Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 97

W jaki sposób rozporządzenia opatrzności Bożej mają swoje powody

Z tego co powiedziano można jasno okazać, że te rzeczy, które wynikają z rozporządzenia opatrzności, mają pewne powody.

Wykazano bowiem, że Bóg przez Swą opatrzność kieruje wszystko jako do celu do dobroci Bożej; jednak nie w ten sposób, by dobroć Jego z tego co się dzieje, coś zyskiwała, lecz dlatego, by podobieństwo Swej dobroci nadać, o ile to jest możliwe, rzeczom. Ponieważ zaś każda substancja stworzona z konieczności odstępuje od doskonałości dobroci Bożej, musi zatem, aby tym doskonalej podobieństwo do dobroci Bożej zostało rzeczom udzielone, istnieć różnorodność w rzeczach, aby to, czego przez jedną rzecz nie można doskonale przedstawić, zostało przez różne rzeczy w różny sposób doskonalej okazane; i człowiek bowiem, gdy widzi, że nie może jednym wyrazem zadowalająco wypowiedzieć swej myśli, mnoży wyrazy, by ją wypowiedzieć w różny sposób. I w tym także można rozważać, jak Bóg wszystko przewyższa, że dobroć doskonała, która w Bogu istnieje w sposób jednolity i absolutny, w stworzeniach może istnieć tylko w różny i wieloraki sposób. Rzeczy różnią się zaś przez to, że mają różne formy, od których otrzymują gatunek. Tak więc bierze się od celu powód różnorodności form w rzeczach.

Od różnorodności form bierze się więc powód porządku rzeczy. Skoro bowiem forma jest tym, od czego dana rzecz ma istnienie, każda zaś rzecz, odpowiednio do tego jak posiada istnienie, przybliża się do podobieństwa do Boga, który jest własnym Swym niezłożonym bytem, musi zatem forma niczym innym nie być, jak uczestnictwem w podobieństwie Bożym w rzeczach; stąd słusznie powiada Arystoteles w I Phys., mówiąc o formie, że jest czymś boskim i pożądanym. Podobieństwo zaś do jednej niezłożonej rzeczy można rozróżniać tylko według tego, że jest mniejsze lub większe, bliższe lub dalsze. Im więc jest coś bliższe do podobieństwa Bożego, tym jest doskonalsze. Stąd różnica we formach może polegać tylko na tym, że jedna jest doskonalszą od drugiej; dlatego to Arystoteles, VIII Metaph., definicje, oznaczające natury rzeczy i formy, przyrównuje do liczb, w których przez dodanie lub odjęcie jedności zmienia się gatunek, byśmy w ten sposób zrozumieli, że różnorodność form wymaga różnorodnych stopni doskonałości. Jest to oczywistym dla każdego, kto rozważa natury rzeczy. Znajdzie on bowiem, jeśli pilnie będzie badał, że różnorodność rzeczy zasadza się na stopniach; ponad ciałami nieożywionymi mamy bowiem rośliny, a ponad nimi zwierzęta nierozumne, a ponad tymi substancje rozumne. A w każdym z tych stopni znajdzie różnorodność odnośnie do tego, że jedne są doskonalsze od drugich, o tyle, że te, które są najwyższe w najniższym rodzaju, są najbliższe rodzajowi wyższemu, i naodwrót; na przykład zwierzęta, które się nie poruszają, są podobne do roślin; stąd też mówi Dionizy w VII cap. de Div. Nom., że mądrość Boża łączy krańce niższych stopni z początkami wyższych. Jasnym więc jest, że różnorodność rzeczy wymaga, by nie wszystkie rzeczy były równe, lecz by w rzeczach był porządek i stopnie.

Z różnorodności zaś form, od których pochodzą różnice gatunkowe rzeczy, wynika też różnica w działaniach. Skoro bowiem każda rzecz działa, o ile jest aktualną, a tym, które są w możności, jako takim brak działania, każda zaś rzecz jest aktualną przez formę, musi zatem działanie rzeczy wynikać z jej formy. Jeśli więc istnieją różne formy, muszą mieć różne działania.

Ponieważ zaś każda rzecz osiąga właściwy swój cel przez właściwe sobie działanie, muszą też być w rzeczach różne cele im właściwe, chociaż cel ostateczny jest wspólny dla wszystkich.

Z różności form wynika także różny stosunek materii do rzeczy. Skoro bowiem formy są różne według tego, że jedne są od drugich doskonalsze, istnieją między nimi formy tak doskonałe, że istnieją same przez się, i nie potrzebują w niczym podłoża materii. Inne zaś nie mogą doskonale istnieć same przez się, lecz potrzeba im materii jako fundamentu, tak, że to, co istnieje, nie jest ani samą formą, ani samą materią, która sama przez się nie jest bytem aktualnym, lecz jest czymś złożonym z obu.

Materia i forma nie mogłyby się zaś ułożyć na utworzenie czegoś jednego, gdyby między nimi nie istniała pewna proporcja. Jeśli zaś muszą stać w pewnej do siebie proporcji, muszą różnym formom odpowiadać różne materie. Stąd pewne formy wymagają materii niezłożonej, inne zaś materii złożonej; i odpowiednio do różności form musi też być różne złożenie części, odpowiadających gatunkowi formy i jej działaniu.

Z różnego zaś stosunku do materii wynika różnorodność działania i doznawania. Skoro bowiem każda rzecz działa odnośnie do formy, doznaje zaś i zostaje poruszoną odnośnie do materii, muszą te formy, które są doskonalsze i mniej materialne, działać na rzeczy bardziej materialne, których formy są mniej doskonałe.

A z różnorodności form i materyj i czynników wynika różnorodność właściwości i przypadłości. Skoro bowiem substancja jest przyczyną przypadłości, jak to, co doskonałe jest przyczyną niedoskonałego, muszą różne przypadłości właściwe wynikać z różnych pierwiastków substancjalnych. A skoro są różne rodzaje wpływu działania na doznawanie, muszą odpowiednio do różnych czynników, być różne przypadłości, których one są przyczyną.

Jasnym więc jest z tego co powiedziano, że gdy opatrzność Boża rozdaje rzeczom stworzonym różne przypadłości, doznawania i porządek, nie dzieje się to bez przyczyny. Dlatego to Pismo św. przypisuje stworzenie i rządy nad rzeczami mądrości i roztropności Bożej. Powiedziano bowiem w (Prz 3, 19-20): „Pan mądrością ugruntował ziemię, roztropnością niebiosa utwierdził, mądrością Jego rozstąpiły się tonie, a obłoki kropią rosą”. A w (Mdr 8, 1) powiedziano o mądrości Bożej, że: „Dosięga mocą od końca aż do końca, i urządza wszystko łagodnością”. A w (Mdr 11, 21) powiedziano tamże: „Aleś Ty wszystko pod miarą i wagą i liczbą uczynił”. Przez miarę rozumiemy ilość, czyli sposób lub stopień doskonałości każdej rzeczy; przez liczbę zaś mnogość i różnorodność gatunków wynikającą z różnych stopni doskonałości; przez wagę zaś różne skłonności do właściwych celów i właściwego działania, działanie i doznawanie, i przypadłości, które wynikają z rozróżnienia gatunków.

W powyższym zaś porządku, w którym rozważamy powody rozporządzeń opatrzności Bożej, powiedzieliśmy, że pierwsze miejsce zajmuje dobroć Boża, jako cel ostateczny, który jest pierwszym początkiem w działaniu. Następnie zaś idzie wielość rzeczy; do ustanowienia jej potrzebne są różne stopnie we formach i materiach, w działaniu i doznawaniu, w czynnościach i przypadłościach. Jak więc pierwszym powodem opatrzności Bożej jest, mówiąc absolutnie, dobroć Boża, tak pierwszym powodem w stworzeniach jest ich wielość, a do ustanowienia i zachowania jej skierowane jest, jak się wydaje, wszystko inne. I stąd słusznym jest, jak się wydaje, co mówi Boecjusz w swej Arytmetyce (Lib. I, cap. 2), że wydaje się, iż powodem utworzenia wszystkiego, cokolwiek od wieków zostało we wszechświecie ustanowione, jest liczba.

Należy zaś rozważyć, że rozum praktyczny i rozum spekulatywny czasami się godzą, a czasami się różnią. Godzą się mianowicie w tym, że jak rozum spekulatywny rozpoczyna od jakiejś zasady i pośrednio dochodzi do zamierzonego wniosku, tak rozum praktyczny rozpoczyna od czegoś pierwszego, i pośrednio dochodzi do zamierzonego działania, lub wyniku działania. W rzeczach spekulatywnych jest zaś zasadą forma i to, czym rzecz jest. W praktycznych zaś rzeczach cel, którym czasami jest forma, a czasami co innego. Dalej, w rzeczach spekulatywnych musi być zasada zawsze konieczną, w praktycznych zaś jest czasem konieczną, a czasem nią nie jest; koniecznym jest bowiem, by człowiek chciał szczęścia, jako swego celu, a nie jest koniecznym, by chciał wybudować dom. Podobnie też przy dowodzeniach zawsze to, co następuje, wynika z konieczności z tego, co poprzedza; nie jest zaś tak zawsze w rzeczach praktycznych, lecz tylko wtedy, gdy cel można tylko tą drogą osiągnąć; na przykład koniecznym jest, by ten, co chce wybudować dom, przygotował drzewo, ale że przygotowuje drzewo jodłowe, zależy to od jego woli, a nie wynika z samej racji budowania domu.

Tak więc koniecznym jest, by Bóg miłował Swą dobroć; lecz stąd nie wynika koniecznie, by to było odzwierciedlone w stworzeniach, gdyż i bez tego dobroć Boża jest doskonała. Stąd, chociaż powodem powołania rzeczy do bytu jest dobroć Boża, to jednak absolutnie zależy to od woli Boga. Jeżeli zaś przyjmiemy, że Bóg chce, o ile to jest możliwe, udzielić stworzeniom Swej dobroci sposobem podobieństwa, będzie to powodem wielości stworzeń. Nie wynika zaś koniecznie, by wielość ta odnosiła się do tej czy owej miary doskonałości, lub do tej czy tamtej ilości rzeczy. A jeżeli przyjmiemy, że jest to wolą Boga, iż chciał ustanowić daną liczbę w rzeczach, i dać każdej rzeczy daną miarę doskonałości, będzie to powodem, dla którego rzecz ma taką formę i taką materię. I podobnie można to dalej stosować.

Jest więc jasnym, że opatrzność rozdziela rzeczy według pewnych powodów, a jednak powody te przypuszczają wolę Bożą.

Przez to co powiedziano, usuwa się dwojaki błąd. Mianowicie błąd tych, którzy wierzą, że wszystko z pominięciem wszelkich przyczyn zależy wprost od woli Boga. Jest to błąd uczonych w prawie Saracenów, jak powiada rabin Mojżesz (Doctor perplex.), według których jedynym powodem, iż ogień grzeje, a nie ziębi, jest to, iż Bóg tak chce. Usuwa się także drugi błąd, tych mianowicie, którzy powiadają, że porządek przyczyn wynika sposobem konieczności z opatrzności Bożej. Jedno i drugie jest zaś fałszywe, jak wynika z tego, co powiedziano.

Są zaś pewne powiedzenia w Piśmie św., które, jak się wydaje, przypisują wszystko wprost woli Bożej. Ale tego nie powiedziano na to, by usunąć powód od rozporządzeń opatrzności, lecz by okazać, że wola Boga jest pierwszym początkiem wszystkiego, jak to już powyżej powiedziano. Takimi są słowa psalmu (Ps 135, 6): „Wszystko, co jedno chciał, uczynił Pan” i (Hi 9, 12): „Kto rzec może: «Przecz tak czynisz?»” i (Rz 9, 19): „Któż się sprzeciwi woli Jego?”. Augustyn też powiada w III De Trin. (c. 3, 4): „Sama tylko wola Boga jest pierwszą przyczyną zdrowia i choroby, nagród i kar, łask i zapłaty”.

Tak więc, gdy szukamy powodu jakiegoś naturalnego skutku, możemy odnieść ten powód do jakiejś najbliższej przyczyny, byle jednak sprowadzać wszystko do woli Bożej, jako do pierwszej przyczyny. Tak na przykład na pytanie, dlaczego woda się ogrzewa w obecności ognia, odpowiada się: dlatego, że ogrzewanie jest naturalną czynnością ognia. To zaś dlatego, że ciepło jest jego przypadłością właściwą. To zaś wynika z właściwej jego formy, i t. d., aż dojdziemy do woli Bożej. Stąd, jeśli ktoś odpowie pytającemu, czemu drzewo się ogrzało, dlatego, że Bóg tak chciał, odpowiada słusznie, jeśli zamierzał sprowadzić zagadnienie do pierwszej przyczyny, a niesłusznie, jeśli zamierza wykluczyć wszystkie inne przyczyny.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.