Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Mapy interaktywne

Interaktywna mapa Ojców Kościoła

Dwudziestu czterech Ojców, od Klemensa Rzymskiego po Jana Damasceńskiego: kim byli, co napisali i gdzie o nich czytać na portalu.

Styl

Ojcami Kościół nazywa świętych pisarzy pierwszych wieków, których nauka, świętość życia i starożytność mają szczególną wagę: przyjęli wiarę od apostołów i ich uczniów i przekazali ją nienaruszoną. Ta mapa prowadzi przez cztery epoki: Ojców apostolskich, którzy słuchali samych apostołów, apologetów broniących wiary przed cesarzami i filozofami, złoty wiek wielkich Ojców III i IV stulecia oraz pieczęć epoki w Grzegorzu Wielkim, Izydorze z Sewilli i Janie Damasceńskim.

Przy każdym Ojcu podane są lata, miejsce, główne dzieła i miejsca biblijne otwierane w czytniku Pisma Świętego. Dział Na portalu o nim prowadzi do już opublikowanych artykułów o danym Ojcu, dzięki czemu mapa jest zarazem indeksem całej rubryki o Ojcach Kościoła; wraz z nowymi artykułami listy te będą rosły.

Ojcowie apostolscyI i II wiek

ok. 30 do 101

Klemens Rzymski

Trzeci biskup Rzymu

Trzeci następca św. Piotra na stolicy rzymskiej i współpracownik apostołów. Jego 1. List do Koryntian to najstarsze pozabiblijne pismo chrześcijańskie o znanym autorze.

Klemens kierował Kościołem w Rzymie jako trzeci biskup po Piotrze, po Linusie i Anaklecie. Paweł wspomina go wśród swoich współpracowników, których imiona zapisane są w księdze życia. Gdy w Koryncie wybuchł spór i odsunięto prezbiterów, Klemens napisał w imieniu Kościoła rzymskiego list tchnący pokojem apostolskim: wzywa do pokory, do ładu ustanowionego przez Boga oraz do posłuszeństwa pasterzom powołanym przez apostołów. W piśmie tym znajdujemy najstarsze świadectwo sukcesji apostolskiej: apostołowie ustanowili biskupów i nakazali, by po ich śmierci posługę przejęli wypróbowani mężowie. Tradycja głosi, że został zesłany na Krym i wrzucony do morza z kotwicą u szyi, dlatego kotwica stała się jego symbolem: nadziei trzymającej duszę tak mocno, jak kotwica trzyma okręt.

Miejsce: Rzym

Dzieła

  • Pierwszy List do Koryntian (ok. 96)

W Biblii: Flp 4,3A proszę i ciebie, towarzyszu prawdziwy! pomagaj tym, które w Ewangelii społu zemną pracowały, z Klementem i z innymi pomocniki moimi, których imiona są w księgach żywota.Hbr 6,19Którą mamy jako kotwicę dusze bezpieczną i mocną i wchodzącą aż we wnętrzności zasłony,Tt 1,5Dlategom cię zostawił w Krecie, abyś to, czego nie dostawa, naprawił i postanowił kapłany po miastach, jakom i ja tobie rozrządził:

ok. 35 do 107

Ignacy Antiocheński

Biskup Antiochii i męczennik

Biskup Antiochii, uczeń apostolski, prowadzony w kajdanach do Rzymu i rzucony dzikim zwierzętom. W drodze napisał siedem listów o bezcennej wartości teologicznej.

Ignacy, zwany Teoforem, Bogonośnym, przewodził Kościołowi w Antiochii, mieście, w którym uczniów po raz pierwszy nazwano chrześcijanami. Za panowania Trajana został skazany na śmierć i eskortowany do Rzymu przez dziesięciu żołnierzy, których nazwał leopardami. Po drodze witały go lokalne wspólnoty, do których skierował swe listy: do Efezjan, Magnezjan, Trallian, Rzymian, Filadelfijczyków, Smyrneńczyków i do biskupa Polikarpa. Wyznaje w nich otwarcie bóstwo Chrystusa, naucza, że Eucharystia to ciało Zbawiciela, wskazuje, że bez biskupa nie ma Kościoła, i jako pierwszy używa określenia Kościół katolicki. Błagał Rzymian, by nie bronili go przed męczeństwem: Jestem Bożą pszenicą, niech zmielą mnie zęby dzikich zwierząt, abym stał się czystym chlebem Chrystusa. Zginął w rzymskim amfiteatrze około 107 roku.

Miejsce: Antiochia, Rzym

Dzieła

  • Siedem listów (do Efezjan, Magnezjan, Trallian, Rzymian, Filadelfijczyków, Smyrneńczyków, do Polikarpa)

W Biblii: Dz 11,26I cały rok bawili się tam w kościele i uczyli rzeszę obfitą, tak iż najpierwéj nazwano w Antyochii ucznie Chrześcijany.J 6,55Albowiem ciało moje prawdziwie jest pokarm, a krew moja prawdziwie jest napój.Rz 8,36(Jako jest napisano: Iż dla ciebie cały dzień bywamy martwieni, jesteśmy poczytani, jako owce na rzeź).

ok. 60 do 130

Papiasz z Hierapolis

Biskup we Frygii

Biskup Hierapolis we Frygii, słuchacz Jana i towarzysz Polikarpa. Jego Wyjaśnienie słów Pana zawiera najstarsze świadectwa o powstaniu Ewangelii.

Papiasz należał do kręgu janowego wraz z Polikarpem. Sam wspomina, że najchętniej wypytywał tych, którzy słuchali apostołów, uważał bowiem, że wiedza z ksiąg nie przyniesie mu tyle korzyści, co żywy i trwały głos. Jego pięciotomowe dzieło, Wyjaśnienie słów Pana, przetrwało jedynie we fragmentach u Ireneusza i Euzebiusza, lecz są one bezcenne dla poznania Nowego Testamentu: Papiasz poświadcza, że Marek, tłumacz Piotra, spisał wiernie jego nauczanie, a Mateusz zebrał mowy Pańskie w języku hebrajskim. Jego świadectwo jest najstarszym znanym potwierdzeniem tożsamości autorów Ewangelii, zredagowanym w czasach, gdy żyli jeszcze ludzie znający apostołów osobiście.

Miejsce: Hierapolis

Dzieła

  • Wyjaśnienie słów Pana (pięć ksiąg, zachowane we fragmentach)

W Biblii: Łk 1,1-4Ponieważ wiele ich się kusiło, żeby spisali porządną historyą o rzeczach, które się w nas wypełniły;1 P 5,13Pozdrawia was kościół, który jest w Babilonie, spół wybrany, i Marek, syn mój.

ok. 69 do 155

Polikarp ze Smyrny

Biskup Smyrny, uczeń Jana

Uczeń apostoła Jana i nauczyciel Ireneusza, żywy pomost łączący apostołów z Kościołem II wieku. W podeszłym wieku poniósł męczeńską śmierć na stosie.

Polikarpa na biskupa Smyrny wyznaczył sam apostoł Jan, którego był uczniem. Ireneusz, słuchający go za młodu, wspominał, jak Polikarp opowiadał o rozmowach z Janem i z pozostałymi świadkami, którzy widzieli Pana. Zachował się jego List do Filipian, przepojony Pismem Świętym, wzywający do wierności nauce i do dzieł miłości. W wieku osiemdziesięciu sześciu lat został pojmany i postawiony przed namiestnikiem na arenie. Wezwany do przeklęcia Chrystusa, odrzekł: Osiemdziesiąt sześć lat Mu służę i żadnej krzywdy mi nie wyrządził; jakże mógłbym bluźnić mojemu Królowi, który mnie zbawił? Został spalony na stosie, a relacja o jego śmierci, Męczeństwo Polikarpa, jest najstarszym zachowanym pozabiblijnym opisem męczeństwa.

Miejsce: Smyrna

Dzieła

  • List do Filipian
  • Męczeństwo Polikarpa (relacja naocznych świadków)

W Biblii: Ap 2,8-10A Aniołowi kościoła Smyrneńskiego napisz: Toć mówi pierwszy i ostatni, który był umarł i żywie:Flp 2,17Az tegoż i wy się weselcie i pomagajcie mi wesela.2 Tm 4,7Potykaniem dobrem potykałem się, zawodum dokonał, wiaręm zachował.

ApologeciII wiek

ok. 100 do 165

Justyn Męczennik

Apologeta i męczennik

Filozof, który w Chrystusie odnalazł jedyną niezawodną filozofię. Swoje Apologie skierował do samego cesarza, a wiarę przypieczętował męczeństwem w Rzymie.

Justyn urodził się we Flavia Neapolis w Samarii. Poszukiwał prawdy u stoików, perypatetyków, pitagorejczyków i platoników, dopóki starzec nad brzegiem morza nie wskazał mu proroków zwiastujących Chrystusa. Odtąd, jak sam wspominał, nosił płaszcz filozoficzny jako chrześcijanin, uznawszy chrześcijaństwo za jedyną bezpieczną i pożyteczną filozofię. W Rzymie otworzył szkołę i napisał dwie Apologie skierowane do cesarza i senatu, broniąc wyznawców przed oszczerstwami oraz opisując chrzest i niedzielną Eucharystię według rytu Kościoła z połowy II wieku. W Dialogu z Żydem Tryfonem dowodzi na podstawie Pism Starego Testamentu, że Jezus jest zapowiedzianym Mesjaszem i słusznie odbiera cześć boską. Wraz z sześcioma uczniami poniósł śmierć męczeńską w Rzymie około 165 roku.

Miejsce: Rzym

Dzieła

  • Pierwsza apologia
  • Druga apologia
  • Dialog z Żydem Tryfonem

W Biblii: Dz 17,2-3A Paweł wedle zwyczaju wszedł do nich i przez trzy szabbaty rozmawiał z nimi z Pisma,Iz 53,3-7Wzgardzonego i najpodlejszego z mężów, męża boleści i znającego niemoc, a jakoby zasłoniona twarz jego i wzgardzona: zkąd aniśmy go mieli zacz.1 Kor 11,23-26Albowiem ja wziąłem od Pana, com téż wam podał: Iż Pan Jezus nocy, której był wydan, wziął chleb,

II wiek

Atenagoras z Aten

Filozof i apologeta

Filozof ateński, autor Prośby za chrześcijanami skierowanej do Marka Aureliusza i Kommodusa, stanowiącej jedną z najświatlejszych obron wiary II stulecia.

Atenagoras pisał ze spokojem i elegancją, jak przystało na filozofa z Aten. W Prośbie za chrześcijanami, skierowanej około 177 roku do cesarzy Marka Aureliusza i Kommodusa, odpiera trzy główne zarzuty wobec chrześcijan: bezbożność, uczty Tiestesa i kazirodztwo. Oczyszczając wiernych z zarzutu ateizmu, wyłożył naukę o jedynym Bogu w Trójcy jaśniej niż ktokolwiek przed nim: wyznajemy Boga Ojca, Boga Syna i Ducha Świętego, uznając ich moc w jedności oraz ich porządek w odrębności. W traktacie O zmartwychwstaniu umarłych dowodzi rozumowo, że Bóg, który stworzył ciało, przywróci je także do życia. Jego pisma stanowią bezcenne świadectwo, że wiara trynitarna była wyznawana półtora wieku przed soborem nicejskim.

Miejsce: Ateny

Dzieła

  • Prośba za chrześcijanami (ok. 177)
  • O zmartwychwstaniu umarłych

W Biblii: Dz 17,22-31A stojąc Paweł wpośród Areopagu, rzekł: Mężowie Atheńczycy we wszystkiem was widzę jakoby zabobonniejszymi.1 Kor 15,42-44Tak i zmartwychwstanie. Bywa wsiane w skazitelności, powstanie w nieskazitelności.

zmarł ok. 185

Teofil z Antiochii

Biskup Antiochii

Szósty biskup Antiochii, nawrócony z pogaństwa. Jako pierwszy w zachowanej literaturze użył terminu Trójca (greckie Trias) na określenie Ojca, Syna i Ducha.

Teofil, jak sam wyznaje, uwierzył pod wpływem lektury pism prorockich i z poganina stał się szóstym biskupem Antiochii. Zachowały się jego trzy księgi Do Autolika, poganina, którego krok po kroku prowadzi od niewidzialnego Boga, dostrzegalnego jedynie czystym okiem ducha, przez proroctwa aż do prawdy chrześcijaństwa. W drugiej z tych ksiąg, objaśniając dzieło stworzenia, po raz pierwszy w piśmiennictwie chrześcijańskim wprowadza słowo Trójca: trzy dni poprzedzające stworzenie ciał niebieskich są obrazem Trójcy, Boga, Jego Słowa i Jego Mądrości. Teofil zaświadczył w ten sposób, że Kościół nie tworzył nowego pojęcia dla nowej wiary, lecz nazwał to, co wyznawał od samego początku.

Miejsce: Antiochia

Dzieła

  • Do Autolika (trzy księgi)

W Biblii: Rdz 1,1-19Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię.Ps 33,6Słowem Pańskiem niebiosa utwierdzone są: a Duchem ust jego wszystka moc ich:

Złoty wiekII do V wieku

ok. 130 do 202

Ireneusz z Lyonu

Biskup Lyonu

Uczeń Polikarpa i biskup Lyonu, nieugięty pogromca gnozy. Jego dzieło Przeciw herezjom stanowi pierwszy całościowy zarys nauki chrześcijańskiej.

Ireneusz w młodości słuchał w Smyrnie biskupa Polikarpa, dzięki czemu dzieli go zaledwie jeden krok od apostoła Jana. Jako pasterz Lyonu w Galii zmierzył się z gnostykami, twierdzącymi, że obok publicznej wiary Kościoła istnieje wiedza tajemna dla nielicznych. Odpowiedział im pięcioma księgami dzieła Przeciw herezjom: wiara jest jedna, jawna i powszechnie tożsama, gdyż Kościół przyjmuje ją od apostołów przez nieprzerwaną sukcesję biskupów, a reguła prawdy trwa w Kościołach przez nich założonych. Sporządzony przezeń wykaz rzymskich biskupów od Piotra stanowi bezcenny pomnik historii. Nauczał, że Bóg stał się człowiekiem, aby człowiek miał udział w życiu Bożym, a cztery Ewangelie są filarami Kościoła.

Miejsce: Smyrna, Lyon

Dzieła

  • Przeciw herezjom (pięć ksiąg)
  • Wykład nauki apostolskiej

W Biblii: 1 Tm 6,20O Tymotheuszu! strzeż tego, coć powierzono, warując się niezbożnych nowości słów, i odporności fałszywie nazwanéj umiejętności,2 Tm 2,2A coś słyszał odemnie przez wiele świadków, tóż zalecaj wiernym ludziom, którzy sposobni będą i inszych uczyć.J 1,14A Słowo ciałem się stało i mieszkało między nami, (i widzieliśmy chwałę jego, chwałę jako jednorodzonego od Ojca), pełne łaski i prawdy.

ok. 150 do 215

Klemens Aleksandryjski

Nauczyciel szkoły aleksandryjskiej

Zwierzchnik szkoły aleksandryjskiej, który oddał grecką erudycję na służbę Ewangelii. Poprzednik Orygenesa na czele najbardziej uczonej wszechnicy chrześcijańskiej.

W Aleksandrii, mieście biblioteki i latarni morskiej, Kościół prowadził szkołę kształcącą katechumenów w zasadach wiary. Klemens, sam będący konwertytą, który przewędrował kraje śródziemnomorskie w poszukiwaniu mistrzów, stanął na jej czele pod koniec II wieku. Jego trzy główne dzieła tworzą harmonijne stopnie: Zachęta Greków wzywa pogan do porzucenia bożków; Wychowawca ukazuje, jak Chrystus kształtuje całe życie ochrzczonego; Kobierce (Stromata) wiodą dojrzałych ku głębszemu poznaniu. Nauczał, że wszelka prawda pochodzi od Boga, a filozofia grecka była dla Greków tym, czym Prawo dla Żydów: przewodnikiem prowadzącym do Chrystusa. Wśród jego uczniów znalazł się Orygenes.

Miejsce: Aleksandria

Dzieła

  • Zachęta Greków (Protreptyk)
  • Wychowawca (Pedagog)
  • Kobierce (Stromata)

W Biblii: Ga 3,24A przetóż zakon pedagogiem naszym był w Chrystusie, abychmy z wiary byli usprawiedliwieni.Dz 17,28Albowiem w nim żywiemy, i ruszamy się i jesteśmy, jako i niektórzy z waszych Poetów powiedzieli: Jego bowiem i rodzajem jesteśmy.

ok. 155 do 240

Tertulian

Pierwszy wielki pisarz łaciński

Kartagiński prawnik o ciętym piórze, pierwszy wybitny pisarz chrześcijański tworzący po łacinie. Ukształtował język teologii zachodniej, w tym termin Trójca.

Tertulian wzbogacił chrześcijańską myśl o język łaciński. Urodzony w Kartaginie, wykształcony w prawie i retoryce, po nawróceniu oddał ostrość swego pióra na służbę wierze: Apologetyk to najświetniejsza obrona chrześcijan przed władzą rzymską, zawierająca słynne zdanie, że krew męczenników jest zasiewem. W dziele Przeciw Prakseaszowi ukuł pojęcia stanowiące trwały skarb Zachodu: jedna substancja, trzy osoby, Trinitas. Pisał o chrzcie, modlitwie, cierpliwości i duszy. Pod koniec życia, poszukując rygoryzmu, zbliżył się do montanistów, lecz jego pisma stały się fundamentem dla Cypriana i całego łacińskiego Zachodu. Hieronim zapisał, że Cyprian nie opuszczał dnia bez czytania Tertuliana, mawiając: Podaj mi mistrza.

Miejsce: Kartagina

Dzieła

  • Apologetyk
  • Przeciw Prakseaszowi
  • O chrzcie
  • Preskrypcja przeciw heretykom

W Biblii: J 10,30Ja i Ojciec jedno jesteśmy.Mt 28,19Idąc tedy, nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego.

ok. 185 do 253

Orygenes

Egzegeta i teolog aleksandryjski

Najpłodniejszy umysł wczesnego Kościoła: egzegeta, teolog i wyznawca. Jego Heksapla, sześciokolumnowy tekst Starego Testamentu, była niezrównanym dziełem starożytności.

Orygenes objął szkołę aleksandryjską w wieku osiemnastu lat po męczeństwie ojca, Leonidasa. Żył w ascezie, za dnia nauczał, a nocami badał Pisma, dyktując tysiące traktatów: komentarze do niemal każdej księgi biblijnej, rozprawy i homilie. Heksapla, zestawiająca w sześciu kolumnach tekst hebrajski oraz greckie przekłady Starego Testamentu, stanowiła pierwszy monumentalny pomnik krytyki tekstu. W traktacie O zasadach podjął pierwszą próbę całościowego wykładu wiary, a w dziele Przeciw Celsusowi odparł najuczeńszy atak pogański. Cierpiał katusze w czasie prześladowania Decjusza i zmarł w Tyrze z odniesionych ran. Choć część jego śmiałych teorii odrzucono, na jego objaśnieniach Pisma wychowały się pokolenia Ojców.

Miejsce: Aleksandria, Cezarea

Dzieła

  • Heksapla
  • O zasadach (De Principiis)
  • Przeciw Celsusowi
  • Komentarze i homilie do niemal całego Pisma

W Biblii: Ps 119,105Pochodnią nogom moich słowo twoje, i światłość ścieżkom moich.2 Tm 2,15Staraj się pilnie, abyś się stawił doświadczonym Bogu, robotnikiem niezawstydzonym, dobrze rozbierającym słowo prawdy.

ok. 200 do 258

Cyprian z Kartaginy

Biskup i męczennik

Biskup Kartaginy i męczennik, piewca kościelnej jedności. Autor słynnego pouczenia, że nie może mieć Boga za Ojca ten, kto nie ma Kościoła za matkę.

Cyprian był znanym retorem kartagińskim, który w dojrzałym wieku wyprzedał majątek, rozdał pieniądze ubogim, przyjął chrzest, a wkrótce potem sakrę biskupią. Prowadził Kościół przez prześladowanie Decjusza, straszliwą zarazę oraz spory o pojednanie upadłych w wierze. Przeciw nowacjanom napisał traktat O jedności Kościoła katolickiego: episkopat jest jeden, a Kościół jest jeden niczym nieszyta suknia Chrystusa. Ufundowany został na Piotrze, by unaocznić jedność płynącą z jednego źródła. W czasie prześladowania Waleriana stanął przed prokonsulem, oświadczył: Jestem chrześcijaninem i biskupem, po czym zginął ścięty mieczem na oczach swego ludu jako pierwszy afrykański biskup męczennik.

Miejsce: Kartagina

Dzieła

  • O jedności Kościoła katolickiego
  • O upadłych (De Lapsis)
  • O Modlitwie Pańskiej
  • Zbiór listów

W Biblii: J 19,23-24Żołnierze tedy, gdy go ukrzyżowali, wzięli szaty jego (i uczynili cztery części, każdemu żołnierzowi część) i suknią. A była suknia nie szyta, od wierzchu całodziana.Mt 16,18A Ja tobie powiadam, iżeś ty jest opoka, a na téj opoce zbuduję kościół mój, a bramy piekielne nie zwyciężą go.Pnp 6,9Któraż to jest, która idzie jako zorza powstająca, piękna jako księżyc, wybrana jako słonce, ogromna jako wojska uszykowane porządnie?

ok. 296 do 373

Atanazy Wielki

Biskup Aleksandrii, szermierz Nicei

Biskup Aleksandrii, który przez pół wieku i podczas pięciu wygnań bronił wiary nicejskiej, że Syn jest współistotny Ojcu. Mawiano: Atanazy przeciw światu.

Na Soborze Nicejskim I w 325 roku Atanazy towarzyszył jako młody diakon swemu biskupowi Aleksandrowi i był świadkiem, jak sobór wyznał, że Syn jest współistotny Ojcu, homoousios, przeciw Ariuszowi głoszącemu, że Syn jest stworzeniem. Gdy trzy lata później objął stolicę w Aleksandrii, wyznanie to stało się jego życiowym krzyżem: cesarze sprzyjali arianom, a Atanazego pięciokrotnie skazywano na wygnanie, do biskupów Rzymu i mnichów pustyni, lecz nie ustąpił ani na krok. W dziele O wcieleniu Słowa wykazał, dlaczego jedynie prawdziwy Bóg mógł zbawić człowieka, a jego Żywot świętego Antoniego rozkrzewił ideał mniszy w całym świecie chrześcijańskim. W liście paschalnym z 367 roku zawarł wykaz ksiąg Nowego Testamentu w postaci dokładnie takiej, jaką Kościół zachowuje po dziś dzień.

Miejsce: Aleksandria

Dzieła

  • O wcieleniu Słowa
  • Mowy przeciw arianom
  • Żywot świętego Antoniego
  • 39. List paschalny

W Biblii: J 1,1-3Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, a Bogiem było Słowo.Kol 1,15-17Który jest obrazem Boga niewidzialnego, pierworodny wszego stworzenia.Hbr 1,3Który, gdyż jest jasnością chwały i wyrażeniem istności jego, a nosząc wszystko słowem mocy swéj, sprawiwszy oczyszczenie grzechów, siedzi na prawicy majestatu na wysokościach,

ok. 306 do 373

Efrem Syryjczyk

Diakon, poeta i doktor Kościoła

Syryjski diakon, którego tradycja zwie harfą Ducha Świętego: ujął teologię w tysiące hymnów śpiewanych przez całe wspólnoty.

Efrem posługiwał jako diakon w Nisibis, a po oddaniu miasta Persom w Edessie, przez całe życie odmawiając godności wyższych niż diakonat. Jego wyjątkowość polegała na tym, że najgłębsze prawdy wiary wykładał nie w dysputach, lecz w pieśni: ułożył setki hymnów o wierze, raju, Narodzeniu Pańskim, Kościele i przeciw herezjom, wprowadzając chóry dziewic śpiewające je w świątyni. W ten sposób prawowierność trafiała do ludu poprzez melodię, tą samą drogą, którą heretycy szerzyli swe błędy. Pisał także komentarze do Pisma w języku syryjskim. W ostatnim roku życia zorganizował pomoc dla głodujących w Edessie i pielęgnował chorych, po czym zmarł na dżumę, którą się zaraził. Kościół czci go jako doktora Kościoła, jedynego Syryjczyka w tym gronie.

Miejsce: Nisibis, Edessa

Dzieła

  • Hymny o wierze
  • Hymny o raju
  • Hymny z Nisibis
  • Komentarze biblijne w języku syryjskim

W Biblii: Ef 5,19Rozmawiając sobie w Psalmiech i w pieśniach i w śpiewaniach duchownych, śpiewając i grając w sercach waszych Panu,Kol 3,16Słowo Chrystusowe niechaj mieszka w was obficie z wszelaką mądrością, nauczając i sami siebie napominając przez Psalmy i pieśni i śpiewania duchowne, w łasce śpiewając w sercach waszych Bogu.

ok. 330 do 379

Bazyli Wielki

Ojciec kapadocki, prawodawca monastycyzmu

Arcybiskup Cezarei, pierwszy z trzech wielkich Kapadoczyków. Jego reguły mnisze oraz Bazyliada, miasto miłosierdzia, ukształtowały chrześcijański Wschód.

Bazyli wywodził się z rodziny świętych: babka Makryna, matka Emelia, siostra Makryna i brat Grzegorz z Nyssy odbierają cześć jako święci. Najwyższe wykształcenie zdobył w Atenach, gdzie zaprzyjaźnił się z Grzegorzem z Nazjanzu, po czym porzucił świat i udał się w samotność nad rzekę Iris. Jego dwie reguły zakonne stanowią po dziś dzień fundament wschodniego monastycyzmu: życie wspólnotowe, modlitwa i praca, posłuszeństwo i umiar. Jako arcybiskup Cezarei niezłomnie bronił bóstwa Ducha Świętego, o czym napisał traktat O Duchu Świętym, i ze spokojem oparł się groźbom ariańskiego cesarza Walensa. Za miastem wzniósł Bazyliadę, osiedle ze szpitalem, gospodą i przytułkami dla trędowatych, pierwsze wielkie dzieło chrześcijańskiego miłosierdzia. Jego liturgia jest do dziś sprawowana na Wschodzie.

Miejsce: Cezarea Kapadocka

Dzieła

  • O Duchu Świętym
  • Przeciw Eunomiuszowi
  • Homilie na Hexaemeron (o sześciu dniach stworzenia)
  • Reguły mnisze

W Biblii: Ps 33,6Słowem Pańskiem niebiosa utwierdzone są: a Duchem ust jego wszystka moc ich:Mt 25,35-40Albowiem łaknąłem, a daliście mi jeść, pragnąłem, a napoiliście mię: byłem gościem, a przyjęliście mię:2 Kor 13,13Łaska Pana naszego Jezusa Chrystusa i miłość Boża i społeczność Ducha Świętego niech będzie z wami wszystkimi. Amen.

ok. 329 do 390

Grzegorz z Nazjanzu

Ojciec kapadocki, Teolog

Przyjaciel Bazylego z lat ateńskich, czczony na Wschodzie zaszczytnym tytułem Teologa. Jego pięć Mów teologicznych w Konstantynopolu obroniło naukę o Trójcy.

Grzegorz był duszą poetycką i wrażliwą, którą koleje losu zmuszały do urzędów, przed którymi uciekał: kapłaństwa, biskupstwa, a wreszcie Konstantynopola, gdzie w 379 roku w mieście opanowanym przez arian objął jedyną prawowierną kaplicę, Anastazję, świątynię Zmartwychwstania. Wygłosił tam pięć Mów teologicznych, które przyniosły mu przydomek Teologa: o Bogu nie dyskutuje się jak na targu, lecz czystym sercem wyznaje jednego Boga w trzech Osobach, z których każda jest w pełni Bogiem. Przewodniczył krótko Soborowi Konstantynopolitańskiemu I w 381 roku, a gdy wokół jego stolicy wybuchły spory, odszedł w pokoju: Żegnaj, Anastazjo. Ostatnie lata spędził w rodzinnym Nazjanzie na pisaniu poezji, w tym wierszowanego kanonu Pisma Świętego.

Miejsce: Nazjanz, Konstantynopol

Dzieła

  • Pięć mów teologicznych
  • Mowy i listy
  • Poezje

W Biblii: J 1,18Boga żaden nigdy nie widział; jednorodzony Syn, który jest na łonie Ojcowskiem, on opowiedział.Mt 28,19Idąc tedy, nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego.2 Kor 13,13Łaska Pana naszego Jezusa Chrystusa i miłość Boża i społeczność Ducha Świętego niech będzie z wami wszystkimi. Amen.

ok. 335 do 394

Grzegorz z Nyssy

Ojciec kapadocki, teolog mistyczny

Młodszy brat Bazylego Wielkiego i najgłębszy myśliciel wśród Kapadoczyków: nauczyciel nieskończonego wstępowania duszy ku Bogu.

Grzegorz został wyświęcony na biskupa małego miasta Nyssa przez brata Bazylego, a po jego śmierci to właśnie Grzegorz doprowadził ich wspólne dzieło do końca: na Soborze Konstantynopolitańskim I w 381 roku należał do głównych filarów prawowierności. Przeciw Eunomiuszowi, który twierdził, że ludzki rozum może w pełni pojąć Bożą istotę, napisał swe najsłynniejsze polemiki: Bóg jest nieskończony, dlatego droga duszy do Niego to nieustanne wstępowanie z chwały w chwałę, pragnienie, które nie gaśnie po nasyceniu, lecz nieustannie rośnie. Myśl tę rozwinął w Żywocie Mojżesza, ukazując wejście na Synaj jako obraz drogi duchowej w świętą ciemność, gdzie poznaje się Boga ponad wszelkimi wyobrażeniami. Jego Wielka katecheza systematyzuje naukę o Trójcy, Wcieleniu i sakramentach, a traktat O stworzeniu człowieka dopełnia dzieło brata.

Miejsce: Nyssa

Dzieła

  • Przeciw Eunomiuszowi
  • Żywot Mojżesza
  • Wielka katecheza (Oratio catechetica)
  • O stworzeniu człowieka

W Biblii: Wj 33,18-23Który rzekł: Ukaż mi chwałę twoję.2 Kor 3,18A my wszyscy odkrytem obliczem na chwałę Pańską w zwierciedle patrząc, w tóż wyobrażenie przemienieni bywamy z jasności w jasność, jako od Ducha Pańskiego.Flp 3,13-14Bracia! jaćnie rozumiem, iżbych i uchwycił; lecz jedno czynię, że tego, co nazad jest, zapamiętywając, a do tego wprzód wyciągając się,

ok. 339 do 397

Ambroży z Mediolanu

Biskup Mediolanu, nauczyciel Augustyna

Rzymski namiestnik wybrany przez lud na biskupa, gdy był jeszcze katechumenem. Pod wpływem jego kazań nawrócił się św. Augustyn.

Ambroży przybył do mediolańskiej bazyliki jako cesarski namiestnik, by uśmierzyć spory przy wyborze biskupa, a opuścił ją jako wybrany pasterz: lud, według podania poruszony głosem dziecka, zaczął wznosić okrzyki: Ambroży biskupem!, gdy ten był jeszcze nieochrzczonym katechumenem. W ciągu ośmiu dni przyjął chrzest oraz święcenia, rozdał majątek i z zapałem oddał się nauce teologii. Stał się biskupem budzącym respekt nawet u cesarzy: po rzezi w Tesalonice odmówił cesarzowi Teodozjuszowi przystąpienia do sakramentów, dopóki ten nie odprawił publicznej pokuty. Wprowadził w Mediolanie śpiew skomponowanych przez siebie hymnów, stając się ojcem zachodniej poezji liturgicznej. Młody Augustyn słuchał jego kazań i dzięki nim odnalazł drogę do Kościoła; Ambroży ochrzcił go w noc paschalną 387 roku.

Miejsce: Mediolan

Dzieła

  • O obowiązkach osób duchownych (De officiis ministrorum)
  • O sakramentach
  • Hexaemeron
  • Hymny

W Biblii: Ps 51,3-4Zmiłuj się nademną, Boże, według wielkiego miłosierdzia twego: a według mnóstwa litości twoich zgładź nieprawość moję.2 Sm 12,13I rzekł Dawid do Nathana: Zgrzeszyłem Panu. I rzekł Natban do Dawida: Pan téż przeniósł grzech twój: nie umrzesz.Łk 15,18-20Wstanę i pójdę do ojca mego i rzekę mu: Ojcze! zgrzeszyłem przeciw niebu i przed tobą,

ok. 349 do 407

Jan Chryzostom

Patriarcha Konstantynopola, kaznodzieja

Najwybitniejszy kaznodzieja chrześcijańskiej starożytności, zwany Złotoustym (Chryzostomem). Wbrew swej woli wyniesiony na stolicę w Konstantynopolu, zmarł na wygnaniu.

Jan nauczał w Antiochii przez dwanaście lat z taką mocą, że wierni nadali mu przydomek Chryzostom, Złotousty. Jego homilie do Ewangelii Mateusza i Jana, Księgi Rodzaju oraz listów Pawłowych to najwspanialsze pomniki egzegezy starożytnego Kościoła: objaśniane werset po wersecie, z niezmiennym odniesieniem do życia słuchaczy, żebraków u bram i zbytków w pałacach. W 398 roku został potajemnie sprowadzony do Konstantynopola i konsekrowany na patriarchę. Wyprzedał tam kosztowności biskupstwa na rzecz szpitali i ubogich, a z ambony bezkompromisowo ganił nadużycia dworu. Cesarzowa Eudoksja i zawistni biskupi doprowadzili do jego wygnania; zmarł wycieńczony w drodze do dalekiego Pityuntu, mówiąc: Chwała Bogu za wszystko. Po trzydziestu latach Konstantynopol uroczyście sprowadził jego relikwie.

Miejsce: Antiochia, Konstantynopol

Dzieła

  • Homilie na Ewangelie św. Mateusza i św. Jana, Księgę Rodzaju i Listy św. Pawła
  • O kapłaństwie
  • Listy z wygnania

W Biblii: Mt 25,31-46A gdy przyjdzie Syn człowieczy w majestacie swoim, i wszyscy Aniołowie z nim, tedy siędzie na stolicy majestatu swego.1 Kor 13,3I choćbych wszystkie majętności moje rozdał na żywność ubogich i choćbym wydał ciało moje tak, iżbych gorzał, a miłościbych nie miał: nic mi nie pomoże.Hi 1,21I rzekł: Nagom wyszedł z żywota matki mojéj i nago się tam wrócę: Pan dał, Pan odjął: jako się Panu upodobało, tak się stało: niech będzie imię Pańskie błogosławione.

ok. 347 do 420

Hieronim ze Strydonu

Tłumacz Wulgaty

Najznakomitszy biblista starożytności ze Strydonu na pograniczu Dalmacji i Pannonii. W betlejemskiej grocie przełożył Pismo Święte na język łaciński: Wulgatę.

Hieronim urodził się w Strydonie, na pograniczu Dalmacji i Pannonii. Był najwybitniejszym lingwistą starożytnego Kościoła: łacina była jego językiem ojczystym, grekę opanował w szkołach, a hebrajskiego uczył się z ogromnym trudem od żydowskich mistrzów, by badać Pismo u źródeł. Papież Damazy zlecił mu rewizję łacińskiego tekstu Ewangelii, co przerodziło się w dzieło całego życia: w Betlejem, w eremie przy grocie Narodzenia Pańskiego, przełożył Stary Testament z hebrajskiego i zrewidował Nowy. Przekład ten, zwany Wulgatą, stał się Biblią Zachodu na ponad tysiąclecie. Pozostawił po sobie obszerne komentarze do pism prorockich i apostolskich, żywoty sławnych mężów oraz bogatą korespondencję. Słynne jest jego upomnienie: Nieznajomość Pisma Świętego jest nieznajomością Chrystusa.

Miejsce: Strydon, Rzym, Betlejem

Dzieła

  • Wulgata
  • Komentarze do pism prorockich i listów
  • O znakomitych mężach (De viris illustribus)
  • Listy

W Biblii: 2 Tm 3,16-17Wszelkie Pismo od Boga natchnione, jest pożyteczne ku nauczaniu, ku strofowaniu, ku naprawieniu, ku ćwiczeniu w sprawiedliwości,Ps 1,2Ale w zakonie Pańskim wola jego, a w zakonie jego będzie rozmyślał we dnie i w nocy.J 5,39Rozbierajcie Pisma; bo się wam zda, że w nich żywot wieczny macie; a one są, które świadectwo dają o mnie.

354 do 430

Augustyn z Hippony

Biskup Hippony, doktor łaski

Niespokojne serce, które spoczęło w Bogu: od manichejskiego retora do biskupa Hippony. Wyznania i Państwo Boże należą do fundamentów kultury zachodniej.

Droga Augustyna do wiary jest najsłynniejszym nawróceniem po św. Pawle: matka Monika przez lata obmywała go łzami, gdy szukał prawdy u manichejczyków i w laurach oratorskich Kartaginy, Rzymu i Mediolanu. Pod wpływem kazań Ambrożego lód stopniał, a w mediolańskim ogrodzie, słysząc dziecięcy głos Weź i czytaj, otworzył Listy św. Pawła i oddał się Bogu. Całą tę drogę opisał w Wyznaniach, pierwszej wielkiej autobiografii będącej modlitwą: Stworzyłeś nas bowiem dla siebie i niespokojne jest nasze serce, dopóki nie spocznie w Tobie. Jako biskup Hippony przez trzydzieści pięć lat nauczał i polemizował: z donatystami o jedność Kościoła, z Pelagiuszem o łaskę; w Państwie Bożym przedstawił dzieje jako pochód dwóch społeczności. Zmarł podczas oblężenia miasta przez Wandalów.

Miejsce: Tagasta, Mediolan, Hippona

Dzieła

  • Wyznania (Confessiones)
  • Państwo Boże (De civitate Dei)
  • O Trójcy Świętej (De Trinitate)
  • Objaśnienia Psalmów i Homilie na Ewangelię św. Jana

W Biblii: Rz 13,13-14Jako w dnie uczciwie chodźmy, nie w biesiadach i pijaństwach, nie w łożach i niewstydliwościach, nie w zwadzie i w zazdrości.Ps 42,2-3Jako pragnie jeleń do źródeł wodnych, tak pragnie dusza moja do ciebie, Boże.1 J 4,8-10Kto nie miłuje, nie zna Boga; albowiem Bóg jest miłość.

Pieczęć epokiVI do VIII wieku

ok. 540 do 604

Grzegorz Wielki

Papież i doktor Kościoła

Rzymski prefekt, który został mnichem, a potem papieżem. Posłał misjonarzy do Anglosasów, zreformował liturgię i dał początek chorałowi gregoriańskiemu.

Grzegorz pełnił urząd prefekta Rzymu, gdy porzucił zaszczyty, przekształcił rodowy pałac w klasztor i został mnichem, co wspominał jako najszczęśliwszy czas swego życia. W 590 roku, gdy dżuma, wylewy rzek i Longobardowie pustoszyli Italię, wybrano go na papieża wbrew jego woli. Przyjął tytuł Sługi sług Bożych, używany przez papieży do dzisiaj. Żywił Rzym z dóbr kościelnych, wykupywał jeńców, zawarł pokój z Longobardami i wyprawił mnicha Augustyna z czterdziestoma braćmi do Anglosasów. Jego Księga reguły pasterskiej stanowiła przez stulecia wzór posługi pasterskiej, Moralia na Księgę Hioba były podstawowym komentarzem, a Dialogi zachowały dla potomnych żywot św. Benedykta. Artyści przedstawiają go z gołębicą Ducha Świętego przy uchu.

Miejsce: Rzym

Dzieła

  • Księga reguły pasterskiej (Regula pastoralis)
  • Moralia na Księgę Hioba (Moralia in Job)
  • Dialogi
  • Homilie na Ewangelie i na Księgę Ezechiela

W Biblii: J 21,15-17Gdy tedy obiad odprawili, rzekł Symonowi Piotrowi Jezus: Symonie Janów! miłujesz mię więcej niźli ci? Rzekł mu: Tak Panie! ty wiesz, że cię miłuję. Rzekł mu: Paś baranki moje.Mt 28,19-20Idąc tedy, nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego.Hi 1,21I rzekł: Nagom wyszedł z żywota matki mojéj i nago się tam wrócę: Pan dał, Pan odjął: jako się Panu upodobało, tak się stało: niech będzie imię Pańskie błogosławione.

ok. 560 do 636

Izydor z Sewilli

Arcybiskup Sewilli, nauczyciel średniowiecza

Arcybiskup Sewilli, który w Etymologiach zgromadził całą wiedzę starożytności i przekazał ją średniowieczu. Ostatni z Ojców Kościoła zachodniego.

Izydor objął stolicę w Sewilli po swym bracie Leandrze, przewodząc Kościołowi w Hiszpanii w epoce przechodzenia Wizygotów z arianizmu na katolicyzm. Przewodniczył IV Synodowi w Toledo, który ujednolicił liturgię i nakazał tworzenie szkół katedralnych w każdej diecezji. Jego dzieło życia, Etymologie w dwudziestu księgach, stanowi encyklopedię ówczesnej wiedzy: od gramatyki i prawa po Pismo Święte, strukturę Kościoła, przyrodę i ciała niebieskie, usystematyzowane wedle pochodzenia pojęć. Przez stulecia była to najczęściej przepisywana księga po Biblii, tworząca pomost między kulturą antyczną a wiekami średnimi. W Etymologiach zawarł również wykaz ksiąg natchnionych przyjętych przez Kościół w kanonie biblijnym.

Miejsce: Sewilla

Dzieła

  • Etymologie (dwadzieścia ksiąg)
  • O powinnościach kościelnych (De ecclesiasticis officiis)
  • Sentencje (Sententiae)

W Biblii: Mdr 7,17-21On bowiem dał mi tych rzeczy, które są, prawdziwą wiadomość: abych wiedział rozrządzenie okręgu ziemie i mocy żywiołów,2 Tm 3,14-15Lecz ty trwaj w tem, czegoś się nauczył, i zwierzonoć się, wiedząc, od kogoś się nauczył,

ok. 675 do 749

Jan Damasceński

Mnich, doktor, obrońca świętych obrazów

Mnich ławry św. Saby pod Jerozolimą, ostatni Ojciec Wschodu. Ujął teologię patrystyczną w jedną całość i obronił cześć oddawaną ikonom.

Jan wywodził się ze znakomitej rodziny chrześcijańskiej w Damaszku, gdzie służył w administracji kalifatu, nim porzucił godności i wstąpił do ławry św. Saby na Pustyni Judzkiej. Kiedy cesarz Leon III zakazał kultu świętych wizerunków, Jan napisał poza zasięgiem władzy cesarskiej trzy Mowy obronne przeciw odrzucającym święte obrazy: samemu Bogu oddajemy pokłon, a ikony otaczamy czcią, gdyż cześć oddana obrazowi przechodzi na pierwowzór; od kiedy Słowo stało się ciałem, niewidzialny Bóg może być przedstawiany. Jego Źródło wiedzy wraz z Wykładem wiary prawdziwej stanowi pierwszą pełną syntezę teologii Ojców. Skomponował także kanon paschalny śpiewany podczas rezurekcji w rycie bizantyjskim.

Miejsce: Damaszek, Mar Saba

Dzieła

  • Trzy mowy przeciw odrzucającym święte obrazy
  • Źródło wiedzy (Dokładny wykład wiary prawdziwej)
  • Hymny liturgiczne

W Biblii: J 1,14A Słowo ciałem się stało i mieszkało między nami, (i widzieliśmy chwałę jego, chwałę jako jednorodzonego od Ojca), pełne łaski i prawdy.Wj 25,18-20Dwa téż Cherubiny złote i bite uczynisz, po obu stron wyrocznice.Kol 1,15Który jest obrazem Boga niewidzialnego, pierworodny wszego stworzenia.

Wybierz medalion, a otworzy się pełny zapis. Strzałkami przechodzisz od Ojca do Ojca, a na ekranie dotykowym przesuń palcem w lewo lub w prawo.