Księga III, Rozdział 98
W jaki sposób Bóg może i w jaki sposób nie może działać poza porządkiem swej opatrzności
Z tego co powiedziano widzimy, że można rozważać dwojaki porządek; jeden z nich zależy od pierwszej przyczyny wszystkiego, stąd też obejmuje ten porządek wszystko; drugi zaś jest porządkiem szczegółowym, zależącym od jakiejś przyczyny stworzonej, i obejmuje te rzeczy, które podpadają pod ową przyczynę. I ten porządek jest wieloraki, odpowiednio do różności przyczyn, jakie znajdujemy wśród stworzeń. Każdy z nich jednak zawarty jest w drugim; jak też wśród przyczyn jedna zależy od drugiej, stąd muszą wszystkie porządki poszczególne być objęte owym porządkiem ogólnym, i pochodzić od tego porządku, który widzimy w rzeczach odnośnie do ich zależności od pierwszej przyczyny. Przykład tego możemy rozważać w urządzeniach społecznych. Wśród wszystkich bowiem domowników jednego ojca rodziny jest pewien porządek, odnośnie do tego, że mu podlegają; a także zarówno ojciec rodziny, jak wszyscy inni należący do tego samego miasta, stoją w pewnym porządku i do siebie i do rządzącego tym miastem; a ten znowu, wraz z wszystkimi innymi rządzącymi w jakimś królestwie, podlega królowi.
Porządek zaś ogólny, według którego opatrzność boża rządzi wszystkimi rzeczami, możemy dwojako rozważać; mianowicie odnośnie do rzeczy, które porządkowi podlegają i odnośnie do powodu porządku, zależącego od podstawy porządku.
Wykazano bowiem w II Księdze, że same rzeczy, które Bóg układa w pewien porządek, pochodzą od Niego, nie jako od działającego z konieczności natury, lub czegokolwiek innego, lecz wprost od woli Jego, zwłaszcza co do pierwszego powołania rzeczy do bytu. Wynika stąd więc, że Bóg może coś uczynić poza tymi rzeczami, które podpadają pod porządek opatrzności bożej; moc Jego bowiem nie jest z tymi rzeczami związana.
Jeśli zaś rozważymy powyższy porządek, mając na względzie powód, który jest zależny od zasady, wtedy poza tym porządkiem nic Bóg uczynić nie może. Porządek tu pochodzi bowiem, jak to okazano, od wiedzy i woli Boga, który wszystko kieruje do swej dobroci, jako do celu. Nie jest zaś możliwym, by Bóg czynił coś, czego nie chce czynić, skoro stworzenia pochodzą od Niego nie jakoby z natury, lecz dlatego że Bóg tak chce, jak to wykazano. Nie jest też możliwym, by Bóg czynił coś, co by nie było zawarte w Jego wiedzy, wola bowiem może się odnosić tylko do czegoś, co się poznaje. Nie może też, odnośnie do stworzeń, uczynić niczego, co by nie było skierowane do Jego dobroci, jako do ostatecznego celu, dobroć Jego jest bowiem przedmiotem właściwym Jego woli. I podobnie, skoro Bóg jest całkowicie niezmienny, jest rzeczą niemożliwą, by chciał czegoś, czego pierwej nie chciał; lub, by zaczął coś na nowo czy to poznawać, czy kierować do Swej dobroci.
Nie może więc Bóg uczynić niczego, co by nie podpadało pod porządek Jego Opatrzności, jak też nie może uczynić niczego, co by nie podlegało Jego działaniu. Może jednak, jeżeli moc Jego rozważamy absolutnie, uczynić inne rzeczy, prócz tych, które podlegają Jego opatrzności, czy działaniu; lecz nie może uczynić tego, czego by odwiecznie w porządku Jego Opatrzności nie było, dlatego, że nie może w Bogu być zmiany.
Niektórzy uczeni, nie zważając na to rozróżnienie, popadli w rozmaite błędy. Jedni bowiem usiłowali rozciągnąć niezmienność porządku bożego do samych rzeczy, które porządkowi podlegają, mówiąc, że jest koniecznym, by wszystko było takim, jakim jest; tak, że niektórzy powiedzieli, iż Bóg nie może uczynić innych rzeczy, niż te, które czyni. Sprzeciwia się temu, co powiedziano (Mt 26, 53): „Czyli mniemasz, abym nie mógł prosić Ojca mego, a stawiłby mi teraz więcej niż dwanaście hufców Aniołów?” Inni znowu, naodwrót, zmienność rzeczy, podlegających opatrzności bożej, przenieśli do opatrzności bożej, twierdząc w swej cielesnej mądrości, że Bóg, podobnie jak człowiek cielesny, ma wolę niestałą. Przeciwko tym powiedziano (Lb 23, 19): „Nie jest Bóg człowiekiem, żeby kłamał, ani synem też człowieczym, żeby wolę swą zmieniał”. Inni znowu usuwali rzeczy przypadłościowe spod opatrzności bożej. Przeciwko nim powiedziano (Lm 3, 37): „Któż to jest, który rzekł, aby się stało, gdy Pan nie rozkazał?”
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.