Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 95

Że niezmienność opatrzności Bożej nie wyklucza pożytku modlitwy

Należy jeszcze rozważyć, że niezmienność opatrzności tak jak nie nakłada konieczności rzeczom rządzonym, tak też nie wyklucza pożytku modlitwy. Nie w tym celu bowiem zwracamy do Boga modlitwę, by zmienić odwieczne zrządzenia opatrzności, to bowiem jest niemożliwe; ale w tym celu, by otrzymać od Boga to, czego pragniemy.

Jest bowiem rzeczą słuszną, by Bóg wysłuchiwał pobożne pragnienia stworzenia rozumnego, nie jakoby nasze pragnienia zmieniały Boga, który jest niezmienny; lecz dlatego, że odpowiada to Jego dobroci, by spełniał nasze pragnienia. Skoro bowiem wszystkie rzeczy pożądają dobra, jak to wykazano powyżej; a należy to do dobroci Bożej, dobrej w najwyższym stopniu, by udzielała wszystkim w pewnym porządku bytu i dobrego bytu, wynika więc stąd, by wedle dobroci swej Bóg spełnił pobożne pragnienia, które wyrażamy w modlitwie.

Co więcej. Ten, kto jakąś rzeczą porusza, powinien do końca ruch doprowadzić; stąd ta sama natura porusza jakąś rzecz do celu i osiąga cel i w nim spoczywa. Każde pragnienie jest zaś ruchem ku dobru. Może ono zaś tylko istnieć w rzeczach jako nadane przez Boga, który przez istotność Swą jest dobrym i źródłem dobroci; każdy poruszający bowiem porusza ku czemuś podobnemu do siebie. Należy więc do Boga, by według Swej dobroci, wysłuchiwał słuszne pragnienia, zanoszone do Niego przez modlitwy.

Podobnie. Im coś jest bliższe poruszającego, tym skuteczniej odbiera jego działanie; i tak co jest bliższe ognia, bardziej zostaje ogrzane. Substancje rozumne są zaś bliższe Bogu, niż naturalne substancje nieożywione. Skuteczniejszym jest więc wpływ oddziaływania Boga na substancje rozumne, niż na inne substancje naturalne. Ciała w naturze o tyle zaś biorą udział w działaniu Boga, że otrzymują od Niego naturalne pożądanie dobra, a także spełnienie tego pożądania, co się dokonuje wtedy, gdy osiągają właściwy cel. Tym bardziej więc substancje rozumne osiągają spełnienie swych pragnień, które Bogu przedstawiają w modlitwie.

Co więcej. Do pojęcia przyjaźni należy, by kochający chciał wypełnić pragnienie kochanego, gdy ten pragnie dla niego dobra i doskonałości, dlatego powiedziano, że przyjaciele mają jedną wolę. Wykazano zaś powyżej, że Bóg kocha swe stworzenie; i tym bardziej każde z nich kocha, im bardziej uczestniczy w Jego dobroci, która jest pierwszym i głównym przedmiotem Jego miłości. Chce Bóg zatem wypełnić pragnienia stworzenia rozumnego, które najdoskonalej spośród innych stworzeń uczestniczy w dobroci Bożej. Z woli Jego zaś pochodzi doskonałość rzeczy; jest On bowiem przez Swą wolę przyczyną rzeczy, jak to powyżej wykazano. Należy więc do dobroci Bożej, by wypełniała pragnienia stworzenia rozumnego, które ono Jej przedstawia w modlitwie.

Oprócz tego. Dobro stworzenia wypływa, według pewnego podobieństwa, z dobroci Bożej. W człowieku wydaje się zaś najbardziej rzeczą pochwały godną, by nie odmawiał tym, którzy słusznie o coś proszą; stąd bowiem nazywa się go hojnym, dobrotliwym, miłosiernym i pobożnym. W najwyższym stopniu należy to więc do dobroci Bożej, by Bóg wysłuchiwał pobożne modlitwy.

Dlatego powiedziano w Psalmie (Ps 145, 19): Czyni wolę tych, którzy się go boją i prośby ich wysłuchuje, i zbawia ich. I (Mt 7, 8) mówi Pan: Wszelki który prosi, bierze, a kto szuka znajduje, a kołaczącemu będzie otworzono.

Nie jest jednak rzeczą nieodpowiednią, by czasami Bóg nie wysłuchiwał zanoszonych do Niego modlitw.

Dowiedziono bowiem, że Bóg o tyle wypełnia pragnienia stworzenia rozumnego, o ile ono pragnie dobra. Czasami jednak się zdarzy, że to, o co się prosi, nie jest prawdziwym dobrem, lecz dobrem pozornym, absolutnie zaś mówiąc, jest złem. Nie może więc Bóg wysłuchać takiej modlitwy. Dlatego powiedziano (Jk 4, 3): Prosicie a nie bierzecie, przeto, iż źle prosicie.

Podobnie też wykazano na podstawie tego, iż Bóg porusza ku pragnieniu, że jest rzeczą słuszną, by pragnienia te spełniał. Rzecz poruszaną doprowadza zaś poruszający do końca ruchu, tylko o ile ten ruch trwa. Jeśli więc nie trwa ruch pragnienia ustawicznej modlitwy, nie jest rzeczą nieodpowiednią, gdy modlitwa nie odnosi właściwego skutku. Stąd mówi Pan (Łk 18, 1): Zawżdy się modlić trzeba, a nie ustawać. I (1 Tes 5, 17), mówi Apostoł: Bez przestanku się módlcie.

Co więcej. Wykazano, że Bóg odpowiednio spełnia pragnienie stworzenia rozumnego, o ile się ono do Niego zbliża. Zbliżać się zaś można do Boga przez kontemplację, przez pobożne uczucia i przez pokorne a mocne postanowienia. A zatem modlitwy, która nie w ten sposób się do Boga przybliża, nie może Bóg wysłuchać. Stąd powiedziano w Psalmie (Ps 102, 18): Wejrzał na modlitwę poniżonych i (Jk 1, 6): niech prosi z wiarą, nic nie wątpiąc.

Podobnie. Wykazano, że Bóg wysłuchuje pragnienia pobożnych ludzi ze względu na przyjaźń. Kto więc odrzuca przyjaźń Boga, nie jest godny tego, by jego modlitwa była wysłuchaną. Dlatego powiedziano w Ks. Przysłów (Prz 28, 9): Kto odwraca uszy swe, aby nie słuchał prawa, modlitwa jego obrzydła będzie. I u Izajasza (Iz 1, 15): gdy rozmnożycie modlitwę, nie będę słuchał, bo ręce wasze pełne są krwi.

Z tego samego także powodu czasami się zdarza, że jakiś przyjaciel Boży nie zostaje wysłuchany, gdy się modli za tych, którzy nie są przyjaciółmi Bożymi; według słów Jeremiasza (Jr 7, 16): nie módl się za tym ludem, ani przyjmuj za nim chwały i modły, ani mi się zastawiaj, bo cię nie wysłucham.

Zdarza się zaś czasami, że ktoś z przyjaźni odmawia prośbie przyjaciela, wiedząc, że będzie to dla niego szkodliwe, lub, że coś przeciwnego, będzie dla niego korzystniejszym; jak na przykład lekarz choremu czasem odmawia tego, o co chory prosi, uważając, że nie pomoże mu to do odzyskania zdrowia. Stąd, skoro wykazano, że Bóg z miłości, którą ma dla stworzenia rozumnego, wypełnia pragnienia, które Mu ono w modlitwie przedkłada, nie można się dziwić, że czasami nie wysłuchuje próśb tych także, których szczególnie miłuje, by dokonać tego, co proszącemu bardziej do zbawienia posłuży. Z tego powodu nie usunął od Pawła bodźca cielesnego, chociaż on trzy razy o to prosił, przewidując, że mu to będzie pożyteczne do utrzymania się w pokorze, jak to powiedziano w (2 Kor 12, 8-9). Stąd mówi Pan do niektórych ludzi (Mt 20, 22): Nie wiecie, czego prosicie. A (Rz 8, 26) powiedziano: o cobyśmy prosić mieli, jako potrzeba nie wiemy. I dlatego mówi Augustyn w liście ad Paulinum et Therasiam: Dobrym jest Pan, który często nie daje tego, co chcemy, aby dał to, cobyśmy woleli.

Jasnym jest więc z tego co powiedziano, że przyczyną niektórych rzeczy, które Bóg czyni, są modlitwy i pobożne pragnienia. Wykazano bowiem powyżej, że opatrzność Boża nie wyklucza istnienia innych przyczyn; owszem, raczej w ten sposób nimi kieruje, by porządek, który Bóg ustanowił, został zaprowadzony w rzeczach; i w ten sposób przyczyny drugorzędne nie sprzeciwiają się opatrzności, lecz raczej wykonują skutki pochodzące od opatrzności. Tak więc modlitwy są skuteczne u Boga, a jednak nie usuwają niezmiennego porządku opatrzności Bożej; już to bowiem, że temu proszącemu się tego udziela, podpada pod porządek opatrzności Bożej. Powiedzieć więc, że nie należy się modlić, by coś otrzymać od Boga, dlatego, że porządek jego opatrzności jest niezmienny, równa się powiedzeniu, że nie należy iść, by dojść do jakiegoś miejsca, ani nie należy jeść, by się odżywiać, a jest to oczywiście niedorzeczne.

Powyższe argumenty usuwają zatem dwojaki błąd odnośnie do modlitwy. Niektórzy bowiem powiedzieli, że nie ma żadnego owocu modlitwy. A mówili to zarówno ci, którzy całkowicie przeczyli opatrzności Bożej, jak na przykład Epikurejczycy, jak i ci, którzy usuwali sprawy ludzkie spod opatrzności Bożej, jak na przykład niektórzy perypatetycy, a także i ci, którzy jak stoicy twierdzili, że wszystko co podlega opatrzności, dzieje się z konieczności. Wynikało stąd, że nie ma żadnego owocu modlitwy, a zatem, że wszelka cześć, oddawana Bóstwu, jest daremną. Na błąd ten zwraca uwagę Malachiasz (Ml 3, 14), mówiąc: Mówiliście: Marny jest który Bogu służy, a co za pożytek, żeśmy strzegli przykazania Jego, a iżeśmy chodzili smętni przed Panem Zastępów? Niektórzy zaś naodwrót mówili, że ustanowienie Boga można odmienić przez modlitwy, jak też mówili Egipcjanie, że los odmienić można modlitwami i pewnymi obrazami, okadzaniem lub śpiewami.

Wydaje się, że pewne zdania Pisma św. możnaby brać w tym znaczeniu. Powiedziano bowiem u Izajasza (Iz 38, 1-5), że Izajasz na rozkaz Pana powiedział Ezechiaszowi królowi: To mówi Pan: Rozpraw dom twój, bo ty umrzesz, a nie zostaniesz żyw. A gdy się Ezechiasz pomodlił, stało się słowo Pańskie do Izajasza mówiąc: Idź a powiedz Ezechiaszowi... Słyszałem modlitwę twoją... przyczynię nad dni twoje piętnaście lat. Powiedziano także u Jeremiasza (Jr 18, 7-8), w imieniu Boga: Nagle rzekę przeciw narodowi i przeciw królestwu, abym je wykorzenił, zepsował i zgubił. Jeśli żałować będzie on naród za złość swoją, którą mówił przeciwko niemu i ja żałować będę złego, którem mu myślił uczynić. I u Joela (Jl 2, 13-14): Nawróćcie się do Pana Boga waszego, bo dobrotliwy i miłosierny jest... kto wie, jeśli się wróci i odpuści?

Jeśli powierzchownie rozważamy przytoczone tu zdania Pisma św., zaprowadzi nas to do niesłusznych wniosków. Wynika stąd bowiem po pierwsze, że wola Boga jest zmienna. Po drugie, że Bogu coś ze strony czasu przybywa. I wreszcie, że niektóre rzeczy, które czasowo są w stworzeniach, są przyczyną czegoś istniejącego w Bogu. A jest to oczywiście niemożliwe, jak to udowodniono powyżej.

Sprzeciwiają się też przytoczone słowa powadze Pisma świętego, które zawiera nieomylnie wypowiedzianą prawdę. Powiedziano bowiem (Lb 23, 19): Nie jest Bóg człowiekiem, żeby kłamał, ani synem też człowieczym, żeby wolę swą zmieniał. Miałby więc mówić, a nie dokonać? Miałby oznajmić, a nie dopełnić? A w Księdze Królewskiej (1 Sm 15, 29): Zwycięzca w Izraelu nie przepuści, ani żalem się nie zmiękczy, bo nie jest człowiekiem, żeby miał żałować. A u Malachiasza (Ml 3, 6) powiedziano: bo ja Pan a nie odmieniam się.

Jeśli zaś ktoś pilnie rozważy co powiedziano, zobaczy, że każdy błąd, który się w tym zagadnieniu zdarza, pochodzi stąd, że się nie uwzględnia różnicy pomiędzy porządkiem powszechnym a poszczególnym. Skoro bowiem wszystkie skutki stoją we wzajemnym do siebie porządku, o tyle, że się schodzą w jednej przyczynie, musi zatem tym powszechniejszym być ów porządek, im jest powszechniejsza przyczyna. Stąd porządek, pochodzący od przyczyny powszechnej, którą jest Bóg, musi obejmować wszystko. Nic więc nie przeszkadza, by jakiś poszczególny porządek został zmieniony, czy to wskutek modlitwy, czy w jakiś inny sposób; jest bowiem poza owym porządkiem coś, co go może zmienić. Dlatego nie ma w tym nic dziwnego, że Egipcjanie, którzy porządek wśród spraw ludzkich odnosili do ciał niebieskich, twierdzili, że los pochodzący od gwiazd, można odmienić pewnymi modlitwami i obrzędami; poza ciałami niebieskiemi i ponad nimi jest bowiem Bóg, który może przeszkodzić skutkom, jakie wpływ ciał niebieskich na tym niższym świecie miał wywołać. Lecz poza porządkiem, obejmującym wszystko, nie można przyjąć niczego, przez co by się dało odwrócić porządek zależący od przyczyny powszechnej. Dlatego też Stoicy, którzy do Boga, jako do powszechnej przyczyny wszystkiego sprowadzali porządek rzeczy, twierdzili, że porządek przez Boga ustanowiony w żaden sposób nie da się zmienić. Lecz ci znowu odstępowali od rozważania porządku powszechnego, o tyle, że przyjmowali, iż modlitwy nie przydadzą się na nic, jakoby przypuszczali, że wola ludzka i jej pragnienia, z których pochodzą modlitwy, nie są objęte tym powszechnym porządkiem. Gdy bowiem mówią, że, czy się ktoś modli, czy nie modli, to niemniej jeden i ten sam skutek następuje w rzeczach ze względu na powszechny porządek rzeczy, wtedy okazują z całą oczywistością, że usuwają spod owego powszechnego porządku pragnienia tych, którzy się modlą. Gdyby one bowiem były objęte tym porządkiem, wynikałyby z nich, tak jak i z innych przyczyn, na mocy rozporządzenia Bożego, pewne skutki. Wykluczenie skutku modlitw będzie więc tym samym, co wykluczenie skutku wszystkich innych przyczyn. A jeżeli niezmienność Bożego porządku nie usuwa skutków innych przyczyn, nie usuwa też skuteczności modlitw. Modlitwy są więc skuteczne nie dlatego, jakoby zmieniały odwiecznie ustanowiony porządek, lecz dlatego, że one same należą do tego porządku.

Nic zaś nie przeszkadza, by wskutek modlitwy został zmieniony jakiś poszczególny skutek jakiejś niższej przyczyny, na rozkaz Boga, który przewyższa wszystkie przyczyny, i stąd nie jest objęty żadną koniecznością porządku jakiejś przyczyny, ale przeciwnie, On obejmuje wszelką konieczność porządku niższej przyczyny, jako ustanowionej przez Niego. O ile więc wskutek modlitwy dusz pobożnych odmienia się coś w porządku niższych przyczyn, ustanowionym przez Boga, powiadamy, że się Bóg nawraca lub żałuje, nie jakoby zmieniały się Jego odwieczne rozporządzenia, ale dlatego, że się zmienia jakiś skutek wywołany przez Niego. Stąd też mówi Grzegorz, że Bóg nie zmienia Swego zdania, choć czasem zmienia Swój wyrok; nie ten, powiadam, który wyraża odwieczne rozporządzenie, ale ten wyrok, który się wyraża w porządku niższych przyczyn, w związku z którym miał Ezechiasz umrzeć, lub jakiś naród dla swych grzechów być zgładzonym. Taką zmianę nazywamy przenośnie żalem, o ile Bóg, podobnie jak człowiek, który czegoś żałuje, zmienia to, co uczynił. W ten sam sposób przenośnie, że Bóg się gniewa, gdy karząc, czyni to, co człowiek zagniewany.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.