecie dzieje, nawet to, co przypadłościowe, podlega opatrzności Bożej, musi, jak się wydaje, albo opatrzność nie być pewną, albo wszystko musi dziać się z konieczności.

Wykazuje bowiem Filozof w VI Metaph., że jeżeli przyjmiemy, iż każdy skutek ma jakąś przyczynę samą przez się, i z drugiej strony, że przyjąwszy przyczynę samą przez się, koniecznie trzeba przyjąć skutek; to wyniknie stąd, że wszystkie przyszłe zdarzenia dzieją się z konieczności. Jeżeli bowiem każdy skutek ma przyczynę samą przez się, będzie można każdą rzecz w przyszłości sprowadzić do jakiejś przyczyny teraźniejszej lub przeszłej. Jak na przykład, gdy się o kimś dowiadujemy, czy go zabiją zbójcy, skutek ten wyprzedza przyczyna, mianowicie spotkanie zbójców; a ten skutek wyprzedza znowu inna przyczyna, mianowicie, by ten człowiek wyszedł z domu; a ten znowu, jeszcze inna przyczyna, że chce przynieść wody; ten znowu skutek wyprzedza przyczyna, którą jest pragnienie, spowodowane znowu zjedzeniem czegoś słonego, które ów człowiek albo je teraz, albo już zjadł. Jeśli więc przyjąwszy przyczynę, musimy koniecznie przyjąć skutek, zatem ów człowiek jeśli zjadł coś słonego, z konieczności jest spragniony, a jeśli jest spragniony, musi chcieć przynieść wody; a jeśli chce przynieść wody, musi wyjść z domu, a jeśli wychodzi z domu, spotkać się ze zbójcami; a jeśli spotyka zbójców, muszą go zabić. Od pierwszego więc do ostatniego jest koniecznym, by tego, który zjadł coś słonego, zabili zbójcy. Wnioskuje stąd Filozof, że nie jest koniecznym, by przyjąwszy przyczyny, koniecznie musiało się przyjąć skutek; są bowiem przyczyny, które mogą nie mieć skutku. Nie jest też prawdą, by każdy skutek miał przyczynę samą przez się; co bowiem jest przypadłościowe, mianowicie, by ten, który chce przynieść wodę spotkał się ze zbójcami, nie ma żadnej przyczyny. Widać w tym dowodzeniu jasno, że wszystkie skutki, które się sprowadza do jakiejś przyczyny samej przez się, czy teraźniejszej, czy przeszłej, po przyjęciu której z konieczności trzeba przyjąć skutek, przydarzają się z konieczności. Albo więc należy powiedzieć, że nie wszystkie skutki podlegają opatrzności Bożej. I w ten sposób Opatrzność nie odnosi się do wszystkich rzeczy. Udowodniono to zaś poprzednio. Albo nie jest koniecznym, by przyjąwszy opatrzność, przyjmować jej skutek. I w ten sposób opatrzność nie jest pewna. Albo musi wszystko się zdarzać z konieczności. Opatrzność bowiem jest nie tylko w teraźniejszości lub przeszłości, lecz jest wieczna; nie może bowiem w Bogu być niczego, co nie jest wieczne.

Dalej. Jeśli opatrzność boska jest pewna, musi być prawdziwym następujące zdanie warunkowe: Jeśli Bóg to przewidział, to się to stanie. Poprzednik zaś tego zdania warunkowego jest konieczny, gdyż jest wieczny. A zatem i następnik jest konieczny; musi bowiem każdy następnik w zdaniu warunkowym być konieczny, jeżeli poprzednik jest konieczny; i dlatego następnik jest jakby wnioskiem poprzednika; cokolwiek zaś wynika z czegoś koniecznego, musi być konieczne. Wynika stąd więc, że jeżeli opatrzność boska jest pewna, to wszystko musi się dziać z konieczności.

Co więcej. Przyjmijmy, że Bóg coś przewidział, na przykład, że ten a ten będzie panować. Albo więc może się zdarzyć, by nie panował, albo nie może się to zdarzyć. Jeśli nie jest możliwym, by on nie panował, zatem jest niemożliwe, by on nie panował; a zatem jest konieczne, by panował; jeśli zaś jest możliwe, by on nie panował; gdy się zaś przyjmuje coś możliwego, nie wynika stąd nic niemożliwego; wynika zaś, że w opatrzności Bożej są braki; nie jest więc niemożliwe, by w opatrzności Bożej były braki. Jeśli więc Bóg przewiduje wszystko, to albo opatrzność Boża nie jest pewna, albo wszystko dzieje się z konieczności.

Podobnie. Tuliusz w księdze De divinatione, dowodzi w ten sposób. Jeśli Bóg przewidział wszystko, to porządek przyczyn jest pewny. Jeśli to zaś jest prawdą, to wszystko zależy od losu. Jeżeli wszystko zależy od losu, to nic nie jest w naszej mocy, nie ma żadnej wolności woli. Wynika stąd więc, że jeżeli opatrzność jest pewna, to nie ma wolności woli. I w ten sam sposób wyniknie, że nie ma żadnych przyczyn przypadłościowych.

Oprócz tego. Opatrzność Boża nie wyklucza przyczyn pośrednich, jak to powyżej okazano. Wśród przyczyn są zaś przyczyny przypadłościowe i takie, które mogą zawieść. A zatem skutek opatrzności Bożej może zawodzić. Nie jest więc opatrzność Boża pewną.

Aby zaś tę trudność rozwiązać, trzeba powtórzyć niektóre myśli, podane już powyżej; aby się stało jasnym, że nic się nie usuwa spod opatrzności Bożej, i że porządku opatrzności Bożej nic zmienić nie może, że jednak nie ma konieczności, by wszystko, co pochodzi od opatrzności Bożej, musiało się stać koniecznie.

Po pierwsze mianowicie trzeba rozważyć, że skoro Bóg jest przyczyną wszystkiego, co istnieje i wszystkim rzeczom daje byt, musi porządek Jego opatrzności obejmować wszystkie rzeczy. Tym rzeczom bowiem, którym udzielił bytu, musi udzielić i zachowania w bycie, i doskonałości, przez osiągnięcie ich ostatecznego celu.

Skoro zaś u każdego, kto ma nad czymś pieczę, należy zwrócić uwagę na dwie rzeczy, mianowicie przewidywanie porządku, i zaprowadzenie przewidzianego porządku w rzeczach podlegających opatrzności, z których pierwsze należy do władzy poznawania, a drugie do władzy działania; a między nimi jest ta różnica, że w przewidywaniu porządku są rządy tym doskonalsze, im bardziej, aż do najdrobniejszych szczegółów, da się porządek przeprowadzić. Że zaś my nie możemy przewidzieć porządku wszystkich poszczególnych rzeczy, którymi mamy zarządzać, pochodzi to z ułomności naszego poznania, które nie może objąć wszystkich poszczególnych rzeczy, uważamy zaś za bardziej zapobiegliwego tego, kto może przewidzieć większą ilość poszczególnych rzeczy; ktoby zaś przewidywał tylko rzeczy ogólne, niewieleby posiadał roztropności. Podobnie ma się rzecz we wszystkich rękodziełach. Odnośnie zaś do wprowadzenia przewidzianego porządku wśród rzeczy, jest opatrzność rządzącego tym większą i doskonalszą, im jest powszechniejszą, oraz im przez większą ilość osób zostaje przeprowadzoną; samo zaś zorganizowanie tych osób zajmuje ważne miejsce w porządku opatrzności. Opatrzność Boża musi zaś być w najwyższym stopniu doskonałą, Bóg jest bowiem absolutnie i całkowicie doskonały, jak tego dowiedziono w Pierwszej księdze. Opatrzność więc Boga, w odwiecznym rozważaniu swej mądrości, kieruje wszystkimi rzeczami, nawet najmniejszymi; wszystkie rzeczy zaś, które działają, działają jako narzędzia, poruszane przez Niego, i służą Mu spełniając Jego wolę, by porządek opatrzności, zamierzony, że tak powiem, od wieczności, okazać we wszechświecie. Jeśli zaś wszystkie rzeczy, które mogą działać, muszą działaniem swym Mu służyć, jest niemożliwym, by jakiś czynnik przeszkadzał działaniu opatrzności Bożej, występując przeciw niej. Nie jest też możliwym, by przeszkadzała opatrzności Bożej niedoskonałość czy to działającego, czy kogoś doznającego działania; skoro wszelką moc czynną czy bierną sprawia w rzeczach rozporządzenie Boże. Niemożliwym jest także, by wykonaniu opatrzności Bożej przeszkadzała zmiana w tej opatrzności; Bóg jest bowiem całkowicie niezmienny, jak to powyżej dowiedziono. Wynika stąd więc, że opatrzność Boża w żaden sposób nie może być daremną.

Po drugie należy rozważyć, że każdy czynnik dąży wedle możności do dobrego i lepszego, jak to powyżej powiedziano. Dobre i lepsze nie są zaś tym samym, gdy się je rozważa w całości i w częściach. W całości bowiem dobrem jest nienaruszoność, wynikająca z porządku i układu części. Dla całości jest więc lepszym, by między jej częściami była różnorodność, bez której nie może być porządku i doskonałości całego bytu, niż by wszystkie części były równe, i każda z nich dosięgała stopnia doskonałości najszlachetniejszej części; każda zaś część niższa, rozważana sama w sobie, byłaby lepszą, gdyby była na stopniu doskonałości wyższej części. Widać to na ludzkim ciele; szlachetniejszą częścią byłaby noga, gdyby posiadała piękność i władzę oka, ale całość ciała byłaby mniej doskonałą, gdyby jej brakowało czynności nogi. Ku czemu innemu zmierza zatem dążność czynnika poszczególnego i czynnika ogólnego; czynnik poszczególny dąży bowiem absolutnie do dobra części i czyni ją możliwie najlepszą; czynnik ogólny dąży zaś do dobra całości. Stąd brak jakiś nie leży w zamiarze czynnika poszczególnego, ale jest w zamiarze czynnika powszechnego. Widzimy na przykład, że powstanie rodzaju żeńskiego jest poza zamiarem poszczególnej natury, to znaczy tej a tej władzy, która jest w tym a tym nasieniu, a która dąży do możliwie najwyższego udoskonalenia płodu; istnieje ono zaś w zamiarze natury powszechnej, to znaczy mocy powszechnej, będącej przyczyną powstania niższych rzeczy; bez tego bowiem nie byłoby wielu zwierząt. I podobnie ma się rzecz z rozkładem i zmniejszaniem się, i wszelki brak leży w zamiarze natury powszechnej, a nie natury poszczególnej; każda bowiem rzecz unika braku, a sama ze siebie dąży do doskonałości. Jasnym jest więc, że leży w zamiarze czynnika poszczególnego, by skutek jego był możliwie najdoskonalszy w swoim rodzaju; do zamiaru natury powszechnej zaś należy, by dany skutek udoskonalił się daną doskonałością, ten na przykład doskonałością męskiego rodzaju, a tamten doskonałością rodzaju żeńskiego. Wśród części całego wszechświata widzimy zaś pierwszą różnicę między tym, co przypadłościowe a tym, co konieczne; wyższe bowiem pośród bytów są konieczne, niezniszczalne i nieruchome; od tych warunków zaś tem bardziej odstępują, im są niższego stopnia, tak, że najniższe podlegają rozkładowi nawet co do swego bytu, są zmienne co do swego układu, a skutki, jakie wywołują, nie wynikają z konieczności, lecz przypadłościowo. Każdy więc czynnik będący częścią wszechświata, dąży jak tylko może do zachowania swego bytu i swej dyspozycji naturalnej i ustalenia wywołanych przez siebie skutków; Bóg zaś, który rządzi wszechświatem, zamierza, by niektóre ze skutków, jakie wywołuje, były konieczne, a inne przypadłościowe. I według tego stosuje do nich różne przyczyny, dla jednych przypadłościowe, dla innych konieczne. A zatem pod porządek opatrzności Bożej podpada nie tylko to, by dany skutek istniał, ale także, by jeden skutek był przypadłościowy, a drugi konieczny. I według tego, niektóre z rzeczy podlegających opatrzności Bożej są konieczne, a inne znowu są przypadłościowe, a nie są wszystkie konieczne.

Jest więc rzeczą oczywistą, że chociaż Opatrzność Boża jest sama przez się przyczyną tego skutku, który się odbędzie w przyszłości, a jest teraźniejszy i przeszły, a jeszcze bardziej wieczny, nie wynika stąd, jak twierdził pierwszy argument, by ów skutek zachodził w przyszłości koniecznie; opatrzność Boża jest bowiem sama przez się przyczyną, by ów skutek zdarzył się przypadłościowo. I tego udaremnić nie można.

Widzimy stąd także, że prawdziwym jest to zdanie warunkowe: Jeśli Bóg przewidział, że tak będzie, to się tak stanie, jak podawał drugi argument. Będzie zaś tak, jak Bóg przewidział, że się stanie. Przewidział zaś, że się stanie przypadłościowo, wynika więc nieomylnie, że będzie to czymś przypadłościowym, a nie koniecznym.

Jasnym jest dalej, że to, o czym przyjmujemy, iż Bóg przewidział, że się stanie, jeśli ono należy do rodzaju rzeczy przypadłościowych, może nie istnieć, gdy je rozważamy samo przez się; tak jest bowiem przewidziane, by było przypadłościowe, i mogło nie istnieć. Nie jest jednak możliwym, by porządek opatrzności był niedostateczny, i nie stało się to przypadłościowe. I w ten sposób rozwiązuje się trzeci argument. Stąd można twierdzić, gdy to rozważamy absolutnie, że dany człowiek nie będzie rządzić, ale nie możemy tak twierdzić, gdy to rozważamy, jako rzecz przewidzianą.

Także i argument Tuliusza wydaje się płytkim, gdy go rozpatrzymy na podstawie powyższych rozważań. Skoro bowiem opatrzności Bożej podlegają nie tylko skutki, ale także przyczyny i sposoby istnienia, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej, nie wynika stąd, by jeśli się wszystko dzieje z rozporządzenia opatrzności Bożej, od nas nic nie zależało. W ten sposób bowiem Bóg rzeczy przewiduje, byśmy je wolną wolą wykonywali.

Nie może też odebrać pewności opatrzności Bożej ułomność przyczyn drugorzędnych, za pośrednictwem których opatrzność Boża wykonuje swoje skutki, jak to twierdził piąty argument; Bóg bowiem działa we wszystkich rzeczach, według rozkazu Swej woli, jak to powyżej dowiedziono. Stąd należy do Jego opatrzności, by w przyczynach podlegających niedostatkowi, czasami dopuszczał braki, a czasem je od tego zachował.

Argumenty zaś, które, dla dowiedzenia konieczności rzeczy przewidzianych przez Boga, bierze się z pewności Jego wiedzy, rozwiązano powyżej, gdy była mowa o wiedzy Bożej.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.