Interaktywna mapa wszystkich 73 ksiąg Pisma Świętego: co dzieje się w każdej księdze, kim są główne postacie i jakie jest jej miejsce w całości.
73 księgi, jedna historia zbawienia
Interaktywna mapa całego Pisma Świętego
Od stworzenia świata do nowego Jeruzalem. Wybierz księgę i przeczytaj, co się w niej dzieje.
Pismo Święte nie jest jedną księgą, lecz biblioteką powstającą przez ponad tysiąc lat, w trzech językach i w zupełnie różnych okolicznościach: przy ogniskach nomadów, na dworze królewskim, na wygnaniu, w liturgii świątynnej oraz w listach wysyłanych do młodych wspólnot w miastach Imperium Rzymskiego. Kanon katolicki liczy siedemdziesiąt trzy księgi, czterdzieści sześć w Starym i dwadzieścia siedem w Nowym Testamencie.
Mimo tej różnorodności przez wszystkie księgi przepływa jedna nić: Bóg, który stwarza, powołuje, zawiera przymierze, wyzwala, napomina przez proroków i w końcu przychodzi w Jezusie Chrystusie. Dlatego Pismo Święte czyta się jako całość, w której Rodzaju i Apokaliza stają się dwojgiem drzwi tej samej historii, od ogrodu na początku do miasta na końcu.
Ta karta daje krótki przegląd każdej księgi: co się w niej dzieje, kim są główne postacie i jakie jest jej miejsce w całości. Wybierz księgę, przeczytaj streszczenie, a następnie otwórz ją w czytniku i czytaj sam tekst.
Księga Rodzaju
Pierwsza księga Biblii zaczyna się od stworzenia świata i człowieka, rajskiego ogrodu i upadku w grzech, pierwszego morderstwa oraz potopu, z którego zostaje ocalony Noe. Po rozproszeniu pod wieżą Babel opowiadanie zwęża się do jednej rodziny: Bóg powołuje Abrahama z Ur, zawiera z nim przymierze i obiecuje mu potomstwo oraz ziemię, mimo że on i Sara są starzejący się i bezdzietni. Rodzi się Izaak, potem Jakub, który walczy z Bogu i otrzymuje imię Izrael, a następnie dwunastu synów, z których powstaną dwanaeste pokolenia. Ostatnia trzecia część księgi śledzi Józefa, sprzedanego do Egiptu, który od niewolnika staje się zarządcą faraona i w czasie głodu ratuje braci, którzy go zdradzili. Księga kończy się wędrówką całej rodziny do Egiptu i błogosławieństwem Jakuba nad synami. Rodzaj stawia tematy niosące całe Pismo Święte: dobroć stworzonego świata, ciężar grzechu, wierność Boga obiecującego i dotrzymującego obietnicy oraz wybór jednej rodziny dla błogosławieństwa wszystkich narodów. Nowy Testament stale do niej powraca, od Pawłowego tłumaczenia wiary Abrahama po odwołanie Jezusa do początku stworzenia.
Otwórz w czytnikuStary Testament, Pięcioksiąg
Pierwsza księga Biblii zaczyna się od stworzenia świata i człowieka, rajskiego ogrodu i upadku w grzech, pierwszego morderstwa oraz potopu, z którego zostaje ocalony Noe. Po rozproszeniu pod wieżą Babel opowiadanie zwęża się do jednej rodziny: Bóg powołuje Abrahama z Ur, zawiera z nim przymierze i obiecuje mu potomstwo oraz ziemię, mimo że on i Sara są starzejący się i bezdzietni. Rodzi się Izaak, potem Jakub, który walczy z Bogu i otrzymuje imię Izrael, a następnie dwunastu synów, z których powstaną dwanaeste pokolenia. Ostatnia trzecia część księgi śledzi Józefa, sprzedanego do Egiptu, który od niewolnika staje się zarządcą faraona i w czasie głodu ratuje braci, którzy go zdradzili. Księga kończy się wędrówką całej rodziny do Egiptu i błogosławieństwem Jakuba nad synami. Rodzaj stawia tematy niosące całe Pismo Święte: dobroć stworzonego świata, ciężar grzechu, wierność Boga obiecującego i dotrzymującego obietnicy oraz wybór jednej rodziny dla błogosławieństwa wszystkich narodów. Nowy Testament stale do niej powraca, od Pawłowego tłumaczenia wiary Abrahama po odwołanie Jezusa do początku stworzenia.
Izraelici stali się liczni w Egipcie, a faraon trzyma ich w niewoli. Bóg z płonącego krzewu powołuje Mojżesza, objawia mu swoje imię i posyła go, aby wyprowadził lud. Po dziesięciu plagach i pierwszej Pasze, w której krew baranka chroni izraelskie domy, lud wychodzi z Egiptu i przechodzi przez morze, podczas gdy egipska armia zostaje w falach. Następuje droga przez pustynię, szemranie z powodu głodu i pragnienia, manna i woda ze skały. Na Synaju Bóg zawiera przymierze z ludem, daje Dziesięć Przykazań oraz prawa regulujące kult, sprawiedliwość i codzienne życie. Gdy Mojżesz jest na górze, lud zlewa złotego cielca i przymierze zostaje natychmiast złamane; Mojżesz wstawia się za ludem i przymierze jest odnawiane. Druga połowa księgi opisuje budowę Namiotu Spotkania, Arki Przymierza oraz służby kapłańskiej, a kończy się chwałą Pana wypełniającą Namiot. Wyjście to fundamentalna opowieść izraelskiej wiary: Bóg widzi nędzę, zstępuje, wyzwala i wiąże lud ze sobą przymierzem. Nowy Testament mękę i zmartwychwstanie Jezusa odczytuje właśnie w świetle Pashy i wyjścia.
Księga jest zbiorem praw o kulcie i świętości, umieszczonym przy Synaju, i mówi głównie do kapłanów z pokolenia Lewiego. Pierwsze rozdziały opisują rodzaje ofiar: całopalną, z pokarmów, biesiadną, przebłagalną i za grzech, z naciskiem na to, że do Boga przystępuje się w porządku przez Niego samego określonym. Następuje poświęcenie Aarona i jego synów oraz przepisy o czystym i nieczystym, o jedzeniu, chorobach i stanach ciała. Centrum księgi jest Dzień Przebłagania, kiedy arcykapłan wchodzi do Miejsca Najświętszego, a kozioł zostaje wysłany na pustynię, niosąc winę ludu. Prawo świętości w drugiej części rozciąga świętość z kultu na życie: sprawiedliwość wobec ubogiego, uczciwość w handlu, troskę o przybysza i przykazanie miłości bliźniego jak samego siebie, które Jezus wskazuje jako drugie co do wielkości. Księga reguluje także rok szabatowy i jubileusz, w którym daruje się długi i zwraca ziemię. List do Hebrajczyków odczytuje Księgę Kapłańską jako cień wskazujący na jedyną ofiarę Chrystusa i Jego kapłaństwo.
Imię księgi pochodzi od dwóch spisów ludu, na początku i pod koniec drogi, między którymi stoi całe jedno pokolenie. Izraelici wyruszają z Synaju uporządkowani według pokoleń, z Lewitami wokół Namiotu, ale drogę wkrótce przerywają bunty: narzekanie z powodu jedzenia, sprzeciw Miriam i Aarona wobec Mojżesza oraz decydujący moment, gdy zwiadowcy wracają z Kanaan, a dziesięciu z nich przeraża lud. Z powodu niewiary pokolenie, które wyszło z Egiptu, nie wejdzie do ziemi obiecanej, lecz przez czterdzieści lat błąka się po pustyni. Następują bunt Koracha, woda ze skały, z powodu której nawet Mojżesz nie wejdzie do ziemi, miedziany wąż podniesiony dla uzdrowienia ukąszonych oraz spotkanie z Balaamem, którego Balak najmuje, by przeklął Izrael, a on go trzykrotnie błogosławi. Księga przynosi też przepisy o ślubach, miastach ucieczki i dziedzictwie córek Selofhada. Kończy się nowym spisem i przygotowaniami do wejścia do ziemi od wschodniej strony Jordanu. Liczby trzeźwo pokazują, że wyjście nie było końcem, lecz początkiem, i że wierność Boża trwa także wtedy, gdy lud upada.
Księga to szereg mów Mojżesza wygłoszonych w ziemi moabskiej, w pobliżu ziemi obiecanej, przed ludem, który dorastał na pustyni. Mojżesz powtarza drogę od Horebu do Jordanu, przypomina Dziesięć Przykazań i wypowiada Szeza Jisrael, wezwanie do miłowania Pana całym sercem, całą duszą i całą mocą, słowa, które Jezus nazywa największym przykazaniem. Część centralna przynosi kodeks prawny regulujący kult w jednym miejscu, urzędy sędziego, króla, kapłana i proroka oraz sprawiedliwość społeczną: ochronę wdowy, sieroty i przybysza, umorzenie długów co siedem lat oraz sprawiedliwą miarę. Księga stawia następnie przed ludem błogosławieństwo i przekleństwo, życie i śmierć, z wezwaniem do wybrania życia. Mojżesz ustanawia Jozuę następcą, wypowiada pieśń i błogosławieństwo nad pokoleniami, wstępuje na górę Nebo, widzi ziemię z daleka i umiera, a nikt nie zna jego grobu. Powtórzone Prawo ukształtowało izraelską modlitwę i przepowiadanie, a Jezus w kuszeniu na pustyni trzykrotnie broni się właśnie jego słowami.
Księgi historyczne
Po śmierci Mojżesza Jozue prowadzi lud przez Jordan, którego wody zatrzymują się, gdy kapłani niosą arkę przymierza. Pierwszym miastem, które pada, jest Jerycho, po tym jak zwiadowców ratuje nierządnica Rachab, którą Nowy Testament wymienia jako przykład wiary. Porażka pod Aj pokazuje, że sukces zależy od wierności, a nie od liczebności. Następują przymierze z Gibeonitami zawarte podstępem, bitwy na południu i północy kraju oraz odnowienie przymierza pod Ebalem i Gerizim. Druga połowa księgi dzieli ziemię między pokolenia, wyznacza miasta dla Lewitów oraz miasta ucieczki, w których ten, kto kogoś zabił nieumyślnie, może czuć się bezpiecznie aż do procesu. Na koniec Jozue zgromadza lud w Sychem, opowiada historię dzieł Bożych i żąda decyzji: komu będą służyć. Lud obiecuje wierność, a Jozue stawia kamień jako świadka. Księga powstała jako świadectwo, że Bóg dotrzymał obietnicy o ziemi, ale także jako trwałe ostrzeżenie, że dziedzictwo pozostaje tylko przy wierności przymierzu.
Księga opisuje okres między wejściem do ziemi a ustanowieniem królestwa, gdy Izrael żyje jako związek pokoleń bez władzy centralnej. Powtarza się ten sam krąg: lud zapomina o Bogu i służy obcym bogom, jest uciemiężony przez sąsiednie narody, w udręce woła do Boga, Bóg wzbudza sędziego, który go wyzwala, a po jego śmierci wszystko zaczyna się od nowa. Wśród sędziów są Otniel, Ehud, prorokini Debora, która z Barakiem pokonuje Siserę, Gedeon rozbijający Madianitów z trzystoma ludźmi, Jefte, którego nierozważny ślub kosztuje życie córkę, oraz Samson, silny i słaby zarazem, który ginie z powodu Dalili, umierając i burząc świątynię Filistynów. Ostatnie rozdziały, o posągu Miche i zbrodni w Gibei, ukazują rozpad prowadzący do wojny międzyplemiennej. Zdanie powtarzane pod koniec, że w owych dniach nie było króla w Izraelu i każdy robił to, co wydało mu się słuszne, przygotowuje księgi Samuela i Królów. Sędziowie to księga bez upiększeń, o Bogu, który nie rezygnuje z ludu stale upadającego.
Krótka opowieść osadzona w czasach sędziów zaczyna się od głodu, z powodu którego Elimelek z Noemi i dwoma synami odchodzi z Betlehem do Moab. Tam synowie biorą Moabitki, Orpę i Rut, a następnie umierają razem z ojcem. Noemi wraca do domu goryczy i pustki, a Rut odmawia pozostania w swojej ziemi i wypowiada słowa, które wszyły do codziennej mowy: dokąd ty idziesz, tam ja idę, twój lud jest moim ludem, twój Bóg moim Bogiem. W Betlehem Rut zbiera kłosy za żniwiarzami na polu Boaza, krewnego ze strony męża. Boaz chroni ją i karmi, a za radą Noemi Rut prosi go w nocy na gumnie o ochronę. Boaz odkupuje rodzinną ziemię i bierze Rut za żonę, po tym jak bliższy krewny rezygnuje z prawa odkupu. Rodzi im się Obed, dziadek króla Dawida, więc księga kończy się rodowodem. W opowieści o dwóch wdowach i jednym uczciwym człowieku widać, jak Bóg prowadzi historię przez wierność w małych, codziennych sprawach i jak obcokrajowca wprowadza w samo centrum Bożego ludu.
Księga zaczyna się od modlitwy niepłodnej Anny, która otrzymuje syna Samuela i oddaje go na służbę do sanktuarium w Szilo. Samuel rośnie obok kapłana Heliego, którego synowie bezczeszczą służbę, i staje się prorokiem, któremu Bóg się objawia. Filistynowie zdobywają arkę przymierza, lecz zwracają ją, bo przynosi im nieszczęście. Lud żąda króla jak u innych narodów, a Samuel ostrzega, co król przynosi, a jednak według słowa Bożego namaszcza Saula. Saul początkowo zwycięża, lecz traci królestwo z powodu nieposłuszeństwa, a Samuel potajemnie namaszcza najmłodszego syna Jessego, Dawida. Dawid gra przed Saulem, zabija Goliasza procą i staje się sławny, co budzi w królu zazdrość. Następują lata prześladowań: przyjaźń z Jonatanem, ucieczka na pustynię, dwa razy, gdy Dawid oszczędza Saula, choć ma go w ręku, oraz życie wśród Filistynów. Księga kończy się wizytą Saula u wróżki w Endor i jego śmiercią na Gilboa wraz z synami. Przez to wszystko płynie pytanie, jaka władza przystoi Bożemu ludowi i kto jest naprawdę wybrany.
Po śmierci Saula Dawid najpierw króluje w Hebronie nad Judą, podczas gdy północne pokolenia trzymają syna Saula. Po długim konflikcie i zabójstwach Abnera i Iszboszeta Dawid zostaje królem całego Izraela, zdobywa Jerozolimę, czyni ją stolicą i wnosi do niej uroczyście arkę przymierza, tańcząc przed nią. Kiedy zamierza zbudować Bogu dom, prorok Natan przekazuje mu, że Bóg zbuduje mu dom: obietnicę potomstwa i tronu, który stać będzie na wieki, fundament późniejszego mesjańskiego oczekiwania. Szczyt sukcesu towarzyszy upadek: Dawid bierze Batszebę i wysyła Uriasza na śmierć, a Natan w opowieści o bogaczu i jednej owieczce odkrywa jego własny grzech. Dawid wyznaje winę, ale konsekwencje pozostają: śmierć dziecka, gwałt Tamar, bratobójstwo i bunt Absaloma, z powodu którego król ucieka z Jerozolimy i opłakuje syna, który zginął. Księga kończy się spisem ludu, zarazą i postawieniem ołtarza na gumnie, które stanie się miejscem Świątyni. Portret wielkiego króla jest tu szczery do bólu, z cnotami i zbrodniami zapisanymi po równo.
Starzejący się Dawid ustanawia Salomona następcą, a księga zaczyna się od walki o tron i utrwalenia władzy. Salomon w Gibeonie prosi o mądre serce, by móc sądzić lud, i z tego staje się znany, co pokazuje wyrok nad dwiema kobietami spornymi o dziecko. Następuje budowa Świątyni w Jerozolimie, opisana szczegółowo, jej poświęcenie i modlitwa Salomona, w której prosi Boga, aby wysłuchał także cudzoziemca przychodzącego modlić się w tym domu. Królestwo osiąga szczyt bogactwa i sławy, przychodzi królowa z Saby, lecz Salomon obok obcych żon przyjmuje obcych bogów, więc zapowiadany jest mu rozpad. Po jego śmierci Roboam odmawia ulżenia ciężarom, dziesięć pokoleń odpada i powstają dwa królestwa, północny Izrael i południowa Juda. Północ pod Jeroboamem wprowadza kult przed złotymi cielcami. W drugiej części księgi występuje prorok Elija za panowania Achaba i Izebel: susza, spotkanie z wdową w Sarepcie, starcie z prorokami Baala na Karmelu, ucieczka na pustynię i spotkanie z Bogiem w cichym szeptem na Horebie.
Elija zostaje uniesiony w ognistym wozie, a Elizeusz otrzymuje podwójną część jego ducha i działa dalej: rozmnaża oliwę wdowy, wskrzesza syna Sunamitki, uzdrawia syryjskiego dowódcę Naamana, który zanurza się siedem razy w Jordanie, oraz prowadzi królów przez wojny z Syrią. Księga szereguje następnie królów obu królestw, mierząc każdego jedną miarą: czy czynił to, co prawe w oczach Pana. Północny Izrael pada w 722 roku przed Chrystusem, Asyryjczycy przesiedlają lud, a w ziemi osiedlają cudzoziemców, co rozpoczyna historię samarytańską. Juda trwa jeszcze półtora wieku, z dwoma wielkimi odnowicielami: Ezechiaszem, który podczas oblężenia Jerozolimy ufa Bogu, gdy Asyryjczycy odchodzą, oraz Jozjaszem, który po znalezieniu Księgi Prawa w Świątyni przeprowadza gruntowną reformę. Po ich śmierci przychodzi Babilon: Nabuchodonozor trzykrotnie uderza na Jerozolimę, w 587 roku burzy Świątynię i miasto, a lud idzie w niewolę. Księga kończy się tchnieniem nadziei, gdy król babiloński wypuszcza Jojakina z więzienia i sadza go za swoim stół.
Kroniki piszą tę samą historię co Księgi Samuela i Królów, lecz z perspektywy wspólnoty, która wróciła z niewoli i odnawia kult. Pierwszych dziewięć rozdziałów przynosi rodowody od Adama do powracających, z naciskiem na Judę, Lewiego i Beniamina, co pokazuje, że odnowiona wspólnot ma korzenie w całej historii. Następnie zaczyna się opowiadanie o Dawidzie, ale bez ciemnych części znanych z Ksiąg Samuela: nie ma Batszeby ani buntu Absaloma. Dawid zdobywa Jerozolimę, przenosi arkę przymierza ze śpiewem i muzyką, przyjmuje proroctwo Natana o trwałym tronie i pokonuje sąsiednie narody. Duża część księgi poświęcona jest przygotowaniom do budowy Świątyni: Dawid zbiera materiały, urządza służby kapłanów, lewitów, śpiewaków, odźwiernych i skarbników, i przekazuje Salomonowi projekt oraz obowiązek budowy. Księga kończy się publicznym darem Dawida, modlitwą, w której uznaje, że wszystko jest od Boga, i spokojnym przekazaniem władzy. Przesłanie jest jasne: kult i wierność przymierzu utrzymują lud w jedności także po upadku państwa.
Księga śledzi królów Judy od Salomona do niewoli, ze Świątynią w centrum. Pierwszych dziewięć rozdziałów opisuje mądrość Salomona, budowę i poświęcenie Świątyni, wraz z modlitwą i Bożą odpowiedzią, w której stoi obietnica, że Bóg wysłucha lud, który się ukorzy, modli i odwróci ze swoich złych dróg. Po podziale królestwa pisarz śledzi tylko linię południową, a północnych królów wspomina mimochodem. Szereguje się historia reform i odstępstwa: Asa usuwa idoli, Jozasza posyła nauczycieli Prawa po miastach, Joasz naprawia Świątynię, Achaz ją zamyka, Ezechiasz otwiera i odnawia Pashę, na którą zaprasza także resztki północnych pokoleń, Manasses popada w najgorsze odstępstwo, ale na wygnaniu się nawraca, a Jozjasz oczyszcza ziemię i świętuje Pashę, jakiej nie było od dni Samuela. Ostatnie rozdziały opisują szybki upadek: królów, którzy nie słuchają proroków, trzy wyprawy babilońskie, spaloną Świątynię i siedemdziesiąt lat odpoczynku ziemi. Księga kończy się ogłoszeniem Cyra, którym powracającym pozwala się na odbudowę Świątyni, czyli otwartymi drzwiami.
Po perskim zwycięstwie nad Babilonem król Cyrus pozwala żydowskim wygnańcom powrócić i odbudować Świątynię. Pierwsza grupa wraca z Seszbasarem i Zerubabelem, niosąc naczynia, które zabrał Nabuchodonozor. Stawiają ołtarz, odnawiają ofiary i kładą fundamenty Świątyni, a starsi, pamiętający dawny dom, płaczą, podczas gdy młodsi krzyczą z radości. Sąsiedzi oferują pomoc, zostają odrzuceni, więc oskarżeniami na dworze zatrzymują budowę na lata. Z zachęty proroków Aggeusza i Zachariasza prace są kontynuowane, a Świątynia zostaje ukończona około 515 roku przed Chrystusem, przy świętowaniu Paschy. Druga część księgi przynosi przybycie kapłana i pisarza Ezdrasza, któremu król perski daje władzę uporządkowania życia wspólnoty według Prawa. Ezdras dowiaduje się, że wielu, w tym kapłani, ożeniło się z cudzoziemkami i przez to wystawiło wspólnotę na ponowne wtopywanie się w okoliczne wierzenia. Następuje jego modlitwa skruchy i trudna decyzja o rozdzieleniu. Księga świadczy o odnowie, która nie była łatwa ani szybka, oraz o wysiłku zachowania religijnej tożsamości małej wspólnoty.
Nehemijasz, cześnik króla perskiego Artakserksesa, dowiaduje się, że mury Jerozolimy są zburzone, a lud jest w potrzebie. Posti, modli się i prosi o pozwolenie na pójście, aby odbudować miasto. W Jerozolimie w nocy obchodzi ruiny, gromadzi starszych i rozpoczyna budowę, w której każda rodzina pracuje przy swojej części muru. Sąsiedzi, Sanballat i Tobiasz, najpierw szydzą, potem grożą bronią, więc robotnicy murują jedną ręką, trzymając oszczep w drugiej. Mur zostaje ukończony w pięćdziesiąt dwa dni. Nehemijasz rozwiązuje następnie wewnętrzną niesprawiedliwość: bogaci współrodacy brali lichwę i zniewalali ubogich, więc nakazuje im zwrot pól i domów. Następuje uroczyste czytanie Prawa, które prowadzi Ezdras, z tłumaczami wyjaśniającymi ludowi sens, święto Namiotów i dzień pokuty z długa modlitwą opowiadającą historię wierności Boga. Wspólnota zobowiązuje się do zachowywania szabatu, datków na Świątynię i małżeństw wewnątrz ludu. Na koniec Nehemijasz, po powrocie z dworu, naprawia ustępstwa, które w międzyczasie się wkradały. Księga to portret pobożnego i praktycznego przywódcy.
Księga opowiada o pobożnym Tobicie z pokolenia Neftalego, wygnanym do Niniwy, który mimo zakazu grzebie zamordowanych rodaków i przez to popada w tarapaty, a potem ślepnie od ptasich odchodów. W tym samym czasie w dalekiej Ekbatanie Sara, córka Raguela, cierpi, ponieważ zły duch Asmodeusz zabija jej narzeczonych, siedmiu po kolei. Oboje modlą się do Boga o śmierć, i obie modlitwy zostają wysłuchane w nieoczekiwany sposób. Tobit posyła syna Tobiasza po pieniądze zostawione w Medii, a w drodze towarzyszy mu Rafael, anioł w ludzkiej postaci, podający się za krewniaka Azariasza. Po drodze ryba z Tygrysu daje żółć, serce i wątrobę, które posłużą jako lekarstwo. Tobiasz bierze Sarę za żonę w Ekbatanie, zły duch zostaje wypędzony, a nowożeńcy modlą się przed pójściem spać. Po powrocie żółć przywraca ojcu wzrok, a Rafael odkrywa, kim jest, i wzywa ich do wysławiania Boga. Księga łączy domowe ciepło, pouczenie o miłosierdziu i modlitwie oraz wiarę w anielską opieke.
Asyryjski dowódca Holofernes, na rozkaz króla Nabuchodonozora, karze narody, które mu nie pomogły, i staje przed izraelskim miasteczkiem Betulia. Zajmuje źródła wody i czeka, aż miasto upadnie z pragnienia. Starsi obiecują poddanie, jeśli pomoc nie nadejdzie w pięć dni. Wtedy występuje Judyta, bogata i szanowana wdowa słynąca z pobożności, która wyrzuca starszym stawianie Bogu terminu, a potem modli się, zdejmuje wdowiejskie szaty, bierze swoje jedzenie i ze służącą idzie do wrogiego obozu. Mówi Holofernesowi dwuznacznie, zostaje przyjęta i obserwowana, a czwartego wieczoru, na uczcie, na której dowódca się upija, odcina mu głowę jego własnym mieczem i wraca do miasta. Kiedy Asyryjczycy rano znajdują odciętego dowódcę, wybucha panika i Izrael ich rozbija. Księga kończy się pieśnią dziękczynną Judyty i długim pokojem. Opowieść jest swobodna pod względem historycznych szczegółów, a jej przesłaniem jest to, że Bóg wybawia przez tych, którzy są pozornie słabi, i że odwagę rodzi modlitwa i post.
Na dworze króla perskiego Ahaswera, po tym jak królowa Waszti odmawia przyjścia na ucztę, wybiera się nową królową i wybór pada na Żydówkę Esterę, sierotę wychowaną przez krewniaka Mordechaja. Mordechaj odkrywa spisek przeciwko królom, lecz odmawia kłaniania się potężnemu Hamanowi, przez co ten wyjednuje dekret o wytępieniu wszystkich Żydów w imperium i losem, purim, wyznacza dzień rzezi. Mordechaj wzywa Esterę do przemówienia, mówiąc, że może właśnie z tego powodu osiągnęła królewską godność. Ona żąda trzydniowego postu, wchodzi do króla nieproszona, co mogło kosztować głowę, i zaprasza go z Hamanem na ucztę. Król w bezsenności przypomina sobie zasługę Mordechaja, Haman zostaje poniżony, a Estera na drugiej uczcie odsłania swój lud i oskarża Hamana, który kończy na palu przygotowanym dla Mordechaja. Żydom zezwala się na obronę, a zwycięstwo świętuje się świętem Purim. W greckich dodatkach do księgi modlitwy Mordechaja i Estery wyraźnie wspominają Boga, którego hebrajski tekst nie wymienia.
Księga zaczyna się od Aleksandra Wielkiego i podziału jego imperium, a potem skupia się na seleucydzkim królu Antiochzie IV Epifanesie, który plądruje Świątynię, zakazuje obrzezania i szabatu oraz stawia w Świątyni pogański ołtarz. Kapłan Matatijasz z Modin odmawia składania ofiar, zabija odstępcę i królewskiego człowieka, a z pięcioma synami ucieka w góry. Po jego śmierci przywództwo przejmuje Juda zwany Machabeuszem, który serią bitew rozbija przeważające wojska, uwalnia Jerozolimę i w 164 roku przed Chrystusem ponownie poświęca Świątynię, co daje początek świętu obchodzonemu jako Chanuka. Juda ginie w boju, dziedziczy po nim brat Jonatan, który zostaje arcykapłanem i sprawnie porusza się wśród skłóconych seleucydzkich pretendentów, a potem Szymon, pod którym kraj uzyskuje pełną niezależność i zostaje potwierdzony jako książę i arcykapłan. Księga kończy się morderstwem Szymona i przyjściem jego syna Jana Hyrkana. Jest pisana trzeźwo i bez cudownych scen, jako historia walki o wiarę i wolność.
Księga nie jest kontynuacją, lecz osobnym opracowaniem tego samego okresu, streszczeniem obszerniejszego dzieła Jazona z Cyreny, z naciskiem na Świątynię, kult i męczeństwo. Zaczyna się listami do społeczności żydowskiej w Egipcie z wezwaniem do świętowania uroczystości poświęcenia Świątyni. Następuje opowieść o Heliodorze, który przychodzi splądrować skarbiec świątynny i zostaje zatrzymany przez niebiańskie objawienie, o intrygach wokół urzędu arcykapłana oraz o prześladowaniach Antiocha IV. Centralne rozdziały traktują o męczennikach: starzec Eleazar woli umrzeć, niż choćby pozornie skosztować zakazanego mięsa, a matka patrzy, jak jej siedmiu synów ginie po kolei, krzepiąc ich wiarą w zmartwychwstanie ciała. Następnie opisane są zwycięstwa Judy, oczyszczenie Świątyni i triumf nad Nikanorem. Księga zawiera też modlitwę i ofiarę za poległych żołnierzy, aby odpuszczono im grzechy, miejsce, na które powołuje się katolicka tradycja, mówiąc o modlitwie za zmarłych. Ton jest kaznodziejski, z naciskiem na to, że Bóg karze wychowawczo i że wierność Prawu jest ważniejsza niż życie.
Księgi mądrościowe
Hiob jest sprawiedliwym, któremu niczego nie brakuje, dopóki po scenie w niebiańskiej radzie nie traci majątku, dzieci i zdrowia. Zostaje na popiele, a żona radzi mu, by przeklął Boga i umarł. Przychodzi trzech przyjaciół, siedzą z nim siedem dni w milczeniu, a potem zaczynają mówić. Ich logika jest prosta: cierpienie to kara za grzech, więc niech Hiob wyzna winę. Hiob odrzuca to, bo wie, że nie zasłużył na to, co go spotkało, lecz nie odrzuca Boga, lecz spiera się z Nim i żąda sądu. W trzech kręgach mów powtarzają się oskarżenia i obrony, dołącza młody Elihu, aż w końcu przemawia sam Bóg z burzy. Nie daje wyjaśnienia cierpienia, lecz serię pytań o stworzony świat, o gwiazdy, deszcz, dzikie zwierzęta, Behemota i Lewiatana, wobec których Hiob milknie i wyznaje, że mówił o tym, czego nie rozumie. Bóg karci przyjaciół, Hiob modli się za nich i otrzymuje z powrotem więcej, niż miał. Księga pozostaje najpoważniejszym biblijnym zderzeniem z cierpieniem niewinnego.
Psałterz to zbiór stu pięćdziesięciu pieśni modlitewnych, podzielony na pięć ksiąg, powstający przez stulecia i związany głównie z imieniem Dawida. Znajdują się w nim niemal wszystkie ludzkie stany przed Bogem: chwała i dziękczynienie za stworzony świat i zbawienie, wołanie w udręce, lamenty jednostki i ludu, wyznanie grzechów, ufność, klątwa na wroga oraz pieśni pielgrzymów wstępujących do Jerozolimy. Niektóre psalmy opisują króla i jego posłannictwo, więc tradycja chrześcijańska czyta je jako mesjańskie, zwłaszcza drugi, dwudziesty drugi i sto dziesiąty. Inne rozważają Prawo, jak pierwszy i sto dziewiętnasty, albo krótkość życia i mądrość serca. Psałterz był śpiewnikiem Świątyni, pozostał modlitewnikiem synagogi i Kościoła oraz fundamentem Liturgii Godzin. Jezus na krzyżu modli się słowami dwudziestego drugiego psalmu, a pierwsi chrześcijanie znajdują w psalmach język na mękę i zmartwychwstanie. Zbiór kończy się serią hymnów, w których wszystko, co oddycha, chwali Pana.
Księga zbiera krótkie pouczające przysłowia, głównie pod imieniem Salomona, obok kilku mniejszych zbiorów innych mędrców. Pierwszych dziewięć rozdziałów tworzy wstęp w formie ojcowskich mów do syna, z wezwaniem do wyboru Mądrości, która przemawia na ulicy i skrzyżowaniu, a była z Bogiem przy stwarzaniu świata, zamiast Głupoty obiecującej łatwą przyjemność. Centralna część przynosi setki dwuwierszy o pracy i lenistwie, języku i milczeniu, sprawiedliwości w sądzie, uczciwej miarze, wychowaniu dzieci, przyjaźni, piciu, ubóstwie i bogactwie, z fundamentalnym twierdzeniem, że bojaźń Pańska jest początkiem mądrości. Mądrość nie jest tu tylko wiedzą, lecz sztuką życia, która się uczy i nabywa przez nawyk. Ostatnie rozdziały przynoszą słowa Agura i Lemuela, w tym pouczenia matki dla króla, oraz końcowy hymn pochwalny na cześć dzielnej żony, która prowadzi dom, handluje i pomaga ubogiemu. Księga jest praktyczna i przyziemna, i właśnie przez to trwale użyteczna w codziennym życiu.
Księga przypisywana jest Koheletowi, kaznodziei, synowi Dawida w Jerozolimie, i zaczyna się twierdzeniem, że wszystko jest marnością i gonitwą za wiatrem. Autor doświadcza wszystkiego: mądrości, głupoty, pracy, budowania, majątku, przyjemności i stwierdza, że nic z tego nie daje trwałego zysku, bo ten sam los czeka mądrego i głupiego, a dziedzic będzie się cieszył tym, czego nie zdobył. Znana pieśń o czasie mówi, że wszystko ma swój czas, czas rodzenia i czas umierania, czas burzenia i czas budowania. Kohelet nie odrzuca wiary, lecz trzeźwo patrzy na granice ludzkiego rozumienia: człowiek nie może pojąć dzieła, które Bóg czyni od początku do końca. Z tego wyprowadza radę, by jeść chleb, pić wino i cieszyć się pracą oraz ukochaną żoną jako darem pochodzącym z ręki Boga. Oprócz tego wzywa do bojaźni Bożej i uczciwości przed sądem, bo Bóg każde dzieło przyprowadzi na sąd. Księga jest antidotum na każdą łatwą pobożność i miejscem, gdzie Pismo Święte dopuszcza wątpliwość.
Zbiór pieśni miłosnych, w których przeplatają się głosy oblubieńca i oblubienicy, wraz z chórem córek jerozolimskich. Nie ma tu fabuły, lecz ciąg obrazów: szukanie i znajdowanie, wezwania do spotkania w winnicy, opisy piękna ukochanej osoby za pomocą obrazów z przyrody i pasterskiego życia, nocne błąkanie się po mieście, straż bijąca szukającą, wreszcie twierdzenie, że miłość jest silna jak śmierć, a wielkie wody nie mogą jej ugasić ani rzeki zatopić. Księga ani razu nie wspomina imienia Boga, a jednak wszedł do kanonu i była wysoko ceniona. Żydowska tradycja czytała ją jako obraz przymierza między Bogiem a Izraelem, chrześcijańska jako obraz Chrystusa i Kościoła, a mistyczna jako relację Boga z pojedynczą duszą. Obok tego pozostaje tym, czym jest: bezwstydnym hymnem pochwalnym na cześć ludzkiej miłości i ciała, który w Biblii stoi bez usprawiedliwienia. Jej obrazy weszły do modlitwy, liturgii i literatury, od ojców kościoła po Jana od Krzyża.
Napisana po grecku, prawdopodobnie w Aleksandrii, zwraca się do Żydów żyjących w środowisku hellenistycznym oraz do władców świata. Pierwsza część mówi o losie sprawiedliwego i bezbożnego: bezbożni myślą, że życie jest krótkie i należy używać oraz uciskać słabego, a księga odpowiada, że Bóg stworzył człowieka dla nieśmiertelności i że dusze sprawiedliwych są w ręku Boga, gdzie udręka ich nie dotyka. Scenę, w której bezbożni planują śmierć sprawiedliwego czyniącego im wyrzuty, wczesnochrześcijańska tradycja odczytywała jako proroctwo o męce Chrystusa. Druga część chwali Mądrość, opisuje ją jako odblask wiecznej światłości i współuczestniczkę Bożych dzieł, oraz przynosi modlitwę Salomona o nią. Trzecia część przechodzi przez historię wyjścia, pokazując, jak Mądrość prowadziła patriarchów i lud, wyśmiewa kult posągów, gwiazd i zwierząt oraz tłumaczy, jak powstaje bałwochwalstwo. Księga łączy wiarę biblijną z greckimi pojęciami i wprowadza jasną nadzieję na nieśmiertelność.
Księgę napisał po hebrajsku jerozolimski nauczyciel Ben Sira około 180 roku przed Chrystusem, a na grecki przełożył ją jego wnuk, dodając również przedmowę. To najbardziej obszerna księga mądrościowa Biblii, zbiór pouczeń o codziennym życiu i wierze. Mówi o bojaźni Pańskiej jako początku mądrości, szacunku dla rodziców, pokorze, języku, który zabija i leczy, przyjaźni doświadczanej w nieszczęściu, pieniądzach, pracy, zdrowiu, lekarzu, gościnności, wychowaniu dzieci i zachowaniu przy stole. Mądrość ukazywana jest jako osoba, która wyszła z ust Bożych i znalazła mieszkanie w Izraelu, utożsamiona z Prawem. Księga zawiera też pochwałę dzieł Bożych w przyrodzie oraz długą pochwałę sławnych przodków, od Henocha i Abrahama do arcykapłana Szymona, przez co historia ludu staje się szeregiem świadków mądrości. Ton jest zbalansowany, czasem surowy, zawsze praktyczny. W kościelnym użyciu zadomowiła się jako Ecclesiasticus, księga do pouczenia wiernych, a wiele jej rad weszło w przysłowia.
Prorocy
Najobszerniejsza księga prorocka obejmuje stulecia i zazwyczaj czyta się ją w trzech częściach. Pierwsza, związana z prorokiem Izajaszem z VIII wieku przed Chrystusem, przynosi widzenie w Świątyni i powołanie, nagany dla Judy i Jerozolimy z powodu niesprawiedliwości i próżnego kultu, proroctwa o Emanualu i latorośli z pnia Jessego, oraz okres asyryjskiego zagrożenia i oblężenia Jerozolimy. Druga część, osadzona w niewoli babilońskiej, zaczyna się słowami pocieszajcie, pocieszajcie mój lud i zapowiada powrót, drogę przez pustynię, Cyra jako Boże narzędzie, jedyność Boga naprzeciw bezsilnych posągów oraz cztery pieśni o Słudze Pańskim, który cierpi i swoimi ranami niesie uzdrowienie wielu. Trzecia część mówi do wspólnoty, która wróciła do zniszczonego miasta: wezwanie do sprawiedliwego postu oznaczającego rozwikłanie okovów i podzielenie się chlebem, obietnicę nowego nieba i nowej ziemi oraz wizję Jerozolimy jako światła dla narodów. Nowy Testament cytuje Izajasza częściej niż jakąkolwiek inną księgę prorocką.
Jeremiasz został powołany jeszcze jako młodzieniec, w ostatnich dziesięcioleciach królestwa Judy, i działa przez panowania kilku królów aż do upadku Jerozolimy. Zapowiada, że z powodu niewiary, bałwochwalstwa i niesprawiedliwości społecznej miasto i Świątynia zostaną zburzone, a lud poprowadzony do Babilonu. Przez to uważają go za zdrajcę: biją go, wkładają w dyby, wrzucają do cysterny i oskarżają o zdradę, ponieważ wzywa do poddania się Babilończykom. Księga zawiera także jego osobiste skargi, tak zwane wyznania, w których przeklina dzień swoich narodzin i wyrzuca Bogu, że go namówił. Obok gróźb stoją najsilniejsze obietnice: listy do wygnańców, by budowali domy i modlili się za miasto, do którego zostali zaprowadzeni, wykup pola w Anatot jako znak, że znowu będzie się kupować ziemię, oraz zapowiedź nowego przymierza wpisanego w serce, które Nowy Testament bierze za swoje hasło. Ostatnie rozdziały opisują upadek miasta, ucieczkę do Egiptu i słowa o sąsiednich narodach.
Pięć pieśni opłakuje zniszczoną Jerozolimę po 587 roku przed Chrystusem. Pierwsze cztery są ułożone akrostichem według liter hebrajskiego alfabetu, co żalowi nadaje formę i miarę. Miasto opisano jako wdowę siedzącą samotnie, kiedyś pełną ludu, teraz bez pociechy; drogi Syjonu smucą się, bo nie ma pielgrzymów; kapłani wzdychają, dziewczęta są pogrążone w żałobie. Pieśni nie unikają najcięższych scen oblężenia i głodu ani uznania, że nieszczęście przyszło z powodu grzechu ludu i zwodzenia fałszywych proroków. W środku trzeciej pieśnik, na samym dnie, stoi zwrot: miłosierdzia Pańskie nie ustają, są nowe każdego rana, wielka jest Twoja wierność, dobry jest Pan dla tego, kto w Niego ufa. Ostatnia pieśń to wspólna modlitwa z wołaniem, aby Bóg przypomniał sobie, co ich spotkało, i ich odnowił. Lamentacje weszły do żydowskiego obchodzenia upadku Świątyni, a w chrześcijańskiej liturgii śpiewa się je w Wielkim Tygodniu, ponieważ dają język bólu, który nie chce okłamywać ani Boga, ani samego siebie.
Księga przypisywana jest Baruchowi, sekretarzowi Jeremiasza, i osadzona jest w Babilonie po zniszczeniu Jerozolimy. Zaczyna się opowieścią o zbieraniu pieniędzy i posłaniu wiadomości do Jerozolimy z prośbą, by modlono się za wygnańców. Następuje długa wspólna modlitwa pokuty, w której lud przyznaje, że nieszczęście jest sprawiedliwym skutkiem nieposłuszeństwa prorokom, i prosi o miłosierdzie. Drugi część to pieśń o Mądrości, której nie ma ani u handlarzy, ani u możnych, lecz Bóg dał ją Izraelowi w Prawie, z wezwaniem, by lud wrócił do niej i tak żył. Trzecia część pociesza Jerozolimę, ukazaną jako matka patrzaca na odejście swoich dzieci, której obiecuje się powrót synów ze wschodu i zachodu. Ostatni rozdział, znany jako List Jeremiasza, ostro i drwiąco pokazuje bezsilność posągów, które trzeba nosić, które nie widzą, nie mówią i nie mogą się obronić przed rdzą, z powtarzanym wnioskiem, że to nie są bogowie. Księga służy jako modlitewnik i pouczenie dla wspólnoty na obczyźnie.
Ezechiel to kapłan wywieziony do Babilonu przed upadkiem Jerozolimy, gdzie otrzymuje powołanie w widzeniu Bożego wozu z czterema postaciami i kołami pełnymi oczu. Słowo dociera do niego w zwoju, który musi zjeść, i zostaje posłany jako strażnik ostrzegający lud. Pierwsza część księgi przynosi groźby i symboliczne czyny: leży na boku przez określoną liczbę dni, je skąpy chleb, goli włosy i dzieli je na trzy części, wszystko po to, by pokazać oblężenie i wygnanie. Widzi chwałę Pańską opuszczającą Świątynię z powodu bałwochwalstwa. Po upadku miasta ton się zmienia: nagany idą do sąsiednich narodów, a Izraelowi mówi się o nowym początku. Bóg obiecuje wyjąć serce kamienne i dać serce z ciała, sam pasać swoje stado zamiast złych pasterzy, a w widzeniu pola pełnego suchych kości pokazuje, jak duch ożywia zmarłych. Ostatnie rozdziały opisują nową Świątynię w wymiarach, powrót chwały i rzekę wypływającą spod progu, która uzdrawia wody.
Pierwsza część księgi przynosi opowieści o młodzieńcach zabranych na babiloński dwór. Daniel i towarzysze odrzucają królewskie jedzenie, a Bóg daje im mądrosć; Daniel tłumaczy sen Nabuchodonozora o posągu z różnych kruszców i o kamieniu, który go rozbija, a później sen o drzewie i poniżeniu króla. Trzej towarzysze nie kłaniają się złotemu posągowi i przeżywają rozpalony piec, w którym widać czwartą postać. Na uczcie Baltazara ręka pisze na ścianie mene, tekel, parsin, a Daniel tłumaczy, że królestwo zostało odważone i oddane Medom. Pod Dariuszem, z powodu wierności modlitwie, Daniel zostaje wrzucony do lwów i wychodzi bez szwanku. Druga część to apokaliptyczne widzenia o czterech bestiach, baranie i koźle, siedemdziesięciu tygodniach i ostatnich dniach, z postacią Syna Człowieczego przychodzącego na obłokach i z wyraźną wiarą w zmartwychwstanie. Greckie dodatki przynoszą modlitwę w piecu, Suzannę, którą Daniel broni przed fałszywymi oskarżycielami, oraz opowieści o Belu i smoku.
Ozeasz działa w królestwie północnym w dziesięcioleciach przed jego upadkiem. Jego małżeństwo z Gomer, niewierną mu kobietą, staje się obrazem relacji Boga i ludu: dzieci dostają imiona zapowiadające sąd, a potem te same imiona zamieniają się w obietnicę. Prorok oskarża lud, że nie zna Boga, że kapłani zapomnieli Prawo, że zawierają przymierza z Asyrią i Egiptem zamiast ufać Panu, a kult przed cielcami to nie wiara, lecz cudzołóstwo. Obrazy są silne: rosa szybko znikająca, chleb nie obrócony z jednej strony, głupi gołąb, kupiona miłość, która jest sprzedawana. Mimo to w środku stoi Bóg, który nie może zrezygnować: jak mam cię wydać, Efraimie, serce mi się we mnie przewraca. Szuka miłosierdzia, a nie ofiary, słowa, które Jezus dwukrotnie cytuje. Księga kończy się wezwaniem do nawrócenia i obietnicą, że Bóg będzie jak rosa dla Izraela, który zakwitnie jak lilia.
Księga zaczyna się od najazdu szarańczy, która spustoszyła ziemię, zjedzono uprawy i winnice, wyschły potoki, a w Świątyni nie ma czego przynieść. Prorok w tym nieszczęściu widzi znak Dnia Pańskiego i wzywa do powszechnego postu: niech zgromadzą się starcy i dzieci, oblubieniec i oblubienica, niech kapłani płaczą między przedsionkiem a ołtarzem i modlą się za lud. Wzywa do rozdarcia serca, a nie szat, bo Bóg jest łaskawy i miłosierny, nieskory do gniewu i bogaty w łaskę. Po nawróceniu przychodzi obietnica: ziemia znów zrodzi, wrócą lata zjedzone przez szarańczę, a Bóg wyleje swego Ducha na wszelkie ciało, więc synowie i córki będą prorokować, starcy śnić sny, młodzieńcy widzieć widzenia. Piotr w Dzień Pięćdziesiątnicy tłumaczy właśnie tymi słowami to, co stało się z uczniami. Ostatnia część mówi o sądzie nad narodami w dolinie Jozafata i o Bogu, który jest ucieczką swego ludu.
Amos to pasterz i hodowca sykomor z judejskiej Tekoi, posłany do północnego Izraela w czasach dobrobytu za Jeroboama II. Zaczyna od serii wyroków na sąsiednie narody za okrucieństwo na wojnie, a potem zamyka krąg na Judzie i Izraelu, gdzie zbrodnie są domowe: sprzedają sprawiedliwego za srebro i ubogiego za parę sandałów, deptają głowę bezbronnych, biorą szatę w zastaw i piją wino zdobyte z grzywien. Bogaty kult uważa za obelgę, dopóki nie ma sprawiedliwości: nienawidzę i wzgardzam waszymi świętami, niech prawo napłynie jak woda i sprawiedliwość jak potok potężny. Zapowiada wygnanie i upadek domu Jeroboama, przez co kapłan Amasjasz z Betel wypędza go z powrotem do Judy, a Amos odpowiada, że nie jest prorokiem ani synem proroka, lecz Pan wziął go od stada. Widzenia szarańczy, ognia, pionu i kosza dojrzałych owoców pokazują, że lud dojrzał do sądu. Księga kończy się obietnicą odbudowy szałasu Dawida.
Najkrótsza księga Starego Testamentu, zaledwie jeden rozdział, skierowana jest do Edomu, narodu pochodzącego od Ezawa, czyli brata Izraela. Edom żył w skalistych wyżynach Seir, pewny niedostępności swoich gniazd, a prorok przekazuje mu, że Bóg strąci go stamtąd, choćby wzbił się jak orzeł i założył gniazdo między gwiazdami. Oskarżenie jest konkretne: w dniu, gdy obcokrajowcy uprowadzali Jerozolimę i rzucali losy za miasto, Edom stał z boku, patrzył, radował się nieszczęściem brata, wchodził przez bramę mojego ludu i wyciągał rękę po łup, a uciekinierów, którzy uszli, wydawał prześladowcom. Dlatego zapowiada się mu, że uczyni mu się tak, jak czynił, bo bliski jest Dzień Pański dla wszystkich narodów. Na końcu stoi obietnica, że na górze Syjon będzie zbawienie i królestwo będzie należeć do Pana. Księga w niewielu wersach mówi o odpowiedzialności za obojętność wobec cudzego nieszczęścia.
Jonasz otrzymuje polecenie, by iść do Niniwy, stolicy Asyrii, i głosić sąd nad nią, lecz ucieka w drugą stronę, wsiada na statek do Tarszisz i śpi, dopóki burza nie doprowadzi marynarzy do rozpaczy. Kiedy wyznaje, że ucieka przed Bogiem, żąda, by wrzucono go w morze, i morze się ucisza. Ogromna ryba go połyka, a on z jej wnętrza modli się psalmem dziękczynienia, po czym po trzech dniach zostaje wyrzucony na ląd. Drugi raz posłucha, przechodzi przez miasto z przesłaniem, że Niniwa zostanie zburzona za czterdzieści dni, i dzieje się to, czego się nie spodziewał: od króla po bydło wszyscy poszczą i nawracają się, więc Bóg rezygnuje z kary. Jonasz z tego powodu gniewa się i przyznaje prawdziwy powód ucieczki, ponieważ wiedział, że Bóg jest miłosierny i odwraca się od zła. Siada poza miastem, roślina daje mu cień, a potem usycha, a Bóg pyta go, czy żal mu wielkiego miasta, w którym jest ponad sto dwadzieścia tysięcy ludzi.
Micheasz pochodzi z wiejskiej Judei i jest współczesnym Izajasza, przemawia zaś do północnego i południowego królestwa. Grozi sądem z powodu przemocy możnych, którzy nocą obmyślają zaborczość pól i domów, sędziów sądzących za łapówki, kapłanów nauczających za zapłatę i proroków wróżących za pieniądze, a przy tym powołujących się na Boga i twierdzących, że nie spotka ich zło. Zapowiada, że Syjon zostanie zaorany jak pole, a Jerozolima stanie się stertą gruzów, słowa, na które powołują się sto lat później w procesie Jeremiasza. Obok sądu stoją wspaniałe obietnice: góra domu Pańskiego wyniesiona ponad wzgórza, narody przekuwające miecze na lemiesze i każdy siedzący pod swoją winoroślą i figowcem bez strachu, oraz zapowiedź, że z Betlehem Efrata wyjdzie ten, który będzie panował w Izraelu, wers, który Mateusz cytuje przy mędrcach. Księga streszcza wszystko w pytaniu, czego Bóg żąda od człowieka: czynić sprawiedliwość, miłować dobroć i pokornie chodzić ze swoim Bogiem.
Księga to poetycka zapowiedź upadku Niniwy, stolicy Imperium Asyryjskiego, które przez półtora wieku uciemiężało narody Bliskiego Wschodu i wywiodło północny Izrael w niewolt. Zaczyna się hymnem ku czci Boga, który jest zazdrosny i mściwy, nieskory do gniewu, lecz wielkiej mocy, przed którym góry drżą, a morza wysychają, a który zarazem jest dobry i stanowi ucieczkę w dniu nucenia dla tych, którzy w Niego ufają. Następnie następuje opis oblężenia i upadku miasta w obrazach następujących po sobie tak szybko jak bitwa: tarcze czerwone, wozy szalejące po ulicach, jeźdźcy pędzący, miecz pożerający, łup zabierany, a nikt nie zostaje, by pocieszać. Niniwę nazwane miastem krwi, pełnym kłamstwa i rabunku, lwią jamą, w której lwy znoszą żer dla młodych. Prorok pyta, czy jest ktoś, kto by jej żałował, i odpowiada, że wszyscy, którzy usłyszą wieść, klasną w dłonie, bo nie ma nikogo, kogo złość asyryjska by nie dotknęła. Księga mówi o granicach przemocy i o sprawiedliwości, która dosięga także potężnych.
Księga to rozmowa proroka z Bogiem. Habakuk zaczyna skargą: dokąd będę wołał, a Ty nie słuchasz, dlaczego patrzę na niesprawiedliwość i przemoc, dlaczego Prawo zamiera, a prawo nie wychodzi na jaw. Bóg odpowiada, że wzbudza Chaldejczyków, naród srogi i szybki, jako narzędzie sądu. To dręczy proroka jeszcze bardziej, bo jak Bóg, którego oczy są czyste, może patrzeć, jak bezbożny pożera sprawiedliwszego od siebie. Staje na straży i czeka na odpowiedź, która przychodzi w słowie, że widzenie ma być zapisane wyraźnie na tablicach, że na pewno się spełni i że sprawiedliwy będzie żył ze swojej wiary, wers, który Paweł bierze za fundament w Liście do Rzymian i Galatów. Następuje pięć biadolenć nad gwałtownikiem, który gromadzi cudze, buduje miasto na krwi i kłania się dziełu swoich rąk. Księga kończy się modlitwą w formie psalmu: choćby figowiec nie kwitł i nie było plonu na winorośli, on będzie radował się w swoim Bogu.
Sofoniasz działa w Judzie za młodego króla Jozjasza, przed wielką reformą. Jego głównym tematem jest Dzień Pański, opisany jako dzień gniewu, udręki i ciemności, kiedy Bóg przeszuka Jerozolimę z lampami i ukarze tych, którzy w sercu szydzą, mówiąc, że Pan nie czyni ani dobrego, ani złego. Oskarża tych, którzy kłaniają się wojsku niebieskiemu na dachach, którzy przysięgają na Pana i na obcych bogów, książąt będących ryczącymi lwami i sędziów wilkami o zmroku, a także proroków i kapłanów bezczeszczących świętość. Sąd dosięga również sąsiednie narody, Filistynię, Moab, Ammon, Kusz i Asyrię z Niniwą. Obok tego stoi wezwanie skierowane do pokornych ziemi, tych, którzy wypełniają Jego prawo, by szukali sprawiedliwości i pokory, a może schronią się w dniu gniewu. Zakończenie jest niespodziewanie radosne: Pan jest pośród ciebie, królu Izraela, On raduje się nad tobą z radością i odnawia cię swoją miłością, a rozproszonych zgromadzi i przyprowadzi do domu.
Aggeusz występuje w 520 roku przed Chrystusem, gdy powracający z Babilonu już osiedlili się w ziemi, a Świątynia leży w gruzach. W czterech krótkich posłaniach w ciągu kilku miesięcy zwraca się do namiestnika Zerubabela, arcykapłana Jozuego i ludu. Pierwsze to nagana: mówią, że jeszcze nie przyszedł czas na budowę domu Pańskiego, a mieszkają w wyłożonych domach; siali dużo, a przywieźli mało, a kto zarabia, wkłada w dziurawy worek. Wzywa ich, by wstąpili na górę, przynieśli drzewo i budowali, a lud słucha i po trzech tygodniach rozpoczyna pracę. Drugie posłanie krzepi tych, którzy pamiętają dawną Świątynię i którym nowa wydaje się niczym: bądźcie mocni, bo Duch Boży jest pośród was, a chwała tego domu będzie większa niż dawnego. Trzecia mówi o czystości i błogosławieństwie, które zaczyna się od dnia położenia fundamentu, a czwarta o Zerubabelu jako sygnecie, wybranym słudze.
Zachariasz jest współczesnym Aggeusza i również zachęca do odbudowy Świątyni, lecz przemawia w widzeniach. W pierwszej części księgi szereguje się osiem nocnych scen: jeźdźcy obgadujący ziemię, cztery rogi i kowale, człowiek z sznurem mierniczym mierzący Jerozolimę, arcykapłan Jozue, któremu zdejmuje się brudne szaty, świecznik i dwa drzewa oliwne, latający zwój, kobieta w efie i cztery rydwany. Obok nich stoją posłania o powrocie Boga na Syjon, o mieście bez murów, bo Bóg będzie dla niego ognistym murem, oraz o tym, że dzieło nie dokonywa się siłą ani mocą, lecz Duchem Bożym. Druga część księgi, o odmiennym nastroju, mówi o pasterzu i stadzie, o trzydziestu srebrnikach jako zapłacie, o królu, który przychodzi pokorny i jedzie na osiołku, o przebitym, na którego będą patrzeć i opłakiwać, oraz o źródle otwartym na oczyszczenie. Nowy Testament właśnie z tych rozdziałów czerpie obrazy do wjazd Jezusa do Jerozolimy i do męki.
Ostatnia księga Starego Testamentu napisana jest w formie dyskusji: Bóg wygłasza twierdzenie, lud sprzeciwia się, prorok odpowiada. Umiłowałem was, mówi Pan, a oni pytają, w czym nas umiłowałeś. Kapłanom zarzuca, że przynoszą na ołtarz ślepe, chrapiące i chore zwierzęta, jakich nie przynieśliby nawet namiestnikowi, oraz że zniszczyli przymierze z Lewim, choć warga kapłana jest strażnikiem wiedzy. Ludowi zarzuca niewiarę w małżeństwie i łatwo wypowiedziane rozwody, słowami, że Bóg nienawidzi odprawiania, oraz to, że skąpią dziesięciny, z wezwaniem, by Go w tym doświadczyli. Zarzucają, że próżno służyć Bogu, bo zuchwali prosperują, a odpowiedź brzmi, że pisze się księga pamięci dla tych, którzy boją się Pana, i że nadejdzie dzień płonący jak piec, lecz tym, którzy boją się Jego imienia, wzejdzie słońce sprawiedliwości z uzdrowieniem w jego promieniach. Księga kończy się obietnicą, że przed tym dniem posłany zostanie Elija, czym Stary Testament zamyka spojrzenie na to, co nadchodzi.
Nowy Testament, Ewangelie i Dzieje
Ewangelia zaczyna się od rodowodu wiążącego Jezusa z Abrahamem i Dawidem oraz od opowieści o narodzeniu z perspektywy Maryi widzianej przez Józefa, o mędrcach ze wschodu, ucieczce do Egiptu i rzezi dzieci przez Heroda. Po chrzcie Jana i kuszeniu na pustyni Jezus działa w Galilei, a Mateusz układa Jego nauczanie w pięć wielkich mów, z których pierwszą jest Kazanie na Górze z błogosławieństwami, Ojcze Nasz i złotą regułą. Następują mowa o posłaniu uczniów, mowa w przypowieściach o królestwie, mowa o życiu wspólnoty z przebaczeniem siedemdziesiąt siedem razy oraz mowa o końcu z przypowieściami o pannach, talentach i sądzie nad narodami. Ewangelia stale odsyła do wypełnienia Pisma i przedstawia Jezusa jako nowego Mojżesza i obiecanego Mesjasza, ale też jako tego, który zgromadza narody. Męka i zmartwychwstanie kończą się posłaniem uczniów do wszystkich narodów, z chrztem w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego oraz obietnicą, że jest z nimi przez wszystkie dni aż do skończenia świata.
Najkrótsza i prawdopodobnie najstarsza ewangelia zaczyna się bez opowieści o dzieciństwie, od razu z Janem Chrzcicielem, chrztem i kuszeniem, i szybkim tempem śledzi działalność Jezusa w Galilei. Słowo zaraz powtarza się stale: Jezus wzywa uczniów, uzdrawia, wypędza złe duchy, przebacza grzechy, je z celnikami i grzesznikami, spiera się o szabat i czystość oraz uczy w przypowieściach. Obok cudów stoi podkreślone milczenie, ponieważ Jezus zakazuje mówić o Nim, dopóki w Cezarei Filipowej Piotr nie wyzna, że On jest Chrystusem, a Jezus od razu zaczyna mówić o cierpieniu Syna Człowieczego. Odtąd ewangelia zmierza ku Jerozolimie, z trzema zapowiedziami męki, których uczniowie nie rozumieją, i sporami o pierwszeństwo. Uczniowie są przedstawieni bez upiększeń, jako ludzie, którzy się boją i nie pojmują. Szczytem jest wyznanie pogańskiego setnika pod krzyżem, że ten człowiek prawdziwie był Synem Bożym. Najstarsze rękopisy kończą się pustym grobem i strachem kobiet.
Łukasz pisze do Teofila i wyraźnie mówi, że wszystko dokładnie zbadał i pisze po kolei, opierając się na naocznych świadkach. Ewangelia zaczyna się w Świątyni od zapowiedzi narodzenia Jana, potem z zwiastowaniem Maryi, jej nawiedzeniem Elżbiety i hymnem Magnificat, oraz narodzeniem w Betlehem przed pasterzami. Jako jedyny przynosi scenę dwunastoletniego Jezusa w Świątyni. Środkowa część księgi to długa podróż do Jerozolimy, w której znajdują się przypowieści, których nikt inny nie ma: miłosierny Samarytanin, syn marnotrawny, bogacz i Łazarz, faryzeusz i celnik, niesprawiedliwy rządca. Podkreślone miejsce mają ubodzi, kobiety, obcokrajowcy i grzesznici nawracający się, jak Zacheusz, oraz modlitwa i Duch Święty. Męka opisana jest z rysami, które notuje tylko Łukasz: łza nad Jerozolimą, słowo przebaczenia z krzyża i obietnica złoczyńcy. Po zmartwychwstaniu następuje spotkanie w drodze do Emaus, rozpoznanie w łamaniu chleba i wniebowstąpienie, co otwiera ciąg dalszy w Dziejach Apostolskich.
Czwarta ewangelia zaczyna się hymnem o Słowie, które było na początku u Boga i które stało się ciałem i zamieszkało wśród nas. Zamiast mnóstwa krótkich wydarzeń przynosi kilka wielkich znaków i obok nich długie mowy: woda w wino w Kanie, uzdrowienie chorego, rozmnożenie chleba i mowa o chlebie życia, uzdrowienie niewid od urodzenia oraz wskrzeszenie Łazarza. Jezus mówi o sobie serią wypowiedzi zaczynających się od ja jestem: chleb życia, światłość świata, brama, dobry pasterz, zmartwychwstanie i życie, droga, prawda i życie, krzew winny. Rozmowy z Nikodemem i z Samarytanką przy studni rozwijają temat nowego narodzenia i wody żywej. Ostatnia Wieczerza nie ma opisu ustanowienia eucharystii, lecz umywanie nóg i długą mowę pożegnalną z obietnicą Ducha Pocieszyciela i modlitwą o jedność. Męka przedstawiona jest jako wywyższenie i uwielbienie, a po zmartwychwstaniu następują spotkania z Marią Magdaleną, Tomaszem i Piotrem nad Jeziorem Tyberiadzkim.
Kontynuacja ewangelii Łukasza śledzi, jak orędzie rozchodzi się od Jerozolimy do Rzymu. Zaczyna się od wniebowstąpienia i Pięćdziesiątnicy, gdy uczniowie przyjmują Ducha, a Piotr wygłasza pierwsze kazanie, po którym chrzci się trzy tysiące ludzi. Opisane jest życie pierwszej wspólnoty, wspólnota dóbr, cuda, aresztowania i przesłuchania przed Radą, wybór siedmiu oraz męczeństwo Szczepana, po którym prześladowana wspólnota rozprasza się, a orędzie dociera do Samarii i dalej. Nawrócenie Sawa z Tarsu i spotkanie Piotra z Korneliuszem otwierają drzwi poganom, a sprawę obowiązków Prawa rozstrzyga sobór w Jerozolimie. Druga połowa księgi śledzi misyjne podróże Pawła: Cypr i Azja Mniejsza, przejście do Macedonii, Filipi, Saloniki, Ateny z mową na Areopagu, Korynt i Efez, wraz z zakładaniem wspólnot i konfliktami. Po aresztowaniu w Jerozolimie następują przesłuchania, odwołanie się do cezara, burza i rozbicie statku koło Malty oraz przybycie do Rzymu, gdzie Paweł przez dwa lata swobodnie głosi królestwo Boże.
Listy pawłowe
Najobszerniejszy list Pawła skierowany jest do wspólnoty, której nie założył ani nie odwiedził, jako przygotowanie do przybycia i podróży do Hiszpanii. Wykłada w nim swoją ewangelię w najbardziej systematyczny sposób. Pierwsze rozdziały pokazują, że zarówno poganie, jak i Żydzi są pod grzechem, ponieważ jedni nie szanują tego, co o Bogu można poznać ze stworzonego świata, a drudzi mają Prawo, ale go nie wypełniają. Następnie wyłada usprawiedliwienie z wiary, z Abrahamem jako przykładem, oraz pojednanie przez Chrystusa, porównując Adama i Chrystusa. Chrzest jest przedstawiony jako współmierć i współzmartwychwstanie, a życie w Duchu jako wyzwolenie z prawa grzechu i śmierci, z kulminacją w twierdzeniu, że nic nie może nas odłączyć od miłości Bożej. Trzy rozdziały poświęcone są Izraelowi i jego miejscu w Bożym zamyśle, z naciskiem na to, że Bóg nie odwołuje swoich darów i powołania. Ostatnia część przynosi praktyczne pouczenia o życiu wspólnoty, miłości, posłuszeństwie władzom, wyrozumiałości dla słabszych oraz pozdrowienia dla licznych współpracowników.
Paweł pisze do wspólnoty w wielkim mieście portowym, pełnej darów, ale i konfliktów. Odpowiada na wieści i pytania, które mu przysłano. Najpierw odnosi się do podziałów wokół imion Pawła, Apollosa i Kefasa, przeciwstawiając im mądrość krzyża, która dla Żydów jest zgorszeniem, a dla Greków głupstwem. Następnie rozstrzyga przypadek nierządu we wspólnocie, procesy przed sądami pogańskimi oraz kwestie małżeństwa i dziewictwa. O mięsie złożonym w ofierze idolom uczy, że wiedza nadyma, a miłość buduje, i że trzeba zważać na sumienie słabszego. Mówi o zakrywaniu głowy, o nadużyciach na wieczerzy pańskiej, gdzie jedni głodują, a drudzi się upijają, i przekazuje tu najstarszy zapis słów ustanowienia eucharystii. Rozdziały o darach Ducha porównują wspólnotę do ciała, w którym każdy członek ma swoją posługę, a między nimi stoi hymn o miłości. Piętnasty rozdział to najstarsze streszczenie ogłoszenia o śmierci, pogrzebie i zmartwychwstaniu Chrystusa, z obroną zmartwychwstania umarłych.
Najbardziej osobisty list Pawła, pisany po bolesnej wizycie i ostrym liście, tchnący ulgą, bo Tytus przyniósł dobre wieści o pojedynieniu. Zaczyna się od pochwały Boga pociechy, który pociesza w każdym udręczeniu, abyśmy i my mogli pocieszać innych, i mówi o śmiertelnym niebezpieczeństwie, jakie przeżył w Azji. Wyjaśnia zmianę planów podróży, wzywa do przebaczenia temu, kto zgrzeszył, i opisuje posługę apostolską jako służbę nowego przymierza, nie litery, lecz Ducha, ze skarbem w glinianych naczyniach. Dwa rozdziały poświęcone są zbiórce dla ubogich w Jerozolimie, z zachętą, że Bóg miłuje radosnego dawcę, oraz z przykładem macedońskich kościołów. Ostatnie rozdziały bronią jego autorytetu przed przeciwnikami, których nazywa nadapostołami: wylicza bicia, rozbicia statków, niebezpieczeństwa, głód i troskę o wszystkie kościoły, wspominając uniesienie do trzeciego nieba i cierń w ciele, z słowem, że moc w słabości jest doskonała.
List jest ostry od pierwszego wersetu, bez zwykłego dziękczynienia, ponieważ Galatowie tak szybko odwracają się od ewangelii, którą przyjęli. Do wspólnot przybyli ludzie żądający, aby poganie się obrzezali i zachowywali Prawo, więc Paweł broni zarówno swojego posłannictwa, jak i samej istoty orędzia. Opowiada, jak otrzymał ewangelię przez objawienie, a nie od ludzi, jak po latach udał się do Jerozolimy, gdzie Jakub, Kefas i Jan podali mu prawice wspólnoty, oraz jak w Antiochii publicznie upomniał Piotra, ponieważ wycofał się od stołu z poganami. Następnie wyłada dowód z Pisma: Abraham został usprawiedliwiony przez wiarę przed obrzezaniem, Prawo było wychowawcą do Chrystusa, a w Chrystusie nie ma już ani Żyda, ani Greka, ani niewolnika, ani wolnego, ani mężczyzny, ani kobiety. Wolność chrześcijan nie jest powodem do ciała, lecz służbą w miłości, a życie w Duchu przynosi owoc: miłość, radość, pokój, cierpliwość, łagodnośc, dobroć, wierność, cichość i wstrzemięźliwość.
List czyta się jako spokojny, niemal uroczysty wywód o Bożym zamiarze, bez ostrych konfliktów stojących za Galatami. Zaczyna się długim błogosławieństwem, w którym wylicza się, co Bóg uczynił w Chrystusie: wybranie przed założeniem świata, przybranie za synów, odkupienie krwią, przebaczenie i zamiar zebrania wszystkiego w Chrystusie, tego, co w niebiosach, i tego, co na ziemi. Następuje modlitwa o oświecenie serca i przypomnienie, że czytelnici byli martwi z powodu przestępstw, a zostali zbawieni łaską przez wiarę, nie z uczynków, aby nikt się nie chlubił. Centralnym obrazem jest zburzenie przegrody między Żydami i poganami, tak aby z dwojga powstał jeden nowy człowiek, zbudowany na fundamencie apostołóW i proroków. Druga część przynosi pouczenia o życiu godnym powołania: jedno ciało i jeden Duch, jeden Pan, jedna wiara, jeden chrzest; odrzucenie kłamstwa, gniewu i chciwości; wskazówki dotyczące relacji domowych oraz końcowy obraz duchowej zbrodni, z pasem prawdy, tarczą wiary i mieczem Ducha.
Paweł pisze z więzienia do wspólnoty, która była mu najbliższa i która wielokrotnie posyłała mu pomoc. Ton jest ciepły i radosny, chociaż okoliczności są trudne: mówi, że więzienia posłużyły postępowi ewangelii, że niektórzy głoszą Chrystusa z rywalizacji, a on i z tego się raduje, i że dla niego żyć to Chrystus, a umrzeć to zysk, podczas gdy waha się między pragnieniem odejścia a potrzebą pozostania dla nich. Wzywa ich do jednomyślności i pokory, przytaczając prawdopodobnie najstarszy hymn chrześcijański: Chrystus, będąc w postaci Bożej, nie uznał za zdobycz równość z Bogiem, lecz ogołocił samego siebie, przyjąwszy postać sługi, stając się posłusznym aż do śmierci na krzyżu, przez co Bóg Go wywyższył i darował Mu imię ponad wszelkie imię. Ostrzega przed tymi, którzy żądają obrzezania, i świadczy, że wszystko uznał za stratę dla Chrystusa. Prosi ich, by radowali się zawsze, by nie byli zatroskani, lecz wszystko przedstawiali Bogu, i dziękuje za dar, który przyniósł mu Epafrodyt.
List skierowany jest do wspólnoty załozonej przez Epaphrasa w dolinie Likosu, gdzie pojawiła się nauka stawiająca Chrystusa w rzędzie sił anielskich i domagająca się szczególnych przepisów o jedzeniu, świętach i praktykach ascezy. Paweł odpowiada hymnem o Chrystusie jako obrazie Boga niewidzialnego, pierworodzinnym wszelkiego stworzenia, w którym wszystko zostało stworzone i w którym wszystko ma istnienie, głowie Ciała, Kościoła, przez którego wszystko zostaje pojednane krwią krzyża. Z tego wyprowadza wniosek, że pełnia bóstwa mieszka w Nim, a wierzący są w Nim napełnieni, więc nie potrzebują pośredników ani zasad trzymających się tego, co niszczeje przez użycie. Chrzest opisuje jako współpogrzebanie i współzmartwychwstanie, wzywając ich, by szukali tego, co w górę, odlekli starego człowieka z jego uczynkami i oblekli nowego, w którym nie ma Greka ani Żyda, barbarzyńcy ani Scyty, niewolnika ani wolnego. Następują domowe pouczenia, wezwanie do modlitwy i wdzięczności oraz pozdrowienia dla współpracowników.
Prawdopodobnie najstarsze pismo Nowego Testamentu, napisanego dwadzieścia lat po zmartwychwstaniu, skierowane do młodej wspólnoty w Salonikach, którą Paweł musiał szybko opuścić z powodu prześladowań. Pierwsza część to prawie w całości dziękczynienie i wspomnienie: jak przyjęli słowo pośród udręki, jak nawrócili się od idoli, by służyć Bogu żywemu, jak wieść o ich wierze rozeszła się szeroko. Paweł przypomina, że pracował wśród nich dniem i nocą, by nikomu nie być ciężarem, i że był dla nich łagodny jak piastunka dla swoich dzieci. Tymoteusz przyniósł mu dobre wieści, więc pisze z ulgą. Druga część przynosi pouczenia o świętości i uczciwości w relacjach, o pracy własnymi rękami oraz o braterskiej miłości. Następnie odpowiada na ich troskę o tych, którzy umarli przed przyjściem Pana: oni także zmartwychwstaną i będą z Nim. O dniu i godzinie mówi, że przychodzi jak złodziej w nocy, więc wzywa do czujności i kończy serią krótkich zachęt.
Krótki list kontynuuje tematy pierwszego, lecz z odmiennym naciskiem, ponieważ we wspólnocie rozszerzyły się podniecenia i twierdzenia, nawet z powołaniem się na rzekomy list Pawła, że Dzień Pański już nastał. Pisarz pociesza tych, którzy cierpią prześladowania, mówiąc, że Bóg sprawiedliwie odpłaci pokój tym, którzy są pod presją, i ostrzega, że przed tym dniem musi przyjść odstępstwo i objawić się człowiek bezprawia, który wynosi się ponad wszystko, co zwie się Bogiem, podczas gdy coś go na razie zatrzymuje. Dlatego wzywa do stałości i trzymania się tradycji, którą przyjęli słowem lub listem. Część praktyczna zajmuje się tymi, którzy przestali pracować i żyją na koszt innych, prawdopodobnie oczekując rychłego końca: przypomina własny przykład i formułuje regułę, która weszła do przysłów, że kto nie chce pracować, niech też nie je. Kończy modlitwą o pokój i własnoręcznym pozdrowieniem jako znakiem wiarygodności.
Pierwszy z trzech listów pasterskich skierowany jest do Tymoteusza jako odpowiedzialnego za wspólnotę w Efezie. Zajmuje się porządkiem w Kościele i zdrową nauką. Ostrzega przed tymi, którzy zajmują się bezużytecznymi sporami, rodowodami i mitami, i przypomina, że Prawo jest dobre, jeśli stosuje się je właściwie. Przynosi świadectwo Pawła, że był bluźniercą i prześladowcą, a dostąpił miłosierdzia, bo Chrystus przyszedł zbawić grzeszników, spośród których on jest pierwszym. Następują pouczenia o modlitwie za wszystkich ludzi, w tym królów i wszystkich sprawujących władzę, ponieważ Bóg chce, aby wszyscy ludzie zostali zbawieni, oraz o postawie mężczyzn i kobiet we wspólnocie. Opisuje się następnie przymioty nadzorców i diakonów: nieskazitelność, opanowanie, gościnność, dobre prowadzenie własnego domu. Daje się wskazówki o wdowach, starszych i niewolnikach, ostrzega przed chciwością z słowem, że korzeniem wszelkiego zła jest miłość do pieniądza, i wzywa Tymoteusza do strzeżenia powierzonego dobra i bojowania dobrej walki wiary.
List ma ton pożegnalnego pisma z więzienia. Paweł przypomina Tymoteuszowi szczerą wiarę, która mieszkała w jego babci Lois i matce Eunice, i wzywa go, by rozniecił dar Boży, który w nim jest, bo Bóg nie dał nam ducha bojaźni, lecz mocy, miłości i trzeźwego myślenia. Żąda, by nie wstydził się świadectwa i znosił z nim utrapienia, używając obrazów żołnierza, zawodnika i rolnika. Ostrzega przed próżną gadaniną i tymi, którzy zboczyli z drogi, twierdząc, że zmartwychwstanie już było, oraz opisuje trudne czasy, w których ludzie będą samolubami, chciwcami, chełpliwi, pyszni i bez miłości, z pozorem pobożności bez jej mocy. Przypomina, że każde Pismo jest przez Boga natchnione i pożyteczne do pouczania, i zaklina go, by głosił Słowo, w porę i nie w porę. Osobiste zakończenie wspominają tych, którzy go opuścili, prośbę o przyniesienie płaszcza i ksiąg oraz słowo, że dobrej walki dokonał i wiarę ustrzegł.
Krótki list skierowany jest do Tytusa, pozostawionego na Krecie, aby uporządkował to, co zostało, i ustanowił po miastach starszych. Przynosi listę przymiotów wymaganych od nadzorców, podobną do tej z Pierwszego Tymoteusza: nieskazitelność, gościnność, opanowanie, zdolność pouczania w zdrowej nauce i zbijania zarzutów. Ostrzega przed zwodzicielami i wywracającymi całe domy dla brudnego zysku, i przytacza ostrą sentencję o Kreteńczykach wypowiedzianą przez ich własnego poetę. Centralna część daje pouczenia różnym grupom we wspólnocie, starszym mężczyznom i kobietom, młodszym oraz sługom, z naciskiem na to, by nauka była wiarygodna przez postępowanie. Dwukrotnie wyłada istotę ewangelii w krótkich ustępach: ukazała się łaska Boża zbawienna dla wszystkich ludzi, wychowująca nas, abyśmy żyli trzeźwo, sprawiedliwie i pobożnie, oczekując błogosławionej nadziei; oraz zbawił nas nie z uczynków sprawiedliwości, które myśmy czynili, lecz ze swojego miłosierdzia, przez obmycie odrodzenia i odnowienie w Duchu Świętym.
Najkrótszy list Pawła i jedyny zachowany list osobisty, skierowany do Filemona, zamożnego chrześcijanina, w którego domu gromadzi się wspólnota. Powodem jest Onezim, jego niewolnik, który uciekł i znalazł się przy Pawle w więzieniu, gdzie stał się chrześcijaninem. Paweł odsyła go do pana, ale z prośbą, nie rozkazem, choć mówi, że mógłby mu i rozkazać. Gra słowami z imieniem Onezim, które znaczy użyteczny, mówiąc, że wcześniej był bezużyteczny, a teraz jest użyteczny i jemu, i Filemonowi. Prosi, aby przyjął go nie już jako niewolnika, lecz więcej niż niewolnika, jako umiłowanego brata, i przyjął go tak, jak przyjmuje samego Pawła. Jeśli wyrządził mu szkodę lub jest mu coś dłużny, niech to będzie przypisane Pawłowi, który pisze to własną ręką, wraz z przypomnieniem, że Filemon jest mu dłużny samego siebie. List nie znosi niewolnictwa bezpośrednio, lecz wprowadza do wspólnoty relację, która niszczy je od wewnątrz.
Pozostałe listy i Apokaliza
Pismo to bardziej kazanie niż list, bez zwykłego wstępu, napisanego staranną grecką mową dla chrześcijan, którzy są zmęczeni i w pokusie powrotu do starego. Zaczyna się twierdzeniem, że Bóg, który kiedyś mówił przez proroków, teraz przemówił przez Syna, przez którego stworzył świat i który jest wyższy od aniołów. Szeregiem porównań pokazuje, że Chrystus jest większy od Mojżesza, że jest prawdziwym arcykapłanem na wzór Melchizedeka, oraz że Jego jedyna ofiara uczyniła zbędnymi powtarzane ofiary dawnego kultu, ponieważ wszedł nie do świątyni uczynionej rękami, lecz do samego nieba. Do tego dochodzą poważne ostrzeżenia dla tych, którzy odstępują, oraz zachęty do trzymania się nadziei. Jedenasty rozdział to pochwała wiary poprzez postacie od Abla i Abrahama do proroków, po czym następuje wezwanie, by z wytrwałością biegnąć w wyścigu, który jest przed nami, wpatrując się w Jezusa. Kończy się praktycznymi wskazówkami o braterskiej miłości, gościnności i pamięci o przełożonych.
List jest bliski literaturze mądrościowej i słowom Jezusa z Kazania na Górze, z szeregiem krótkich, bezpośrednich zachęt. Mówi o próbach rodzących wytrwałość, o modlitwie o mądrość bez wahania oraz o przemijalności bogactwa. Ostro występuje przeciwko stronniczości we wspólnocie, gdzie bogatemu oferuje się dobre miejsce, a ubogiemu mówi się, by stał, i przypomina, że Bóg wybrał ubogich, aby byli bogaci w wierze. Najbardziej znany jest fragment o wierze i uczynkach: wiara bez uczynków jest martwa, bo nic nie pomaga powiedzieć głodnemu idź w pokoju, ogrzej się i nasyć, a nie dać mu tego, czego potrzebuje ciało. Następuje rozdział o języku, małym członku chlubiącym się wielkimi rzeczami, o iskrze palącej las i źródle, z którego nie mogą wypływać słodkie i gorzkie wody. Ostrzega przed kłótniami rodzącymi się z pożądliwości, przed potępianiem bliźniego i samowolnym planowaniem. Na koniec wzywa do cierpliwości, modlitwy i namaszczenia chorych.
List skierowany jest do chrześcijan rozproszonych po prowincjach Azji Mniejszej, których nazywa przybyszami i wędrowcami, w czasie, gdy cierpią z powodu imienia. Zaczyna się błogosławieństwem Boga, który na nowo zrodził nas do żywej nadziei przez zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa i do dziedzictwa niezniszczalnego, strzeżonego w niebie. Przypomina, że wiara jest wypróbowana jak złoto w ogniu i że zostali odkupieni nie zniszczalnym złotem, lecz drogocenną krwią Chrystusa, baranka nieskalanego. Wspólnotę nazywa rodem wybranym, królewskim kapłaństwem, ludem świętym i wzywa ich, by żyli tak dobrze, aby ci, którzy ich obwiniają, widzieli ich uczynki. Następują pouczenia o stosunku do władzy, o sługach cierpiących niesprawiedliwie, o małżeństwie i o gotowości do odpowiedzi każdemu, kto pyta o powód nadziei, która w nich jest, ale łagodnie i z szacunkiem. Cierpienie tłumaczy się jako współudział w mękach Chrystusa, a starszych wzywa się, by pasli stado dobrowolnie, a nie dla brudnego zysku.
Krótki list pisany jest jako testament, ponieważ autor mówi, że wie, iż wkrótce zdejmie swój namiot, i pragnie, aby także po jego odejściu pamiętali o tym, co przyjęli. Przypomina, że stali się uczestnikami boskiej natury i szereguje łańcuch cnót, które należy dodać do wiary, od cnoty i poznania po miłość. Powołuje się na świadectwo z góry przemienienia, gdzie słyszeli głos z nieba, oraz na słowo prorocze, które jest jak lampa świecąca w ciemnym miejscu, z ostrzeżeniem, że żadne proroctwo Pisma nie jest kwestią prywatnej interpretacji. Drugi rozdział ostro rozprawia się z fałszywymi nauczycielami, porównując ich do aniołów, którzy zgrzeszili, oraz do ludzi z czasów Noego i Lota, nazywając ich źródłami bez wody. Trzeci rozdział odpowiada drwielom pytającym, gdzie jest obiecywane przyjście: przed Panem jeden dzień jest jak tysiąc lat, a zwłoka to cierpliwość dająca czas na nawrócenie.
List zaczyna się jak ewangelia według Jana, od słów o tym, co było od początku, co słyszeliśmy, widzieliśmy własnymi oczami i dotykaliśmy naszymi rękami, o Słowie życia. Pisze do wspólnoty, z której odszedł ci, którzy zaprzeczali, że Jezus przyszedł w ciele, więc główną troską jest rozeznanie prawdy od fałszywości. Dwa są kryteria: wyznanie wiary w Jezusa Chrystusa i konkretna miłość do braci. Bóg jest światłością i nie ma w Nim żadnej ciemności, więc kto mówi, że ma z Nim społeczność, a chodzi w ciemności, kłamie. Kto mówi, że nie ma grzechu, oszukuje samego siebie, a jeśli wyznamy grzechy, On jest wierny i sprawiedliwy, aby nam je odpuścić. Miłość pokazuje się czynem i prawdą, a nie tylko słowem i językiem, bo kto nie miłuje brata, którego widzi, nie może miłować Boga, którego nie widzi. Centralne twierdzenie księgi to fakt, że Bóg jest miłością, a miłość polega na tym, że On pierwszy nas umiłował.
Bardzo krótki list, jeden z najkrótszych w Biblii, skierowany do wybranej Pani i jej dzieci, co jest najprawdopodobniej obrazem miejscowej wspólnoty i jej członków. Autor przedstawia się jako starszy i pisze z radością, gdyż zastał niektóre z jej dzieci chodzące w prawdzie. Przypomina o przykazaniu, które mieli od początku, abyśmy miłowali jedni drugich, i podkreśla, że miłość oznacza chodzenie według Jego przykazań. Następnie ostrzega przed oszustami, którzy wyszli w świat i nie wyznają Jezusa Chrystusa przychodzącego w ciele, i wzywa do ostrożności, by nie utracić tego, co zdobyto. Mówi, że ten, kto idzie dalej i nie trwa w nauce Chrystusa, nie ma Boga. Praktyczne pouczenie, które następuje, było ważne w czasie wędrujących nauczycieli i wspólnot domowych: takiego nie przyjmujcie do domu i nie pozdrawiajcie go. Kończy się pragnieniem, by nie pisać papierem i atramentem, lecz przyjść i rozmawiać twarzą w twarz.
Również bardzo krótki list, skierowany do jednostki, umiłowanego Gajusa, którego starszy chwali, ponieważ chodzi w prawdzie i okazuje się wierny braciom, i to obcokrajowcom, którzy świadczyli o jego miłości przed wspólnotą. Wzywa go, by nadal wyprawiał ich, jak przystoi przed Bogiem, bo wyszli dla Imienia, nie biorąc niczego od pogan, więc jesteśmy zobowiązani przyjmować takich, abyśmy stali się współpracownikami prawdy. Następnie wspominia Diotrefesa, który lubi być pierwszym między nimi, nie przyjmuje nawet samego starszego, obgaduje go złymi słowami, nie przyjmuje braci i powstrzymuje tych, którzy by to chcieli, wyrzucając ich ze wspólnoty. Zapowiada, że gdy przyjdzie, wspomni jego czyny. Naprzeciw niego stoi Demetriusz, któremu wszyscy dają dobre świadectwo. List kończy się jak poprzedni, pragnieniem ujrzenia twarzą w twarz oraz pozdrowieniem przyjaciół z imienia. W trzech krótkich postaciach pokazuje, jak wygląda gościnność, pycha i dobra sława.
Krótki list pisarza przedstawiającego się jako Juda, sługa Jezusa Chrystusa i brat Jakuba. Mówi, że chciał pisać o wspólnym zbawieniu, lecz poczuł się przymuszony, by wezwać czytelników do walki o wiarę raz na zawsze przekazaną świętym, ponieważ wdarli się ludzie, którzy łaskę Bożą obracają w rozpuściznę. Następuje szereg ostrzeżeń z historii i tradycji: lud wyprowadzony z Egiptu, który potem nie uwierzył, aniołowie, którzy nie zachowali swojej godności, Sodoma i Gomora oraz przykłady Kaina, Balaama i Koracha. Fałszywych nauczycieli opisuje zapamiętywalnymi obrazami: obłoki bez wód porywane przez wiatry, jesienne drzewa bez plonu, dzikie fale morskie wyrzucające pianę swojej sromoty, gwiazdy błądzące. Wspomina też tradycję o spór o ciało Mojżesza oraz słowa przypisane Henochowi. Wiernych wzywa, by budowali się na swojej wierze, modlili w Duchu Świętym i z miłosierdziem postępowali z tymi, którzy się wahają. Kończy jednym z najpiękniejszych hymnów pochwalnych Nowego Testamentu.
Ostatnia księga Biblii napisana jest jako widzenie, które Jan otrzymuje na wyspie Patmos, w czasie nacisku na chrześcijan Azji Mniejszej. Zaczyna się od posłania do siedmiu kościołów, każdemu z pochwałą, naganą i obietnicą dla tego, kto zwycięży. Następnie otwierają się drzwi nieba i szereguje się ciąg scen: tron z dwudziestu czterech starszych, Baranek zabity, który jako jedyny może otworzyć księgę z siedmioma pieczęćmi, jeźdźcy, trąby, kobieta odziana w słońce i smok, dwie bestie i liczba sześćset sześć sześć, czarze gniewu, upadek wielkiego Babilonu, sąd i ostateczne zwycięstwo. Księga posługuje się językiem obrazów, liczb i starotestamentowych cytatów, nie opisuje układu przyszłych wydarzeń, lecz prześladowanemu Kościołowi tłumaczy teraźniejszość: historia jest w Bożych rękach, a Baranek już zwyciężył. Kończy się widzeniem nowego nieba i nowej ziemi, Jerozolimy zstępującej z nieba, Boga ocierającego każdą łzę oraz wezwaniem przyjdź, Panie Jezu.
46 księga Starego Testamentu27 księga Nowego Testamentu✦ księgi deuterokanoniczne
Znakiem ✦ oznaczono księgi deuterokanoniczne. Biblia Gdańska ich nie zawiera, dlatego te siedem ksiąg otwiera się w łacińskiej Wulgacie.