Księga III, Rozdział 99
Że Bóg może działać poza porządkiem nadanym rzeczom, wywołując skutek z pominięciem przyczyn najbliższych
Należy jeszcze okazać, że Bóg może działać poza porządkiem, który nadał rzeczom.
Porządek bowiem ustanowiony przez Boga, nakazuje, by wyższe rzeczy poruszały niższymi, jak to powiedziano powyżej. Bóg może zaś działać poza tym porządkiem, tak mianowicie, by Sam sprawił jakiś skutek w niższych rzeczach, bez działania wyższego czynnika. Tym się bowiem różni czynnik działający z konieczności natury od czynnika działającego z wolnej woli, że u czynnika działającego z konieczności natury, skutek, który on wywołuje, może wynikać tylko według sposobu działania jego mocy czynnej; stąd czynnik posiadający największą moc, nie może bezpośrednio wywołać jakiegoś małego skutku, lecz wywołuje skutek proporcjonalny do swej mocy; będzie w tym skutku czasem mniej mocy, niż jest w przyczynie i w ten sposób, poprzez wiele przyczyn pośrednich, wynika z najwyższej przyczyny jakiś mały skutek. Nie jest zaś tak u czynnika działającego z wolnej woli. Taki czynnik bowiem może natychmiast, bez żadnego pośrednictwa, wywołać jakikolwiek skutek, nie przewyższający jego mocy; pracownik doskonały może bowiem wykonać dzieło pracownika niedoskonałego. Bóg zaś działa przez wolę, a nie z konieczności natury, jak to okazano powyżej. A zatem skutki mniejsze, które się dokonują przez niższe przyczyny, może powodować bezpośrednio, z pominięciem przyczyn właściwych.
Co więcej. Moc bożą przyrównuje się do każdej mocy czynnej, jak moc powszechną do mocy poszczególnej, jak to powiedziano powyżej. Dwojako zaś może powszechna moc czynna zostać skierowana do wywołania poszczególnego skutku. Jednym sposobem przez poszczególną przyczynę pośrednią; jak na przykład moc czynną ciała niebieskiego kieruje do wywołania skutku, którym jest zrodzenie człowieka, dana moc poszczególna, zawarta w nasieniu, podobnie jak w sylogizmie, moc zdania powszechnego prowadzi do wniosku szczegółowego, przez zastosowanie szczegółowe. Drugim sposobem przez rozum, który poznaje daną formę i wyprowadza z niej skutek. Rozum boży zaś nie tylko poznaje Swą istotność, która jest niejako powszechną mocą czynną, i nie tylko powszechne i pierwsze przyczyny, lecz wszystkie przyczyny poszczególne, jak to powiedziano powyżej. Może zatem wywoływać bezpośrednio każdy skutek, który wywołuje jakikolwiek czynnik poszczególny.
Co więcej. Skoro przypadłości wynikają z substancjalnych pierwiastków rzeczy, trzeba, by ten, kto bezpośrednio jest sprawcą substancji rzeczy, mógł bezpośrednio powodować wszystkie skutki, które wynikają z jej substancji. Twórca bowiem, który daje formę, daje wszystkie właściwości i ruchy wynikające z tej formy. Wykazano zaś powyżej, że Bóg, w pierwszym ustanowieniu rzeczy, powołał wszystkie rzeczy do bytu bezpośrednio, przez stworzenie. Może zatem wywoływać bezpośrednio jakiś skutek danej rzeczy, bez przyczyn pośrednich.
Podobnie. Porządek rzeczy wypływa od Boga ku rzeczy w ten sposób, że jest pierwej w umyśle bożym; jak na przykład wśród spraw ludzkich widzimy, że rządzący państwem nakłada obywatelom porządek, który sam ułożył. Umysł boży nie jest zaś z konieczności związany z danym porządkiem, tak, by innego porządku nie mógł ułożyć; nawet my bowiem możemy rozumem swoim wymyślić inny porządek; możemy bowiem rozumieć, że Bóg mógłby uczynić człowieka z ziemi, a nie z nasienia. Może Bóg zatem wywołać skutek właściwy danym przyczynom, poza przyczynami niższymi.
Oprócz tego. Chociaż porządek nadany rzeczom przez opatrzność bożą przedstawia na swój sposób dobroć bożą, to jednak nie przedstawia jej doskonale, gdyż dobroć stworzenia nie może się równać z dobrocią bożą. To zaś, czego nie przedstawia doskonale dane odbicie, można przedstawiać jeszcze innym sposobem. Odbicie zaś dobroci bożej w rzeczach jest celem, który Bóg ma w stwarzaniu, jak to wykazano powyżej. Nie jest więc wola boża związana z takim porządkiem przyczyn i skutków, by nie mogła chcieć wywołać wśród rzeczy niższych, jakiegoś skutku bezpośrednio, z pominięciem innych przyczyn.
Co więcej. Wszystkie stworzenia podlegają Bogu bardziej, niż ciało człowieka podlega jego duszy; dusza bowiem jest do ciała proporcjonalna, jako jego forma, Bóg zaś przewyższa wszelką proporcję w stosunku do stworzenia. Gdy zaś dusza sobie coś wyobraża, i gwałtownie się czuje ku temu pociągnięta, wynika stąd czasem jakaś zmiana w ciele, czy to w kierunku choroby czy zdrowia, bez współdziałania ze strony pierwiastków cielesnych, które z natury swej powodują chorobę lub zdrowie. Tym bardziej więc może z woli bożej wynikać jakiś skutek w stworzeniach, z pominięciem przyczyn, które z natury są przeznaczone do wywołania owego skutku.
Oprócz tego. Według porządku natury jest moc czynna elementów podporządkowana czynnej mocy ciał niebieskich. Czasami zaś moc ciała niebieskiego wywołuje skutek właściwy mocom elementów, bez ich działania, na przykład gdy słońce ogrzewa bez działania ognia. Tym bardziej więc moc boża może bez działania przyczyn stworzonych powodować właściwe im skutki.
Gdyby zaś ktoś powiedział, że, skoro ten porządek został nadany rzeczom przez Boga, nie może Bóg zatem poza porządkiem przez Siebie ustanowionym powodować w rzeczach skutków z pominięciem ich właściwych przyczyn, bez tego, by w Nim Samym zaszła zmiana, można zbić ten argument, odnosząc się do samej natury rzeczy. Porządek bowiem, który Bóg nadał rzeczom, odnosi się do tego, co się zdarza najczęściej, lecz nie odnosi się wszędzie do wszystkiego; wiele bowiem przyczyn naturalnych wywołuje skutki zwykle w ten sam sposób, ale nie zawsze; czasami bowiem, chociaż rzadko, dzieje się to inaczej, czy to dla braków w mocy działającej, czy z powodu nieprzygotowania materii, czy dlatego, że działa jakaś moc większa, na przykład, gdy natura człowiekowi daje szósty palec. Nie jest to jednak niedomaganiem, czy też zmianą porządku opatrzności; i to bowiem, że czasami niedomaga porządek naturalny, ustanowiony odpowiednio do tego, co się zdarza przeważnie, podlega opatrzności bożej. Jeśli więc jakaś moc stworzona może zmienić zwykły porządek naturalny na coś rzadko się zdarzającego, bez żadnej zmiany ze strony opatrzności bożej, tym bardziej może moc boża, nie sprzeciwiając się Swej opatrzności, uczynić czasami coś, co jest poza porządkiem nadanym przez Boga rzeczom w naturze.
Czyni to Bóg czasami dla okazania Swej mocy. Nie można bowiem lepiej okazać, że cała natura podlega woli bożej, jak przez to, że czasami Bóg Sam czyni coś poza porządkiem natury; okazuje to bowiem, że porządek rzeczy pochodzi od Boga nie z konieczności natury, ale z wolnej jego woli. Nie należy też za mało znaczący uważać powód, iż Bóg czyni coś w tym celu, aby się okazać rozumowi ludzkiemu; okazano bowiem powyżej, że wszystkie stworzenia materialne skierowane są jako do celu do natury rozumnej; a celem samej natury rozumnej jest poznanie Boga, jak wynika z tego, co okazano powyżej. Nie ma więc nic dziwnego w tym, gdy zachodzi jakaś zmiana w substancji materialnej, dla ułatwienia substancji rozumnej poznania Boga.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.