W tym wpisie będę cytował zarówno rabiniczne źródła żydowe, jak i uczonych biblijnych w odniesieniu do pierwszego słowa Księgi Rodzaju 1,1Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię., a mianowicie bereshith. Przytaczam ten wers wraz z transliteracją hebrajskiego, aby czytelnicy mogli śledzić wywód:
„Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię”
Bereshith bara elohim et ha'shamayim wa'et ha'ares
Przytoczone przeze mnie fragmenty wykazują, że rabini byli zakłopotani początkową frazą bereshith, ponieważ twierdzili, że nie jest to normalne słowo, którego użyto by, gdyby kontekst mówił o rozpoczęciu stworzenia. Raczej terminem, który oddawałby tę myśl, jest barishonah, „na początku”. Rabini próbowali wyjaśnić tę anomalię Rdz 1,1Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię., zakładając, że bereshith nie oznacza „na początku”, lecz coś innego, na przykład „przez początek / z początkiem”. Oznaczało to albo, że Bóg stworzył niebo i ziemię w odniesieniu do początku (reshith), to znaczy ze względu na początek, albo że posłużył się tym, co zwie się początkiem, aby stworzyć wszystkie rzeczy.
Rabini udali się następnie na poszukiwanie tego, czym ten początek czyli reshith był, i znaleźli go w Księdze Przysłów 8,22Pan mię posiągł na początku dróg swoich, pierwéj niźli co czynił z początku., tekście, który mówi, że Mądrość jest reshith (początkiem) dzieł/działań twórczych Boga. Co więcej, powiązali tę Mądrość z samą Torą, ponieważ jest ona ucieleśnieniem Bożej Mądrości. Wywodzili stąd, że stworzenie zostało powołane do istnienia ze względu na Torę.
Mając to wszystko na uwadze, przechodzę teraz do samych cytatów. Wszelkie wyróżnienia pochodzą ode mnie.
Źródła rabiniczne
Na początku stwarzania przez Boga. Hebr. בְּרֵאשִית בָּרָא. Ten wers wymaga interpretacji midraszowej [ponieważ zgodnie z prostą interpretacją wokalizacja słowa בָּרָא powinna być inna, jak wyjaśnia dalej Rasz']. Poucza nas on, że sekwencja stworzenia, tak jak jest napisana, jest niemożliwa, [jak jest napisane bezpośrednio poniżej] jak stwierdzili nasi Rabini (Listy R. Akiwy, litera „beth”; Berejszit Rabba 1,6; Wajikra Rabba 36,4): [Bóg stworzył świat] ze względu na Torę, która jest nazwana (Prz 8,22Pan mię posiągł na początku dróg swoich, pierwéj niźli co czynił z początku.): „początkiem Jego drogi”, oraz ze względu na Izraela, który jest nazwany (Jr 2,3Święty Izrael Panu, pierwociny zboża jego: wszyscy, którzy go pożerają, grzeszą, złe przyjdzie na nie, mówi Pan.) „pierwocinami Jego plonów”. Jeśli jednak pragniesz wyjaśnić to zgodnie z prostym znaczeniem, wyjaśnij to tak: „Na początku stwarzania nieba i ziemi ziemia była pustkowiem i chaosem, a ciemność… i Bóg powiedział: «Niechaj stanie się światłość»”. Pisma nie przyszły jednak pouczać o kolejności stworzenia, aby powiedzieć, że te rzeczy były pierwsze, gdyż gdyby przyszły tego uczyć, powinny były napisać: „Najpierw (בָּרִאשׁוֹנָה) Stworzył niebo i ziemię”, nie ma bowiem w Piśmie Świętym żadnego słowa רֵאשִׁית, które nie wiązałoby się z następującym po nim słowem, [tj. w stanie konstruktywnym] jak (tamże 27,1): „Na początku (בְּרֵאשִית) panowania Jojakima”; (poniżej 10,10) „początek (רֵאשִׁית) jego panowania”; (Pwt 18,4Pierwociny zboża, wina i oliwy i część wełny z strzyżenia owiec.) „pierwociny (רֵאשִׁית) twojego zboża”. Tutaj również mówisz בְּרֵאשִׁית בָּרָא אלֹהִים, jak בְּרֵאשִׁית בְּרֹא, na początku stwarzania. Podobnie jest w zdaniu: „Na początku przemówienia (דִּבֶּר) Pana do Ozeasza” (Oz 1,2Początek mówienia Pana w Ozee, i rzekł Pan do Ozee: Idź, pojmij sobie żonę wszetecznicę, a spłodź sobie syny wszeteczne; bo cudzołożąc cudzołożyć będzie ziemia od Pana.), tzn. na początku mówienia (דִּבּוּרוֹ) Świętego, Błogosławionego On, do Ozeasza: „Pan powiedział do Ozeasza itd.”. Jeśli teraz twierdzisz, że [ten tekst] przyszedł pouczyć, iż te [rzeczy] (tzn. niebo i ziemia) zostały stworzone jako pierwsze, i że jego znaczenie jest: Na początku wszystkiego On stworzył je, oraz że istnieją zdania elipsy, które pomijają jedno słowo, jak (Hi 3,10Iż nie zawarła drzwi żywota, który mię nosił, ani odjęła złego od oczu moich.): „Ponieważ [On] nie zamknął drzwi łona [mojej matki]”, gdzie nie wyjaśnia się, kto zamknął [łono]; oraz jak (Iz 8,4Albowiem pierwéj niźli dziecię będzie umiało mianować ojca swego i matkę swoję, będzie pobrana moc Damaszku i łupy Samaryjskie przed królem Assyryjskim.): „on uniesie bogactwa Damaszku”, gdzie nie wyjaśnia się, kto je uniesie; oraz jak (Am 6,12Bo oto Pan rozkaże i skarze dom większy obaleniem, a dom mniejszy porysowaniem.): „czy ora się wołami”, gdzie nie wyjaśnia się: „jeśli człowiek ora wołami”; oraz jak (Iz 46,10Który opowiadam zpierwu ostania rzecz, a z początku to, co się jeszcze nie stało, mówiąc: Rada moja stać będzie, i stanie się wszystka wola moja.): „oznajmiając koniec od początku”, gdzie nie wyjaśnia się, że [to znaczy] oznajmiając koniec sprawy od początku sprawy, jeśli tak, [jeśli twierdzisz, że Pismo wskazuje na porządek stworzenia] zadziw się nad samym sobą, albowiem woda była wcześniej, jak jest napisane: „a duch Boży unosił się nad powierzchnią wód”, a Pismo Święte nie ujawniło jeszcze, kiedy miało miejsce stworzenie wód! Z tego dowiadujesz się, że woda była przed ziemią. Co więcej, niebo zostało stworzone z ognia i wody. Siłą rzeczy musisz przyznać, że Pismo Święte nie pouczyło nas niczego o sekwencji wcześniejszych i późniejszych [aktów stworzenia]. (The Complete Jewish Bible with Rashi Commentary: https://www.chabad.org/library/bible_cdo/aid/8165/showrashi/true#v1)
Ramban do Księgi Rodzaju 1,1
בְּרֵאשִׁית בָּרָא אֱלֹהִים („Na początku Bóg stworzył”). Rabbi Icchak powiedział: Nie należało rozpoczynać Tory od niczego innego jak tylko od słów: „Ten miesiąc wam początkiem miesiąców” (Wj 12,2Ten miesiąc wam początkiem miesiąców: pierwszym będzie między miesiącami roku.), co stanowi pierwsze przykazanie, jakie otrzymali Izraelici. Dlaczego więc [Tora] zaczyna się od słowa *Bereszit* (Na początku)? Ponieważ gdyby narody świata powiedziały Izraelowi: „Jesteście rabusiami, bo zagarnęliście ziemie siedmiu narodów”, oni mogliby odpowiedzieć: „Cała ziemia należy do Świętego, niech będzie Błogosławiony, który dał ją temu, kto w Jego oczach był sprawiedliwy. Zgodnie ze swoją wolą dał ją im, a zgodnie ze swoją wolą odebrał im i dał ją nam”. Jest to aggada zapisana przez naszego nauczyciela Szlomo [Rasziego] w jego komentarzach. Można jednak zadać pytanie, ponieważ istnieje wielka potrzeba, aby Tora zaczynała się od słów „Na początku Bóg stworzył”, gdyż jest to fundament wiary, a ten, kto w to nie wierzy i uważa, że świat jest wieczny, zaprzecza samej istocie wiary i nie ma udziału w Torzie. Odpowiedź brzmi: dzieło stworzenia (*ma'ase bereszit*) jest głęboką tajemnicą, której nie da się w pełni zrozumieć z samego tekstu Pisma, ani poznać we właściwy sposób inaczej, jak tylko poprzez tradycję przekazywaną aż do Mojżesza, naszego nauczyciela, z ust samego Wszechmogącego, a ci, którzy ją znają, mają obowiązek ją ukrywać. Dlatego rabbi Icchak powiedział, że początek Tory nie potrzebuje słów „Bóg stworzył”, ani opisu tego, co zostało stworzone pierwszego dnia, co uczyniono drugiego i w pozostałe dni, ani długich wywodów na temat stworzenia Adama i Ewy, ich grzechu i kary, ani opisu ogrodu Eden i wygnania z niego człowieka, albowiem całe to opowiadanie nie daje się w pełni pojąć za pomocą samego rozumu na podstawie Pisma. A tym bardziej dotyczy to opowieści o pokoleniu potopu i rozproszeniu ludzkości, co do których nie ma aż tak wielkiej konieczności. Ludziom Tory wystarczyłoby to, co jest powiedziane bez tych pism, gdyby wierzyli ogólnie w to, co wspomniano dla nich w Dekalogu (Wj 20,11Przez sześć dni bowiem czynił Pan niebo i ziemię i morze, i wszystko, co w nich jest, i odpoczął dnia siódmego: i przetóż błogosławił Pan dniowi Sobotniemu i poświęcił go.): „Gdyż w sześciu dniach Pan uczynił niebo i ziemię, morze i wszystko, co w nich jest, a odpoczął dnia siódmego”, a wiedza ta pozostałaby udziałem nielicznych, którym przekazano ją jako ustną tradycję od Mojżesza z Synaju wraz z Torą ustną. Rabbi Icchak podał jednak powód, dla którego Tora zaczyna się od słów „Na początku Bóg stworzył” oraz od opisu całego stworzenia aż do stworzenia człowieka, którego uczynił panem dzieła swoich rąk i pod którego stopy poddał wszystko, a także ogrodu Eden, który jest najwspanialszym z miejsc stworzonych na tym świecie, uczynionym jego mieszkanieniem, dopóki jego grzech go stamtąd nie wypędził. Ludzie pokolenia potopu zostali z powodu swego grzechu wygnani z całego świata, a ocalał spośród nich jedynie sprawiedliwy, on i jego synowie. Ich grzech sprawił, że ich potomkowie zostali rozproszeni po różnych miejscach i rozsiani po ziemiach, a oni sami zajęli terytoria według swoich rodzin i narodów, tak jak się im trafiło. Jeśli tak, to słuszną rzeczą jest, że gdy dany naród dalej grzeszy, zostaje wytracony ze swojego miejsca, a inny naród przychodzi, by posiąść jego ziemię, ponieważ taki jest odwieczny wyrok Boga na ziemi. O ile bardziej odnosi się to do tego, o czym opowiada Pismo, że Kanaan był przeklęty i oddany w wieczną niewolę, przez co nie był godzien dziedziczyć najlepszych zamieszkałych miejsc, lecz mieli je posiąść słudzie Pana, potomkowie Jego miłośnika, zgodnie z tym, co napisane (Ps 105,44I dał im krainy poganów: a roboty narodów posiedli:): „I oddał im ziemie pogan, i pojęli w dziedzictwo trud narodów, aby przestrzegali Jego ustaw i zachowywali Jego pouczenia”. Oznacza to, że wypędził stamtąd swoich buntowników, a osadził w nich swoich sług, aby wiedzieli, że posiądą je dzięki posłuszeństwu Jego woli, a jeśli zgrzeszą przeciwko Nemu, ziemia ich wyrzuci, tak jak wyrzuciła naród, który był przed nimi. Wyjaśnieniem napisanego przeze mnie komentarza są słowa zawarte w księdze Bereszit Raba (rozdział 1), gdzie wyrażono to w następujący sposób: Rabbi Jehoszua z Sichnin w imieniu rabiego Lewiego zaczął od słów: „Moc uczynków swoich oznajmi ludowi swemu” (Ps 111,6Moc uczynków swoich oznajmi ludowi swemu, aby im dał dziedzictwo poganów.). Dlaczego Bóg, niech będzie błogosławiony, objawił Izraelowi to, co zostało stworzone pierwszego i drugiego dnia? Z powodu siedmiu narodów, aby nie urągały Izraelowi, mówiąc: „Czyż nie jesteście narodem rabusiów?”. A Izrael odpowiada im: „A wy? Czyż ziemia, którą trzymacie w swoich rękach, nie została zagarnięta? Czyż Kaftoryci, którzy wyszli z Kaftor, nie wytracili ich i nie osiedlili się na ich miejscu?” (Pwt 2,23Hewejczyki téż, którzy mieszkali w Haserym aż do Gasan, Kappadoczanie wygnali: którzy wyszedłszy z Kappadocyi, wygładzili je, i mieszkali miasto nich.). Świat i wszystko, co go napełnia, należy do Świętego, niech będzie Błogosławiony; gdy zechciał, dał go wam, a gdy zechciał, odebrał wam i dał go nam. O tym właśnie mówi werset (Ps 111,6Moc uczynków swoich oznajmi ludowi swemu, aby im dał dziedzictwo poganów.): „aby oddać im dziedzictwo pogan”, „Oznajmił swemu ludowi potęgę swych czynów”: po to, aby dać im dziedzictwo pogan, objawił im dzieło stworzenia (*Bereszit*). Sprawa, o której wspomniałem, została nam już przekazana z innego źródła. O ukrytych tajemnicach dzieła stworzenia nasi mędrcy, pamięć o nich niech będzie błogosławiona, powiedzieli: „Oznajmił swemu ludowi potęgę swych czynów”, nie sposób bowiem wyjawić śmiertelnikowi potęgi dzieła stworzenia; dlatego Pismo zakrywa je przed tobą słowami „Na początku Bóg stworzył”. W ten sposób wyjaśnia się to, co na ten temat powiedzieliśmy.
NA POCZĄTKU BÓG STWORZYŁ. Rabbi Icchak powiedział: Tora, która jest księgą praw, powinna była zacząć się od wersetu: Ten miesiąc będzie dla was początkiem miesięcy, Wj 12,2Ten miesiąc wam początkiem miesiąców: pierwszym będzie między miesiącami roku., który jest pierwszym przykazaniem danym Izraelowi. To prawda, że Księga Rodzaju zawiera trzy przykazania (1,28; 17,10; 32,33), lecz po objawieniu na Synaju prawa te stały się dla Izraela wiążące. Stąd werset „ten miesiąc” itd. jest „pierwszym przykazaniem danym Izraelowi” jako ludowi. Jaki zatem jest powód, że zaczyna się ona od stworzenia? Gdyby narody świata powiedziły Izraelowi: „Jesteście grabieżcami, ponieważ przywłaszczyliście sobie ziemie siedmiu narodów Kanaan”, oni [Izrael] mogą im odpowiedzieć: „Cała ziemia należy do Świętego, niech będzie błogosławiony. Dał ją temu, komu się podobało, i według Swojej Woli zabrał ją [ziemię] im i dał nam”.
Jest to wykład homiletyczny *Znaleziony w Tanchuma (Buber), Bereszit 11. Zobacz także Rashi (Berliner) s. 424. zacytowany przez rabina Szlomo [Rasziego] w jego komentarzach.
Ktoś może zgłosić zastrzeżenie, że doprawdy bardzo konieczne było rozpoczęcie Tory od rozdziału Na początku Bóg stworzył, albowiem jest to korzeń wiary, a kto w to nie wierzy i myśli, że świat jest wieczny, zaprzecza istotnej zasadzie religii [judaistycznej] i nie ma wcale Tory. *Osoba, która uważa, że świat jest wieczny, nie może wierzyć w cuda, ponieważ jeśli Bóg nie stworzył świata, nie może go w żaden sposób zmienić. Ramban wyjaśnia w wielu miejscach (np. zobacz dalej, 17,1; 46,15), że wszelkie Boże obietnice dotyczące błogosławieństw lub klątw, które nastąpią po naszym przestrzeganiu lub lekceważeniu Tory, mają z natury charakter cudowny lub są „niewidzialnymi cudami”. Osoba, która wierzy, że świat jest wieczny, nie ma więc „wcale Tory”. Zobacz dalej moją angielską pracę, Ramban: His Life and Teachings, Rozdział 13.
Odpowiedź jest taka, że proces stworzenia jest głęboką tajemnicą, której nie można pojąć z samych wersów, i nie da się go naprawdę poznać inaczej niż poprzez tradycję sięgającą Mojżesza, naszego nauczyciela, który otrzymał ją z ust Wszechmogącego, a ci, którzy ją znają, są zobowiązani ją ukrywać. Chagiga 11 b: „Procesu Stworzenia nie wolno wykładać przed dwoma”. Z tego powodu rabin Icchak powiedział, że nie było konieczne, aby Tora zaczynała się od rozdziału Na początku Bóg stworzył i od opisu tego, co zostało stworzone pierwszego dnia, co uczyniono drugiego i w inne dni, a także od przedłużonej relacji o stworzeniu Adama i Ewy, ich grzechu i kary oraz historii Ogrodu Eden i wypędzenia z niego Adama, ponieważ wszystkiego tego nie można w pełni zrozumieć z wersów. Tym bardziej zbędne jest umieszczanie w Torze opowieści o pokoleniach potopu i rozproszenia, gdyż nie ma wielkiej potrzeby tych narracji, a dla ludzi, którzy wierzą w Torę, wystarczyłoby to bez tych wersów. Wierzyliby oni w ogólne stwierdzenie wspomniane im w Dekalogu: Albowiem w sześć dni Wieczny uczynił niebo i ziemię, morze i wszystko, co w nich jest, a odpoczął dnia siódmego, Wj 20,11Przez sześć dni bowiem czynił Pan niebo i ziemię i morze, i wszystko, co w nich jest, i odpoczął dnia siódmego: i przetóż błogosławił Pan dniowi Sobotniemu i poświęcił go.. a wiedza o procesie stworzenia pozostałaby u poszczególnych osób jako tradycja od Mojżesza, który otrzymał Prawo na Synaju wraz z Torą Ustną.
Rabbi Yitzchak podał wówczas następujące wyjaśnienie. Tora rozpoczyna się od słów rozdziału Na początku Bóg stworzył i opowiada o całym dziele stworzenia aż do uczynienia człowieka, o tym, jak On [Bóg] obdarzył go panowaniem nad dziełami rąk Swoich i poddał wszystko pod jego stopy; Zobacz Ps 8,7I postanowiłeś go nad dziełami rąk twoich: podałeś wszystko pod nogi jego.. o tym, jak Ogród Eden, który jest najwspanialszym z miejsc stworzonych w tym świecie, stał się miejscem jego mieszkania, dopóki jego grzech nie sprowadził nań wypędzenia stamtąd; o tym, jak lud pokolenia potopu został całkowicie wygnany ze świata z powodu swojego grzechu, a ocalał jedynie sprawiedliwy spośród nich, on [Noe] i jego dzieci; oraz o tym, jak grzech ich potomków sprawił, że zostali rozproszeni po różnych miejscach i rozdzieleni do różnych krajów, a następnie zajęli dla siebie miejsca według swoich rodzin, w swoich narodach, Rdz 10,5Od tych rozdzielone są wyspy narodów w krainach swoich, każdy według języka swego i domów swych w narodziech swoich.. jak sprzyjał los. Jeśli tak jest, to właściwe jest, że gdy jakiś lud trwał w grzechu, powinien utracić swoje miejsce, a inny lud powinien przybyć, by odziedziczyć jego ziemię, albowiem takie było prawo Boga na świecie hebrajskie słowo ba’aretz (świat) może tu również oznaczać „ziemię”, zwłaszcza Ziemię Izraela. Zob. dalej u Rambana, 26,5. od początku. Tym bardziej dotyczy to tego, o czym opowiada Pismo Święte, mianowicie że Kanaan został przeklęty i sprzedany jako sługa na wieki. Nie byłoby zatem stosowne, aby dziedziczył najwspanialsze miejsca cywilizowanego świata. Raczej słudzy Boży, potomkowie Jego umiłowanego, Abrahama, Zob. Iz 41,8A ty, Izraelu, sługo mój! Jakóbie, któregom obrał, nasienie Abrahama, przyjaciela mego!. powinni je odziedziczyć, tak jak napisano: I oddał im ziemie pogan, a oni posiedli trud narodów, aby przestrzegali Jego ustaw i zachowywali Jego prawa. Ps 105,44-45I dał im krainy poganów: a roboty narodów posiedli:. To znaczy: wypędził tych, którzy się przeciw Niemu buntowali, i osadził w nich tych, którzy Mu służyli, aby wiedzieli, że służąc Mu, odziedziczą tę ziemię, podczas gdy jeśli zgrzeszą przeciw Niemu, ziemia ich wypluje, tak jak wypluła naród przed nimi. Zob. Kpł 18,28Przetóż strzeżcie, aby i was także nie wyrzuciła, gdybyście tym podobne rzeczy czynili, jako wyrzuciła naród, który był przed wami..
Wyjaśnieniem tego, co napisałem, są słowa Mędrców w Bereszit Rabba, gdzie mówią oni co następuje: 1,3. „Rabbi Jehoszua z miasta Siknin w imieniu Rabbiego Lewiego rozpoczął [swój wykład o tym rozdziale Stworzenia od wersetu]: Oznajmił ludowi swemu potęgę dzieł swoich. Ps 111,6Moc uczynków swoich oznajmi ludowi swemu, aby im dał dziedzictwo poganów.. Dlaczego Święty, błogosławiony On, objawił Izraelowi, co zostało stworzone pierwszego dnia, a co zostało stworzone drugiego dnia? Z powodu siedmiu narodów, które zamieszkiwały ziemię Kanaan, aby nie urągały Izraelowi i nie mówiły mu: »Czyż nie jesteście narodem rabusiów?« Izrael mógłby im wtedy odpowiedzieć: »A wy, czyż w waszych rękach nie ma łupu? Czyż Kaftoryci, którzy wyszli z Kaftor, nie zgładzili ich i nie zamieszkali na ich miejscu? Pwt 2,23Hewejczyki téż, którzy mieszkali w Haserym aż do Gasan, Kappadoczanie wygnali: którzy wyszedłszy z Kappadocyi, wygładzili je, i mieszkali miasto nich.. Świat i jego pełnia należą do Świętego, błogosławionego On. Kiedy chciał, dał go wam, a kiedy chciał, zabrał go wam i dał nam«. To właśnie głosi Pismo Święte: Aby im dać dziedzictwo narodów. Ps 111,6Moc uczynków swoich oznajmi ludowi swemu, aby im dał dziedzictwo poganów.. Oznajmił ludowi swemu potęgę dzieł swoich po to, aby im dać dziedzictwo narodów. Dlatego wyłożył im dzieje stworzenia”.
Istnieje jeszcze inne źródło dla omówionego przeze mnie zagadnienia: tajemnice w procesie stworzenia. Oto co powiedzieli nasi Rabbiści, błogosławionej pamięci: Ten midrasz jest cytowany przez Rambama we Wstępie do Moreh Newuchim. Zob. Batei Midrashoth, ed. Wertheimer, I, s. 251. „Oznajmił ludowi swemu potęgę dzieł swoich. Ps 111,6Moc uczynków swoich oznajmi ludowi swemu, aby im dał dziedzictwo poganów.. Oznajmić potęgę procesu stworzenia istocie śmiertelnej jest rzeczą niemożliwą. Dlatego Pismo Święte zamknęło tę sprawę słowami: Na początku Bóg stworzył”. W ten sposób wyjaśniono to, co powiedzieliśmy na ten temat. *Że szczegóły procesu stworzenia i osadnictwa na ziemi zostały spisane w celu usprawiedliwienia posiadania ziemi przez Izrael, podczas gdy sam istotny proces stworzenia pozostaje tajemnicą.
בְּרֵאשִׁית בָּרָא אֱלֹהִים כָּתַב רַשִׁ"י (רש"י על בראשית א':א'): אֵין הַמִּקְרָא הַזֶּה אוֹמֵר אֶלָּא "דָּרְשֵׁנִי", כְּמוֹ שֶׁדְּרָשׁוּהוּ רַבּוֹתֵינוּ: בִּשְׁבִיל הַתּוֹרָה שֶׁנִקְרֵאת רֵאשִׁית, שֶׁנֶּאֱמַר (משלי ח כח) "ה' קָנָנִי רֵאשִׁית דַּרְכּוֹ", וּבִשְׁבִיל יִשְׂרָאֵל שֶׁנִקְרְאוּ רֵאשִׁית, שֶׁנֶּאֱמַר (ירמיהו ב ג) "קֹדֶשׁ יִשְׂרָאֵל לַה' רֵאשִׁית תְּבוּאָתוֹ". וְהַמִּדְרָשׁ הַזֶּה לְרַבּוֹתֵינוּ סָתוּם וְחָתוּם מְאֹד, כִּי דְּבָרִים רַבִּים מָצְאוּ שֶׁנִּקְרְאוּ רֵאשִׁית, וּבְכֻלָּם לָהֶם מִדְרָשִׁים, וּקְטַנֵּי אֲמָנָה יְסַפְּרוּ לָהֶם לְרֻבָּם. אָמְרוּ (בראשית רבה פרשה א): בִּזְכוּת שְׁלֹשָׁה דְּבָרִים נִבְרָא הָעוֹלָם: בִּזְכוּת חַלָּה, בִּזְכוּת מַעַשְׂרוֹת, וּבִזְכוּת בִּכּוּרִים. בְּרֵאשִׁית בָּרָא אֱלֹהִים: אֵין רֵאשִׁית אֶלָּא חַלָּה, שֶׁנֶּאֱמַר (במדבר טו כ): "רֵאשִׁית עֲרִסֹתֵכֶם". וְאֵין רֵאשִׁית אֶלָּא מַעַשְׂרוֹת, שֶׁנֶּאֱמַר (דברים יח ד): "רֵאשִׁית דְּגָנְךָ". וְאֵין רֵאשִׁית אֶלָּא בִּכּוּרִים, שֶׁנֶּאֱמַר (שמות כג יט): "רֵאשִׁית בִּכּוּרֵי אַדְמָתְךָ". וְעוֹד אָמְרוּ (שם): בִּזְכוּת מֹשֶׁה, שֶׁנֶּאֱמַר (דברים לג כא): "וַיַּרְא רֵאשִׁית לוֹ". וְכַוָּנָתָם זוֹ, שֶׁמִּילַת בְּרֵאשִׁית תִּרְמֹז כִּי בְּעֶשֶׂר סְפִירוֹת נִבְרָא הָעוֹלָם. וְרָמַז לִסְפִירָה הַנִּקְרֵאת חָכְמָה שֶׁבָּהּ יְסוֹד כֹּל, כָּעִנְיָן שֶׁנֶּאֱמַר (משלי ג יט): "ה' בְּחָכְמָה יָסַד אָרֶץ", הִיא הַתְּרוּמָה. וְהִיא קֹדֶשׁ, אֵין לָהּ שִׁעוּר לְמִעוּט הִתְבּוֹנְנוּת הַנִּבְרָאִים בָּהּ. וְכַאֲשֶׁר יִמְנֶה אָדָם עֶשֶׂר מִדּוֹת וְיַפְרִישׁ אַחַת מֵעֶשֶׂר, רֶמֶז לְעֶשֶׂר סְפִירוֹת, יִתְבּוֹנְנוּ הַחֲכָמִים בָּעֲשִׂירִית וִידַבְּרוּ בָּהּ. וְהַחַלָּה, מִצְוָה יְחִידָה בָּעִסָּה, תִּרְמֹז לָזֶה. וְיִשְׂרָאֵל שֶׁנִּקְרְאוּ "רֵאשִׁית", הִיא כְּנֶסֶת יִשְׂרָאֵל הַמְּשׁוּלָה בְּשִׁיר הַשִּׁירִים לְכַלָּה, שֶׁקְּרָאָהּ הַכָּתוּב "בַּת" וְ"אָחוֹת" וְ"אֵם", וּכְבָר בָּא לָהֶם זֶה בַּמִּדְרָשׁ (שיר השירים רבה פרשה ג): "בָּעֲטָרָה שֶׁעִטְּרָה לּוֹ אִמּוֹ" (שיר השירים ג יא), וּבִמְקוֹמוֹת רַבִּים. וְכֵן "וַיַּרְא רֵאשִׁית לוֹ" דְּמֹשֶׁה, יִסְבְּרוּ כִּי מֹשֶׁה רַבֵּינוּ נִסְתַּכֵּל בְּאַסְפַּקְלַרְיָא הַמְּאִירָה וַיַּרְא רֵאשִׁית לוֹ, וְלָכֵן זָכָה לַתּוֹרָה. הַכֹּל כַּוָּנָה אַחַת לָהֶם. וְאִי אֶפְשָׁר לְהַאֲרִיךְ בְּפֵרוּשׁ זֶה הָעִנְיָן בְּמִכְתָּב, וְהָרֶמֶז רַב הַנֶּזֶק, כִּי יִסְבְּרוּ בּוֹ סְבָרוֹת אֵין בָּהֶם אֱמֶת. אֲבָל הִזְכַּרְתִּי זֶה לִבְלֹם פִּי קְטַנֵּי אֲמָנָה מְעוּטֵי חָכְמָה, הַמַּלְעִיגִים עַל דִּבְרֵי רַבּוֹתֵינוּ.
NA POCZĄTKU BÓG STWORZYŁ. Raszi napisał: „Ten wers domaga się wyjaśnienia, Trudności w tym wersie są następujące: a) Słowo bereszit (na początku) pojawia się w całym Piśmie Świętym w formie dopełnienia (konstrukcji zwanej status constructus), jak na przykład: Na początku panowania Jehojakima (Jr 27,1Na początku królestwa Joakima, syna Jozyaszowego, króla Judzkiego, stało się to słowo do Jeremiasza od Pana, mówiąc:). Lecz tutaj nie może to być forma dopełnienia, ponieważ taka forma może być użyta jedynie w połączeniu z rzeczownikiem, a słowo bara (stworzył) jest czasownikiem. b) Ponadto nie można twierdzić, że bereszit jest tutaj faktycznie w formie dopełnienia i że domyślamy się brakującego rzeczownika, nadając w ten sposób wersowi znaczenie: «Na początku wszystkiego Bóg stworzył...», albowiem w takim razie pojawia się następująca trudność: skoro Pisma, zgodnie z tą interpretacją, wyruszają, aby powiedzieć nam o porządku, w jakim rzeczy zostały stworzone, dlaczego w wersecie 2 powiedziane jest: A duch Boży unosił się nad wodami, podczas gdy nie powiedziano nam jeszcze, kiedy woda została stworzona? Stąd Raszi zwraca się ku interpretacji midraszowej, w której słowo reszit jest innym określeniem Tory oraz Izraela. Słowo bereszit nie znajduje się zatem w formie dopełnienia, lecz stoi samo, a przekazywany sens brzmi: «DLA TEGO, CO JEST RESZIT [Tora i Izrael], Bóg stworzył», jak wyjaśnili to nasi Rabbini: Bereszit Rabba 1,6; Tanchuma (Buber) Bereszit 3. „Ze względu na Torę, która nazywa się reszit, jak powiedziano: Pan uczynił mnie reszit swej drogi, Prz 8,22Pan mię posiągł na początku dróg swoich, pierwéj niźli co czynił z początku.. oraz ze względu na Izraela, który nazywa się reszit, jak powiedziano: Izrael jest poświęcony Panu, reszit [pierwocinami] Jego plonu.” Jr 2,3Święty Izrael Panu, pierwociny zboża jego: wszyscy, którzy go pożerają, grzeszą, złe przyjdzie na nie, mówi Pan..
Ten Midrasz naszych Rabbinów jest bardzo skryty i tajemniczy, albowiem istnieje wiele rzeczy, które Rabbini uznali za nazwane reszit i odnośnie do których podają interpretacje midraszowe, a ci, którzy mają małą wiarę, wyliczają je w wielkiej liczbie. Na przykład [Rabbini] powiedzieli: „Dzięki zasłudzie zdobytej przez [wypełnianie przykazań związanych z] trzema rzeczami został stworzony świat: dzięki zasłudzie placka z ciasta (challa), dzięki zasłudzie dziesięcin oraz dzięki zasłudzie pierwocin. Na początku Bóg stworzył. Reszit oznacza z pewnością placek z ciasta, jak powiedziano: Pierwociny waszego ciasta. Lb 15,20Z pokarmów waszych, jako z bojewisk pierwociny oddzielacie:. Reszit oznacza z pewnością dziesięciny, jak powiedziano: Pierwociny twojego zboża. Pwt 18,4Pierwociny zboża, wina i oliwy i część wełny z strzyżenia owiec.. Reszit oznacza z pewnością pierwociny, jak powiedziano: Pierwociny płodów twojej ziemi.” *Wj 23,19Pierwociny zbóż ziemie twojéj przyniesiesz do domu Pana, Boga twego. Nie będziesz warzył koźlęcia w mleku matki jego..*
Rabbini powiedzieli ponadto: Bereszit Rabba 1,6. „Dzięki zasłudzie zdobytej przez Mojżesza [został stworzony świat], jak powiedziano: I wejrzał na pierwszą część dla siebie.” Pwt 33,21I oglądał państwo swoje, że w części jego nauczyciel jest odłożony: który był z książęty ludu, i czynił sprawiedliwości Pańskie, i sąd jego z Izraelem.. Odniesienie dotyczy tutaj Mojżesza, który wziął terytorium królów Sichona i Oga, ponieważ wiedział, że w nim będzie jego grób. (Zob. Raszi, tamże). Zatem dla tego zasłużonego człowieka, o którym powiedziano reszit, został stworzony świat.
Their intent in the above texts is as follows: the word bereshith alludes to the creation of the world by Ten Emanations, and hints in particular to the emanation called Wisdom, in which is the foundation of everything, even as it says, The Eternal hath founded the earth by wisdom. This is the Heave-offering [referred to in the Midrash mentioned above], and it is holy; it has no precise measure, thus indicating the little understanding created beings have of it. Now just as a man counts ten measures, this alludes to the Ten Emanations, and sets aside one measure of the ten as a Tithe, so do the wise men contemplate the tenth Emanation and speak about it. The Dough-offering, which is the single commandment pertaining to the dough, alludes to this. Now Israel, which is called reshith as mentioned above, is “the congregation of Israel” which is compared in the Song of Songs to a bride and whom Scripture in turn calls “daughter” “sister” and “mother.” The Rabbis have already expressed this in a homiletic interpretation of the verse, Upon the crown wherewith his mother hath crowned him, Pnp 3,11Wynidźcie a oglądajcie córki Syońskie! króla Salomona, w koronie, którą go ukoronowała matka jego, w dzień zrękowin jego i w dzień wesela serca jego.. and in other places. Similarly, the verse concerning Moses, And he chose a first part for himself, Pwt 33,21I oglądał państwo swoje, że w części jego nauczyciel jest odłożony: który był z książęty ludu, i czynił sprawiedliwości Pańskie, i sąd jego z Izraelem.. Reference here is to Moses who took the territory of Kings Sihon and Og as he knew that his grave was to be therein. (See Rashi, ibid.) It was thus for the sake of this meritorious person, of whom reshith was said, that the world was created. which they [the Rabbis in the above Midrash] interpret to mean that Moses our teacher contemplated [the Deity] through a lucid speculum, *So clearly stated in Yebamoth 49b. and he saw that which is called reshith (the first) for himself, and therefore he merited the Torah. Thus all the above Midrashim have one meaning. Now it is impossible to discuss this explanation at length in writing, and even an allusion is dangerous since people might have thoughts concerning it which are untrue. But I have mentioned this [i.e., the above brief explanation] in order to close the mouths of those wanting in faith and of little wisdom, who scoff at the words of our Rabbis.
בְּרֵאשִׁית כָּתַב רַשִׁ"י (רש"י על בראשית א':א'): וְאִם בָּאתָ לְפָרְשׁוֹ כִּפְשׁוּטוֹ כָּךְ פָּרְשֵׁהוּ: בְּרֵאשִׁית בְּרִיַּת שָׁמַיִם וָאָרֶץ, וְהָאָרֶץ הָיְתָה תֹהוּ וָבֹהוּ וְחֹשֶׁךְ, וַיֹּאמֶר הקב"ה יְהִי אוֹר. אִם כֵּן, הַכֹּל נִמְשַׁךְ לִבְרִיאַת הָאוֹר. וְרַבִּי אַבְרָהָם פֵּרֵשׁ כְּעִנְיָן זֶה בְּעַצְמוֹ, אֲבָל תִּקֵּן כִּי הַו"ו בְּמִילַת "וְהָאָרֶץ" אֵינָהּ מְשַׁמֶּשֶׁת, וְרַבּוֹת כֵּן בַּמִּקְרָאוֹת. וְהַטַּעַם, כִּי בְּרֵאשִׁית בְּרִיאַת הָרָקִיעַ וְהַיַּבָּשָׁה לֹא הָיָה בָּאָרֶץ יִשּׁוּב, אֲבָל הָיְתָה תֹהוּ וָבֹהוּ מְכֻסָּה בְּמַיִם, וַיֹּאמֶר אֱלֹהִים יְהִי אוֹר. וּלְפִי דַּעְתּוֹ, לֹא נִבְרָא בְּיוֹם רִאשׁוֹן רַק הָאוֹר. וְהַקֻּשְׁיָא לְרַבֵּינוּ שְׁלֹמֹה בַּפֵּרוּשׁ הַזֶּה, כִּי אָמַר, שֶׁאִם בָּא לְהוֹרוֹת סֵדֶר הַבְּרִיאָה בְּאֵלּוּ לוֹמַר שֶׁהֵם קָדְמוּ, הָיָה לוֹ לִכְתֹּב "בָּרִאשׁוֹנָה", שֶׁאֵין "רֵאשִׁית" בַּמִּקְרָא שֶׁאֵינוֹ סָמוּךְ. וְהִנֵּה "מַגִּיד מֵרֵאשִׁית אַחֲרִית" (ישעיהו מו י). וְאִם יִסְמֹךְ אוֹתוֹ לְ"דָּבָר", גַּם זֶה תִּסְמֹךְ אוֹתוֹ. וְעוֹד, "וַיַּרְא רֵאשִׁית לוֹ" (דברים לג כא). וְטָעַן בָּזֶה עוֹד טְעָנוֹת. וְעַתָּה שְׁמַע פֵּרוּשׁ הַמִּקְרָא עַל פְּשׁוּטוֹ נָכוֹן וּבָרוּר. הקב"ה בָּרָא כָּל הַנִּבְרָאִים מֵאֲפִיסָה מֻחְלֶטֶת. וְאֵין אֶצְלֵנוּ בִּלְשׁוֹן הַקֹּדֶשׁ בְּהוֹצָאַת הַיֵּשׁ מֵאַיִן אֶלָּא לְשׁוֹן "בָּרָא"; וְאֵין כָּל הַנַּעֲשֶׂה, תַּחַת הַשֶּׁמֶשׁ אוֹ לְמַעְלָה, הוֹוֶה מִן הָאַיִן הַתְחָלָה רִאשׁוֹנָה. אֲבָל הוֹצִיא מִן הָאֶפֶס הַגָּמוּר הַמֻּחְלָט יְסוֹד דַּק מְאֹד, אֵין בּוֹ מַמָּשׁ, אֲבָל הוּא כֹּחַ מַמְצִיא, מוּכָן לְקַבֵּל הַצּוּרָה וְלָצֵאת מִן הַכֹּחַ אֶל הַפֹּעַל. וְהוּא הַחֹמֶר הָרִאשׁוֹן, נִקְרָא לַיְּוָנִים "הִיּוּלִי". וְאַחַר הַהִיּוּלִי לֹא בָּרָא דָּבָר, אֲבָל יָצַר וְעָשָׂה, כִּי מִמֶּנּוּ הִמְצִיא הַכֹּל וְהִלְבִּישׁ הַצּוּרוֹת וְתִקֵּן אוֹתָן. וְדַע, כִּי הַשָּׁמַיִם וְכָל אֲשֶׁר בָּהֶם: חֹמֶר אֶחָד, וְהָאָרֶץ וְכָל אֲשֶׁר בָּהּ: חֹמֶר אֶחָד. והקב"ה בָּרָא אֵלּוּ שְׁנֵיהֶם מֵאַיִן, וּשְׁנֵיהֶם לְבַדָּם נִבְרָאִים, וְהַכֹּל נַעֲשִׂים מֵהֶם. וְהַחֹמֶר הַזֶּה, שֶׁקָּרְאוּ הִיּוּלִי, נִקְרָא בִּלְשׁוֹן הַקֹּדֶשׁ "תֹּהוּ", וְהַמִּלָּה נִגְזְרָה מִלְּשׁוֹנָם (קידושין מ ב): "בְּתוֹהֶא עַל הָרִאשׁוֹנוֹת". מִפְּנֵי שֶׁאִם בָּא אָדָם לִגְזֹר בּוֹ שֵׁם, תּוֹהֶא וְנִמְלָךְ לְקוֹרְאוֹ בְּשֵׁם אַחֵר, כִּי לֹא לָבַשׁ צוּרָה שֶׁיִּתָּפֵשׂ בָּהּ הַשֵּׁם כְּלָל. וְהַצּוּרָה הַנִּלְבֶּשֶׁת לַחֹמֶר הַזֶּה נִקְרֵאת בִּלְשׁוֹן הַקֹּדֶשׁ "בֹּהוּ", וְהַמִּלָּה מֻרְכֶּבֶת, כְּלוֹמַר "בּוֹ הוּא", כְּמִלַּת "לֹא תוּכַל עֲשֹׂהוּ" (שמות יח יח), שֶׁמְּחֻסַּר הַו"ו וְהָאָלֶ"ף, עֲשׂוֹ הוּא. וְזֶהוּ שֶׁאָמַר הַכָּתוּב (ישעיהו לד יא): "וְנָטָה עָלֶיהָ קַו תֹהוּ וְאַבְנֵי בֹהוּ", כִּי הוּא הַקַּו אֲשֶׁר בּוֹ יְתַחֵם הָאֻמָּן מַחְשֶׁבֶת בִּנְיָנוֹ וּמָה שֶׁיְּקַוֶּה לַעֲשׂוֹת, נִגְזַר מִן "קַוֵּה אֶל ה'" (תהלים כז יד), וְהָאֲבָנִים הֵם צוּרוֹת בַּבִּנְיָן. וְכֵן כָּתוּב: "מֵאֶפֶס וָתֹהוּ נֶחְשְׁבוּ לוֹ" (ישעיהו מ יז), כִּי הַתֹּהוּ אַחַר הָאֶפֶס, וְאֵינֶנּוּ דָּבָר. וְכָךְ אָמְרוּ בְּסֵפֶר יְצִירָה: "יָצַר מִתֹּהוּ מַמָּשׁ וְעָשָׂה אֵינוֹ יֶשְׁנוֹ". וְעוֹד אָמְרוּ בְּמִדְרַשׁ רַבִּי נְחוּנְיָא בֶּן הַקָּנָה (ספר הבהיר): אָמַר רַבִּי בֶּרֶכְיָה, מַאי דִכְתִיב: "וְהָאָרֶץ הָיְתָה תֹהוּ וָבֹהוּ"? מַאי מַשְׁמַע "הָיְתָה"? שֶׁכְּבָר הָיְתָה תֹּהוּ. וּמַאי "בֹּהוּ"? אֶלָּא תֹּהוּ הָיְתָה, וּמַאי "תֹּהוּ"? דָּבָר הַמַּתְהֶא בְּנֵי אָדָם, וְחָזְרָה לְבֹהוּ. וּמַאי "בֹּהוּ"? דָּבָר שֶׁיֵּשׁ בּוֹ מַמָּשׁ, דִּכְתִיב "בּוֹ הוּא".
NA POCZĄTKU. Raszi napisał: „Jeśli chcesz to wyjaśnić [słowo bereshith] zgodnie z jego dosłownym znaczeniem, wyjaśnij to tak: na początku stworzenia nieba i ziemi, a ziemia była bezkształtna i próżna, i była ciemność, Święty, błogosławiony On, powiedział: Niech stanie się światłość”. Jeśli tak, cały tekst zmierza ku stworzeniu światłości.
Rabi Abraham Ibn Ezra wyjaśnił to w identyczny sposób. Ustalił jednak, że litera vav w słowie veha’aretz (i ziemia) nie pełni [funkcji litery łączącej, jak dzieje się to zazwyczaj i co oznaczałoby „i”, lecz służy raczej jako słowo „gdy”.] W Piśmie Świętym znajduje się wiele takich przykładów. Znaczenie według Rabiego Abrahama byłoby więc następujące: na początku stworzenia nieba i suchej lądowości na ziemi nie było żadnego miejsca zamieszkałego; była ona raczej bezkształtna, próżna i pokryta wodą, a Bóg powiedział: Niech stanie się światłość. Zgodnie z opinią Abrahama Ibn Ezry, pierwszego dnia została stworzona tylko światłość *Według Rasziego w wersecie 6 (zob. także 2,4), słońce itp. również zostało stworzone pierwszego dnia..
Trudność, którą napotkał rabi Szlomo [Raszi] i która doprowadziła go do powyższej interpretacji, polega na tym, jak sam stwierdził: Gdyby bowiem Pismo Święte miało na celu nauczenie porządku, w jakim dokonały się czyny stworzenia, powinno było napisać BARISHONAH [zamiast bereshith], ponieważ gdziekolwiek w Piśmie Świętym pojawia się słowo reshith, występuje ono w stanie konstruktywnym. Istnieje jednak werset: Objawiający koniec ‘mereshith’ [od początku]. A jeśli połączyć to z brakującym słowem davar [rzecz, sprawiając, że werset brzmi: „Objawiający koniec rzeczy od początku rzeczy”] również i tutaj można by to powiązać z brakującym słowem. Czytając zatem: Bereshith kol, ([Bóg stworzył] na początku wszystkiego). Istnieje również werset: I wybrał dla siebie ‘reshith’ (pierwszą część). Pwt 33,21I oglądał państwo swoje, że w części jego nauczyciel jest odłożony: który był z książęty ludu, i czynił sprawiedliwości Pańskie, i sąd jego z Izraelem.. Odniesienie dotyczy tutaj Mojżesza, który zajął terytorium królów Sijona i Oga, wiedząc, że tam znajdzie się jego grób. (Zob. Raszi, tamże). Stało się tak ze względu na tę pełną zasług osobę, o której powiedziano reshith, że świat został stworzony. [Tutaj również słowo reshith nie jest użyte w stanie konstruktywnym]. Raszi podniósł także inne zastrzeżenia.
Posłuchaj teraz poprawnego i jasnego wyjaśnienia tego wersetu w jego prostocie. Święty, błogosławiony niech będzie, stworzył wszystkie rzeczy z absolutnego niebytu. Nie mamy w języku świętym żadnego innego określenia na powołanie czegoś z niczego niż słowo bara (stworzył). Wszystko, co istnieje pod słońcem lub ponad nim, nie zostało na początku uczynione z niebytu. Zamiast tego wyprowadził z całkowitego i absolutnego niczego bardzo cienką substancję pozbawioną cielesności, lecz posiadającą moc potencjalności, zdolną przyjąć formę i przejść z potencjalności w rzeczywistość. Była to materia pierwotna stworzona przez Boga; Grecy nazywają ją hyly (materia). Po hyly nie stworzył już niczego, lecz uformował i uczynił rzeczy za jej pomocą, i z tej hyly powołał wszystko do istnienia, przyodział w formy i doprowadził do stanu ukończenia.
Wiedz, że niebiosa i wszystko, co w nich jest, składają się z jednej substancji, a ziemia i wszystko, co na niej jest, składają się z jednej substancji. Święty, błogosławiony niech będzie, stworzył te dwie substancje z niczego; *Tak brzmi również teoria Rambama: „Wszystkie rzeczy na ziemi mają jedną wspólną substancję; niebiosa i rzeczy w nich zawarte mają jedną substancję, inną niż pierwsza” (Moreh Nebuchim II, 26). tylko one zostały stworzone, a wszystko inne zostało z nich zbudowane.
Ta substancja, którą Grecy nazywali hyly, w języku świętym nazywa się tohu, a słowo to pochodzi z wypowiedzi Mędrców: Kiddushin 40b. „betohei (gdy bezbożnik zastanawia się) nad swoimi postępkami z przeszłości”. Jeśli ktoś chce ustalić nazwę dla niej [tej pierwotnej materii], może się nad tym zastanowić, zmienić zdanie i nazwać ją innym imieniem, ponieważ nie przyjęła jeszcze żadnej formy, z którą nazwa mogłaby być związana. Forma, którą ta substancja ostatecznie przyjmuje, nazywa się w języku świętym bohu, co jest słowem złożonym z dwóch słów bo hu (w nim jest [substancja]). Można to porównać do wersetu: Nie jesteś w stanie „asohu” (wykonać tego), Wj 18,18Głupią pracą psujesz się i ty, i lud ten, który z tobą jest: nad twe siły jest sprawa, sam jéj nie będziesz mógł zdołać.. w którym to słowie asohu brakuje litery vav oraz aleph [i jest ono złożeniem dwóch słów] aso hu. O tym właśnie mówi Pismo: I rozciągnie nad nią sznur „tohu” (zamieszkania pustki) i kamienie „bohu”. Iz 34,11Ale go posiędzie bąk i jeż, iba i kruk będą w nim mieszkać: i wyciągną nań sznur, aby wniwecz był obrócon, i prawidło na spustoszenie.. „Kamienie”, które są formami w budowli (jak wyjaśnia później Ramban), stanowią więc substancję wyrażoną w hebrajskim słowie bohu. [Tohu w języku hebrajskim lub hyly w greckim] to linia, za pomocą której rzemieślnik nakreśla plan swojej budowli i to, co ma nadzieję uczynić. Wynika to z wyrażenia: Kavei (Ufaj / Miej nadzieję) w Bogu. Kamienie to formy w budowli. Podobnie jest napisane: Są u Niego poczytani za nic i jako „tohu”, Iz 40,17Wszyscy narodowie, jakoby nie byli, tak są przed nim: a jako nic i próżność poczytani są jemu.. ponieważ tohu następuje po nicości i nie ma w nim jeszcze niczego.
Tak więc Rabini powiedzieli również w Sefer Yetzirah: *2:6. Sefer Yetzirah (Księga Stworzenia) to jedna z najwcześniejszych hebrajskich ksiąg tradycji kabały. (Zobacz wstęp do Bereshith, przypis 56.) Napisano do niej jedne z najgłębszych mistycznych komentarzy. Zobacz moje dzieło w języku hebrajskim, Kithvei Haramban, t. 2, s. 451-461. „Stworzył substancję z tohu i uczynił to, co było niczym, czymś”.
Powiedzieli ponadto w Midraszu rabiego Nechuny ben Hakanaha: *Nazywana także Sefer Habahir (Księga Jasnego Światła), 2. Ta księga również jest klasykiem w mistycznych naukach kabały. Została napisana w stylu i sposobie midraszy. „Rabi Berachyah powiedział: »Co oznacza werset: A ziemia była „tohu” (bezkształtna) i „vavohu” (pusta)? Co oznacza słowo »była«? Była już tohu. A czym jest tohu? Jest czymś, co wprawia ludzi w zdumienie. Została wtedy przemieniona w bohu. A czym jest bohu? Jest czymś, co ma substancję, jak jest napisane: [bohu jest złożeniem dwóch słów] »bo hu« (w nim jest substancja)«.”
Bereshit Rabbah 1
Rozdział 1
רַבִּי הוֹשַׁעְיָה רַבָּה פָּתַח (משלי ח, ל): וָאֶהְיֶה אֶצְלוֹ אָמוֹן וָאֶהְיֶה שַׁעֲשׁוּעִים יוֹם יוֹם וגו', אָמוֹן פַּדְּגוֹג, אָמוֹן מְכֻסֶּה, אָמוֹן מֻצְנָע, וְאִית דַּאֲמַר אָמוֹן רַבָּתָא. אָמוֹן פַּדְּגוֹג, הֵיךְ מָה דְאַתְּ אָמַר (במדבר יא, יב): כַּאֲשֶׁר יִשָּׂא הָאֹמֵן אֶת הַיֹּנֵק. אָמוֹן מְכֻסֶּה, הֵיאַךְ מָה דְאַתְּ אָמַר (איכה ד, ה): הָאֱמֻנִים עֲלֵי תוֹלָע וגו'. אָמוֹן מֻצְנָע, הֵיאַךְ מָה דְאַתְּ אָמַר (אסתר ב, ז): וַיְהִי אֹמֵן אֶת הֲדַסָּה. אָמוֹן רַבָּתָא, כְּמָא דְתֵימָא (נחום ג, ח): הֲתֵיטְבִי מִנֹּא אָמוֹן, וּמְתַרְגְּמִינַן הַאַתְּ טָבָא מֵאֲלֶכְּסַנְדְּרִיָא רַבָּתָא דְּיָתְבָא בֵּין נַהֲרוֹתָא. דָּבָר אַחֵר אָמוֹן, אֻמָּן. הַתּוֹרָה אוֹמֶרֶת אֲנִי הָיִיתִי כְּלִי אֻמְנוּתוֹ שֶׁל הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא, בְּנֹהַג שֶׁבָּעוֹלָם מֶלֶךְ בָּשָׂר וָדָם בּוֹנֶה פָּלָטִין, אֵינוֹ בּוֹנֶה אוֹתָהּ מִדַּעַת עַצְמוֹ אֶלָּא מִדַּעַת אֻמָּן, וְהָאֻמָּן אֵינוֹ בּוֹנֶה אוֹתָהּ מִדַּעַת עַצְמוֹ אֶלָּא דִּפְתְּרָאוֹת וּפִנְקְסָאוֹת יֵשׁ לוֹ, לָדַעַת הֵיאךְ הוּא עוֹשֶׂה חֲדָרִים, הֵיאךְ הוּא עוֹשֶׂה פִּשְׁפְּשִׁין. כָּךְ הָיָה הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא מַבִּיט בַּתּוֹרָה וּבוֹרֵא אֶת הָעוֹלָם, וְהַתּוֹרָה אָמְרָה בְּרֵאשִׁית בָּרָא אֱלֹהִים. וְאֵין רֵאשִׁית אֶלָּא תּוֹרָה, הֵיאַךְ מָה דְּאַתְּ אָמַר (משלי ח, כב): ה' קָנָנִי רֵאשִׁית דַּרְכּוֹ.
Rabbi Hoshaya Wielki zaczął: „I Mówiącym jest uosobiona Mądrość (Tora). byłam u Niego dzieckiem [amon], rozkoszą Dzień po Dniu...” (Prz 8,30Z nimem była wszystko składając, i kochałam się na każdy dzień:), amon oznacza opiekuna dziecka, amon oznacza zakrytego, amon oznacza ukrytego, a niektórzy mówią, że amon oznacza wielkość. Amon oznacza opiekuna dziecka, jak jest powiedzete: „Jak piastun [omen] nosi ssące dziecko” (Lb 11,12Izalim ja począł to wszystko mnóstwo, albom je urodził, żebyś mi rzekł: Nieś je na łonie twojem, jako zwykła nosić mamka dzieciątko, i zanieś do ziemie, którąś przysiągł ojcom ich?). Amon oznacza zakrytego, jak jest powiedziane: „Ci, którzy byli karmieni [ha’emunim] szkarłatem...” (Flp 4,5Skromność wasza niech będzie wiadoma wszystkim ludziom: Pan blizko jest., dop. tłum.: w tradycji żydowskiej Lamentacje). Amon oznacza ukrytego, jak jest powiedziane: „I był opiekunem [omen] Hadassy” (Est 2,7Który wychował córkę brata swego, Edyssę, którą drugiem imieniem zwano Esther: i obudwu rodziców straciła, była piękna bardzo i wdzięcznéj twarzy. A po śmierci ojca i matki jéj przywłaszczył ją sobie Mardocheusz za córkę.). Amon oznacza wielkiego, jak powiadasz: „Czy jesteś lepszy od No Amon [które siedzi nad rzekami]?” (Nah 3,8), co w Targumie tłumaczymy jako: Czy jesteś lepszy od wielkiego miasta Aleksandrii, które leży pośród rzek? Inną rzeczą, amon oznacza rzemieślnika [uman]. Tora mówi: „Byłam narzędziem rzemiosła Świętego, niech będzie błogosławiony”. Zwyczaj tego świata jest taki, że król z krwi i kości buduje pałac, nie buduje go jednak według własnej wiedzy, lecz według wiedzy rzemieślnika. A rzemieślnik nie buduje go według własnej wiedzy, lecz ma [plany na] kartach i tablicach, aby wiedzieć, jak ma budować jego komnaty, jak ma budować jego drzwi. Tak samo Święty, niech będzie błogosławiony, wpatrywał się w Torę i stwarzał świat. Tora mówi: „Bereshit Bóg stworzył” (Rdz 1,1Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię.), a reshit to nic innego jak Tora, jak powiedziane jest: „Pan uczynił mnie na początku [reshit] swej drogi” (Prz 8,22Pan mię posiągł na początku dróg swoich, pierwéj niźli co czynił z początku.). Be-reshit jest interpretowane jako „za pośrednictwem Tory.’...
בְּרֵאשִׁית בָּרָא אֱלֹהִים, שִׁשָּׁה דְבָרִים קָדְמוּ לִבְרִיאַת הָעוֹלָם, יֵשׁ מֵהֶן שֶׁנִּבְרְאוּ, וְיֵשׁ מֵהֶן שֶׁעָלוּ בַּמַּחֲשָׁבָה לְהִבָּרְאוֹת. הַתּוֹרָה וְהַכִּסֵּא הַכָּבוֹד, נִבְרְאוּ. תּוֹרָה מִנַּיִן, שֶׁנֶּאֱמַר (משלי ח, כב): ה' קָנָנִי רֵאשִׁית דַּרְכּוֹ. כִּסֵּא הַכָּבוֹד מִנַּיִן, דִּכְתִיב (תהלים צג, ב): נָכוֹן כִּסְאֲךָ מֵאָז וגו'. הָאָבוֹת וְיִשְׂרָאֵל וּבֵית הַמִּקְדָּשׁ וּשְׁמוֹ שֶׁל מָשִׁיחַ, עָלוּ בַּמַּחֲשָׁבָה לְהִבָּרְאוֹת, הָאָבוֹת מִנַּיִן, שֶׁנֶּאֱמַר (הושע ט, י): כַּעֲנָבִים בַּמִּדְבָּר וגו'. יִשְׂרָאֵל מִנַּיִן, שֶׁנֶּאֱמַר (תהלים עד, ב): זְכֹר עֲדָתְךָ קָנִיתָ קֶדֶם. בֵּית הַמִּקְדָּשׁ מִנַּיִן, שֶׁנֶּאֱמַר (ירמיה יז, יב): כִּסֵּא כָבוֹד מָרוֹם מֵרִאשׁוֹן וגו'. שְׁמוֹ שֶׁל מָשִׁיחַ מִנַּיִן, שֶׁנֶּאֱמַר (תהלים עב, יז): יְהִי שְׁמוֹ לְעוֹלָם וגו'. רַבִּי אַהֲבָה בְּרַבִּי זְעִירָא אָמַר אַף הַתְּשׁוּבָה, שֶׁנֶּאֱמַר (תהלים צ, ב): בְּטֶרֶם הָרִים יֻלָּדוּ, וְאוֹתָהּ הַשָּׁעָה תָּשֵׁב אֱנוֹשׁ עַד דַּכָּא וגו', אֲבָל אֵינִי יוֹדֵעַ אֵיזֶה מֵהֶם קֹדֶם, אִם הַתּוֹרָה קָדְמָה לְכִסֵּא הַכָּבוֹד וְאִם כִּסֵּא הַכָּבוֹד קֹדֶם לַתּוֹרָה, אָמַר רַבִּי אַבָּא בַּר כַּהֲנָא הַתּוֹרָה קָדְמָה לְכִסֵּא הַכָּבוֹד, שֶׁנֶּאֱמַר (משלי ח, כב): ה' קָנָנִי רֵאשִׁית דַּרְכּוֹ וגו', קוֹדֵם לְאוֹתוֹ שֶׁכָּתוּב בּוֹ (תהלים צג, ב): נָכוֹן כִּסְאֲךָ מֵאָז. רַבִּי הוּנָא וְרַבִּי יִרְמְיָה בְּשֵׁם רַבִּי שְׁמוּאֵל בַּר רַבִּי יִצְחָק אָמְרוּ, מַחְשַׁבְתָּן שֶׁל יִשְׂרָאֵל קָדְמָה לְכָל דָּבָר, מָשָׁל לְמֶלֶךְ שֶׁהָיָה נָשׂוּי לְמַטְרוֹנָה אַחַת, וְלֹא הָיָה לוֹ מִמֶּנָּה בֵּן, פַּעַם אַחַת נִמְצָא הַמֶּלֶךְ עוֹבֵר בַּשּׁוּק, אָמַר טְלוּ מִילָנִין וְקַלְמִין זוֹ לִבְנִי, וְהָיוּ הַכֹּל אוֹמְרִין, בֵּן אֵין לוֹ וְהוּא אוֹמֵר טְלוּ מִילָנִין וְקַלְמִין זוֹ לִבְנִי, חָזְרוּ וְאָמְרוּ הַמֶּלֶךְ אַסְטְרוֹלוֹגוּס גָּדוֹל הוּא, אִלּוּלֵי שֶׁצָּפָה הַמֶּלֶךְ שֶׁהוּא עָתִיד לְהַעֲמִיד מִמֶּנָּה בֵּן לֹא הָיָה אוֹמֵר טְלוּ מִילָנִין וְקַלְמִין לִבְנִי. כָּךְ אִלּוּלֵי שֶׁצָּפָה הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא שֶׁאַחַר עֶשְׂרִים וְשִׁשָּׁה דּוֹרוֹת יִשְׂרָאֵל עֲתִידִין לְקַבֵּל אֶת הַתּוֹרָה, לֹא הָיָה כּוֹתֵב בַּתּוֹרָה צַו אֶת בְּנֵי יִשְׂרָאֵל, דַּבֵּר אֶל בְּנֵי יִשְׂרָאֵל. אָמַר רַבִּי בַּנָאי, הָעוֹלָם וּמְלוֹאוֹ לֹא נִבְרָא אֶלָּא בִּזְכוּת הַתּוֹרָה, שֶׁנֶּאֱמַר (משלי ג, יט): ה' בְּחָכְמָה יָסַד אֶרֶץ וגו'. רַבִּי בֶּרֶכְיָה אָמַר בִּזְכוּת משֶׁה, שֶׁנֶּאֱמַר (דברים לג, כא): וַיַּרְא רֵאשִׁית לוֹ. רַב הוּנָא בְּשֵׁם רַב מַתְנָה אָמַר, בִּזְכוּת שְׁלשָׁה דְּבָרִים נִבְרָא הָעוֹלָם, בִּזְכוּת חַלָּה, וּבִזְכוּת מַעַשְׂרוֹת, וּבִזְכוּת בִּכּוּרִים, וּמַה טַעַם, בְּרֵאשִׁית בָּרָא אֱלֹהִים, וְאֵין רֵאשִׁית אֶלָא חַלָּה, שֶׁנֶּאֱמַר (במדבר טו, כ): רֵאשִׁית עֲרִסֹתֵיכֶם, אֵין רֵאשִׁית אֶלָּא מַעַשְׂרוֹת, הֵיךְ דְּאַתְּ אָמַר (דברים יח, ד): רֵאשִׁית דְּגָנְךָ, וְאֵין רֵאשִׁית אֶלָּא בִּכּוּרִים, שֶׁנֶּאֱמַר (שמות כג, יט): רֵאשִׁית בִּכּוּרֵי אַדְמָתְךָ וגו'.
„Na początku Bóg stworzył”, sześć rzeczy poprzedziło stworzenie świata; niektóre z nich zostały [faktycznie] stworzone, a nad stworzeniem innych Bóg się zastanawiał, [chociaż ich faktycznie nie stworzył]. Zostały stworzone Tora i Tron Chwały. Tora, skąd ona wynika? Jak powiedziano: „Pan uczynił mnie *Mówiącym jest uosobiona Mądrość (Tora). na początku swej drogi” (Prz 8,22Pan mię posiągł na początku dróg swoich, pierwéj niźli co czynił z początku.). Tron Chwały, skąd on wynika? „Twój tron stoi mocno od początku, [Ty jesteś od wieków]” (Ps 93,2Zgotowana stolica twoja od onego czasu: ty jesteś od wieku.). Patriarchowie, Izrael, Świątynia i imię Króla Mesjasza, Bóg zastanawiał się nad ich stworzeniem [przed stworzeniem świata, lecz ich nie stworzył]. Patriarchowie, skąd to wynika? „Jak winogrona na pustyni [znalazłem Izraela, jak pierwszy owoc na drzewie figowym, na jego początku bereshitah ujrzałem waszych ojców]” (Oz 9,10Jako jagody winne w pustyni nalazłem Izraela, jako pierwszy owoc drzewa figowego na wierzchu jéj ujrzałem ojce ich: a oni weszli do Beelphegor i odłączyli się do sromoty i stali się obrzydłymi jako to, co miłowali.). Izrael, skąd to wynika? „Wspomnij na swoją społeczność, którą nabyłeś od dawna” (Ps 74,2Wspomnij na zgromadzenie twoje, któreś posiadł od początku: odkupiłeś pręt dziedzictwa twego, górę Syon, na któréjeś mieszkał.). Świątynia, skąd to wynika? „Tron chwały, wywyższony od początku, [jest miejscem naszej świątyni]” (Jr 17,12Stolica chwały wysokości z początku, miejsce poświęcenia naszego.). Imię Króla Mesjasza, skąd to wynika? „Niech imię jego trwa na wieki. Imię jego jest wysławiane przed słońcem” (Ps 72,17Niechaj będzie imię jego na wieki błogosławione: przed słońcem trwa imię jego: i będą w nim błogosławione wszystkie pokolenia ziemskie: wszyscy narodowie wielbić go będą.). Rabbi Ahawa, syn rabiego Zeiry, powiedział: Także skrucha, jak powiedziano: „Zanim narodziły się góry” (Ps 90,2Pierwéj niźli stanęły góry, albo ziemia i świat był stworzony, od wieku i aż do wieku, ty jesteś Bóg.), i w tym samym czasie: „Sprowadzasz człowieka z powrotem aż do zmiażdżenia, [a wtedy mówicie: Wróćcie, synowie człowieczy]” (Ps 90,3Nie obracaj w poniżenie człowieka, i rzekłeś: Nawracajcie się synowie człowieczy.). Lecz nie wiem, która z nich była pierwsza, czy Tora poprzedziła Tron Chwały, czy Tron Chwały poprzedził Torę? Rabbi Abba bar Kahana powiedział: Tora poprzedziła Tron Chwały, jak powiedziano: „Pan uczynił mnie na początku swej drogi, [przed swoimi dawnymi dziełami]” (Prz 8,22Pan mię posiągł na początku dróg swoich, pierwéj niźli co czynił z początku.), zanim napisano o Nim: „Twój tron stoi mocno od początku” (Ps 93,2Zgotowana stolica twoja od onego czasu: ty jesteś od wieku.).
Rabbi Huna i rabbi Jirmeja powiedzieli w imieniu rabiego Szmuela, syna rabiego Jicchaka: Myśl o [stworzeniu] Izraela poprzedziła wszelkie inne rzeczy. Jest to analogiczne do króla, który ożenił się ze szlachcianką, ale nie miał z nią syna. Pewnego razu król szedł przez targ. Powiedział: „Weźcie ten atrament i kałamarz dla mojego syna”. Wszyscy mówili: „On nie ma syna, a jednak mówi: Weźcie ten atrament i kałamarz dla mojego syna?”. Potem powiedzieli: „Król jest wielkim astrologiem, gdyby nie to, że przeznaczone mu jest spłodzić z nią syna, nie powiedziałby: Weźcie ten atrament i kałamarz dla mojego syna”. Tak samo, gdyby Święty, niech będzie błogosławiony, nie przewidział, że po dwudziestu sześciu pokoleniach Izrael będzie miał otrzymać Torę, nie napisałby w Torze: „Rozkaż synom Izraela”; „powiedz do synów Izraela”.
Rabbi Banai powiedział: Świat i jego zawartość zostały stworzone jedynie ze względu na zasługę Tory, jak powiedziano: „Pan założył ziemię mądrością beḥochma” (Prz 3,19Pan mądrością ugruntował ziemię, roztropnością niebiosa utwierdził.). Rabbi Berechja powiedział: Stało się to ze względu na zasługę Mojżesza, jak powiedziano: „On ujrzał dla siebie to, co pierwsze reshit, [ponieważ tam ukryta jest część prawodawcy]” (Pwt 33,21I oglądał państwo swoje, że w części jego nauczyciel jest odłożony: który był z książęty ludu, i czynił sprawiedliwości Pańskie, i sąd jego z Izraelem.). *Mojżesz, prawodawca, nazywany jest Reshit, tym pierwszym.
Rav Huna powiedział w imieniu Rava Matany: Świat został stworzony ze względu na trzy rzeczy: ze względu na ḥalla, ze względu na dziesięciny oraz ze względu na pierwociny. Jakie jest źródło? „Na początku, [bereshit] *Lub: ze względu na reshit. Bóg stworzył”, a reshit to nic innego jak ḥalla, jak powiedziano: „Pierwociny z waszego [reshit] ciasta w dzieży” (Lb 15,20Z pokarmów waszych, jako z bojewisk pierwociny oddzielacie:). Reshit to nic innego jak dziesięciny, jak powiedziano: „Pierwociny [reshit] twojego zboża” (Pwt 18,4Pierwociny zboża, wina i oliwy i część wełny z strzyżenia owiec.). A reshit to nic innego jak pierwociny, jak powiedziano: „Najlepsze pierwociny [reshit] twojej ziemi…” (Wj 23,19Pierwociny zbóż ziemie twojéj przyniesiesz do domu Pana, Boga twego. Nie będziesz warzył koźlęcia w mleku matki jego.).
בראשׁית בְּחוּכְמָא בְּרָא יְיָ:
In wisdom (be-hukema) Pan stworzył.
וְאַרְעָא הֲוַת תַּהֲיָא וּבַהֲיָא וְצָדוּ מִן בְּנֵי אֱנָשָׁא וְרֵיקַנְיָא מִכָּל בְּעִיר וְרוּחָא דְרַחֲמִין מִן קֳדָם יְיָ הֲוַת מְנַשְׁבָא עַל אַפֵּי מַיָא:
I ziemia była pustkowiem i spustoszeniem, i pozbawiona synów ludzkich, i próżna wszelkiego zwierzęcia; i Duch miłosierdzia sprzed oblicza Pana uniżona wiał nad obliczem wód.
Uczonymi
Peter Schäfer
Księga Mądrości, która jest również nienatchniona, została napisana w I wieku przed Chrystusem. Kontynuuje ona dokładnie tę tradycję utożsamiania Mądrości z Logosikiem. Na początku tej księgi mądrość i (święty) duch są używane niemal synonimicznie:
(1,4) Bo Mądrość nie wejdzie do duszą podstępnej ani nie zamieszka w ciele poddanym grzechowi.
(5) Święty bowiem wychowawca, duch ucieknie od podstępu...
(6) Bo Mądrość jest duchem miłującym ludzi
ale nie uwolni bluźniercy od winy za jego słowa.
Tutaj Mądrość lub duch święty są darem Boga dla człowieka sprawiedliwego. Salomon modli się o nią i zostaje mu ona dana jako „duch mądrości” (Mdr 7,7I dlategom żądał, a dana mi jest roztropność, i wzywałem, i przyszedł na mię duch mądrości.). Bóg jest „przewodnikiem mądrości” (7,15), a Mądrość jest „stwórczynią (technitis) wszystkiego” (7,21–22). Stworzył On wszystko swoim słowem, a człowieka, swoją mądrością (9,1–2). Mądrość i duch są tożsame, tak że można mówić niemal paradoksalnie o mądrości, że jest duchem i zarazem posiada ducha: „Jest w niej [Mądrości] duch (esti gar en autē pneuma) rozumny, święty, jedyny, wieloraki, subtelny, ruchliwy, jasny” (7,22).
Jeśli chodzi o istotę mądrosti, Księga Mądrosti podtrzymuje z jednej strony tradycję spersonifikowanej Mądrości, jaka ukazuje się w Przysłów i u Syracha, z drugiej zaś umacnia jej filozoficzną, mniej osobową interpretację. Mądrość zasiada na tronie u boku Boga (9,4) i była obecna, gdy stwarzał świat (9,9). Zarazem jednak jest ona
(7,25) tchnieniem7 mocy Bożej i najczystszym promieniowaniem (aporroia eilikrinēs) chwały Wszechmogącego, dlatego nic skażonego do niej nie przenika.
(26) Jest bowiem odblaskiem (apaugasma) światła wiecznego, nieskalanym zwierciadłem działania Boga (tēs tou theou energeias) i obrazem (eikōn) Jego dobroci.
Mądrość wypływa od Boga. W sensie platońskim jest ona archetypem Jego doskonałości, a zarazem Jego emanacją, która wnosi Bożą chwałę i aktywne działanie w ziemski świat: „Ona w każdym pokoleniu wchodzi w święte dusz, czyni je przyjaciółmi Boga i prorokami” (7,27).
W ten sposób zataczamy pełne koło. Mądrość jest (mówiąc językiem biblijnym) u Boga i zasiada z Nim na tronie, a zarazem jest z Nim tożsama jako platoński archetyp, emanujący jako Boże działanie w dusze ludzi. Ta dążność Mądrości do immanencji w ziemskim świecie ludzi jest, przy zachowaniu różnych akcentów, wspólna dla wszystkich trzech ksiąg mądrościowych. W biblijnej Księdze Przysłów wyrażona jest ona jeszcze z rezerwą, gdyż zaraz po tym, jak Mądrość gra przed Bogiem, tekst kontynuuje nieco zagadkowo: „Grałem w Jego zamieszkałym świecie, znajdując upodobanie w synach ludzkich” (Prz 8,31Igrając przed nim na każdy czas,). W Księdze Mądrości dążenie ku immanencji ma charakter filozoficzny, u Syracha zaś przybiera całkowicie nową formę. Autor Księgi Syracha nie pozostawia wątpliwości, do kogo spersonifikowana Mądrość ostatecznie należy:
(24,8) Wtedy Stwórca wszech rzeczy wydał mi rozkaz, a Ten, co mnie stworzył, wyznaczył miejsce dla mego namiotu.
I rzekł: „Rozbij swój namiot w Jakubie i w Izraelu weź swoje dziedzictwo”.
Mądrość, mała córeczka Boga z biblijnej Księgi Przysłów, znajduje zatem swoje ostateczne mieszkanie pośród ludu Izraela, w świętym namiocie na Syjonie, jak powiedziano o tym w dalszej kolejności (w. 10), w Jerozolimie, umiłowanym mieście Boga (w. 11). Wyrażając to inaczej, w śmielszy sposób: wcielona Mądrość zostaje posłana przez Boga do ludzi na ziemi, aby zamieszkać pośród nich. Co jednak dokładnie oznacza, że Mądrość żyje wśród ludzi? Użyta terminologia (święty namiot, Syjon i Jerozolima) wskazuje oczywiście na obecność Mądrości w Świątyni, lecz Syrach nie poprzestaje na tym dość tradycyjnym wyobrażeniu. Tekst nagle wykonuje nieoczekiwany zwrot:
(24,23) To wszystko (tauta panta) jest księgą przymierza (biblos diathēkēs) Boga Najwyższego, prawem (nomos), które nam nakazał Mojżesz jako dziedzictwo dla zgromadzeń Jakuba.
„To wszystko” odnosi się do wszystkiego, co powiedziano wcześniej o mądrości; cała ta treść zostaje teraz zinterpretowana jako Księga Przymierza między Bogiem a Jego ludem Izraelem, to znaczy jako Tora (gr. nomos). Mądrość, spersonifikowany posłaniec Boga na ziemi, ucieleśnia się teraz w księdze, w księdze Tory. Ta reinterpretacja biblijnej mądrości torowała drogę, którą podąży klasyczny judaizm rabiniczny: od spersonifikowanej Mądrości ku księdze Tory, która wymaga interpretacji. Stąd też tak zwany Targum Fragmentaryczny, jeden z najstarszych palestyńskich targumim do Tory*, tłumaczy werset Rdz 1,1Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. be-reshit bara Elohim nie jako „na początku Bóg stworzył niebo i ziemię”, lecz jako „poprzez mądrość / za pomocą mądrości (be-hokhmah)8 Bóg stworzył i udoskonalił niebo i ziemię”.9 „Mądrość” oznacza tu oczywiście „Torę”, co wyraźnie wyjaśnia midrasz Bereszit Raba:10
Tora ogłasza: be-reshit Bóg stworzył [niebo i ziemię] (Rdz 1,1Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię.), a reshit odnosi się do Tory, jak powiedziano: „Pan stworzył mnie (qanani) jako początek (reshit) swej drogi” (Prz 8,22Pan mię posiągł na początku dróg swoich, pierwéj niźli co czynił z początku.).
Tutaj słowo reshit z Rdz 1,1Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. jest interpretowane przez pryzmat Prz 8,22Pan mię posiągł na początku dróg swoich, pierwéj niźli co czynił z początku.. Tam Mądrość mówi o sobie, że jest początkiem (reshit) Jego drogi, to znaczy Jego dzieła stwórczego; stąd też reshit w Rdz 1,1Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. musi odnosić się do mądrości: be-reshit oznacza, podobnie jak w targumie, „poprzez mądrość / za pomocą mądrości”. Jednocześnie wiemy z Księgi Syracha (24,23), że owa mądrość jest tożsama z Torą, a zatem werset Rdz 1,1Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. zgodnie z tą rabiniczną interpretacją oznacza: „poprzez Torę / za pomocą Tory Bóg stworzył niebo i ziemię”. Zatem w przeciwieństwie do kanonicznej i pozakanonicznej tradycji mądrościowej Tora jest nie tylko pierwszym dziełem stworzenia, ale także narzędziem Boga w dziele stwórczym. Jak wyjaśnia dalej przypowieść w midraszu, Bóg spoglądał w Torę, kiedy stwarzał świat, użył jej mianowicie, by tak rzec, jako projektu dla swego stworzenia. W przeciwieństwie do tego chrześcijaństwo nowotestamentalne kontynuuje linię spersonifikowanego (męskiego) Logosu, odnosząc go do Jezusa: „Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, i Bogiem było Słowo” (J 1,1Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, a Bogiem było Słowo.).
Tę chrystologiczną interpretację można odnaleźć, co ciekawe, w najstarszym zachowanym w całości palestyńskim targumie do Pięcioksięgu, jakim dysponujemy: w tak zwanym Kodeksie Neofiti. W aramejskim tłumaczeniu Kodeksu Neofiti werset Rdz 1,1Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. brzmi: Mileqadmin behokhmah bera de-YYY’ shakhlel yat shemayya we-yat ar’a,11 co można przetłumaczyć dosłownie jedynie w następujący sposób: „Na początku, za pomocą mądrości, syn Boży udoskonalił niebo i ziemię”. Ta wersja łączy dwa warianty z Targumu Fragmentarycznego (mileqadmin, „na początku” oraz be-hokhmah, „za pomocą mądrości”) i poprzez wstawienie cząstki „de” przed YYY’ przekształca czasownik bera (stworzył) w rzeczownik bera (syn): „syn Boży / Boży syn”. Ponieważ czasownik bera zniknął, a shakhlel (udoskonalił) pozostał jedynym czasownikiem, spójnik we (i) przed shakhlel (obecny także w Targumie Fragmentarycznym) tracił sens i został usunięty przez redaktora, co można z łatwością zauważyć na fotokopii rękopisu.12 Innymi słowy, Ktokolwiek usunął spójnik we- przed shakhlel, pragnął nadać jasny sens zdaniu, które stało się niezrozumiałe z powodu cząstki de- przed YYY’mianowicie to syn Boży, Logos Nowego Testamentu, przez mądrość Bożą udoskonalił stworzenie.
Niestety, nie wiemy, jak należy datować tę chrystologiczną interpretację pierwszego wersetu Księgi Rodzaju. Codex Neofiti jest jedynym zachowanym rękopisem tego targumu, a kolofon datuje go na rok 1504. Sam targum został przez swojego odkrywcę, Alejandro Díeza Macho, datowany na I wiek n.e.13, jednak to wczesne datowanie nie spotkało się z ogólną akceptacją. Dziś przypuszcza się, że został napisany w IV wieku.14 Ale jaka była pierwotna wersja Rdz 1,1Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię.? Partykuła we- przed shakhlel z pewnością znajdowała się w pierwotnym tekście rękopisu, ale prawdą jest również to, że partykuła de- przed YYY’, która uniemożliwia odczytanie bera jako czasownika i zaciemnia składnię zdania, również znajdowała się w pierwotnym tekście rękopisu. Najbardziej prawdopodobnym i najmniej kłopotliwym teologicznie wyjaśnieniem zachowanej wersji Rdz 1,1Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. jest to, że wyraźnie chrystologiczna interpretacja była dziełem wczesnonowożytnego chrześcijańskiego redaktora.15 Z drugiej strony, nie można całkowicie wykluczyć, że odczytanie bera de-YYY’ (Syn Boży) było zamierzone w pierwotnym tekście targumu, a skryba rękopisu kontynuował na początku XVI wieku z we-shakhlel (i udoskonalił), ponieważ było mu to znane z innych wersji targumu (co udokumentowano w Targumie Fragmentarycznym). W takim przypadku mielibyśmy tutaj do czynienia z interpretacją pierwszego wersetu Księgi Rodzaju całkowicie unikalną w tradycji rabinicznej16, która jednak na tle omówionych tutaj wczesnożydowskich świadectw nie wydaje się tak odosobniona, jak mogłoby się na pierwszy rzut oka wydawać. (Two Gods in Heaven: Jewish Concepts of God in Antiquity, translated by Allison Brown [Princeton University Press, 2020], Part I: Second Temple Judaism, 2. Personified Wisdom, s. 27-32)
James L. Kugel
Pismo Święte zaczyna się od opisu stworzenia świata przez Boga w ciągu sześciu dni: pierwszego dnia zostało stworzone światło i oddzielone od ciemności; w kolejnych dniach uczyniono niebo i ziemię, następnie roślinność, światła niebieskie, ryby i gady, zwierzęta i wreszcie rodzaj ludzki. Gdy dzieło zostało ukończone, Bóg odpoczął siódmego dnia, w pierwszy Szabat na świecie.
KSIĘGA RODZAJU rozpoczyna się od słów: „Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię”. Ale czy oznaczało to sam początek? Wielu egzegetów uważało, że tak nie było. Doszli oni do wniosku, że dzieło Boga musiało rozpocząć się jeszcze zanim stworzył On niebo i ziemię. Jednym z powodów tego przekonania były te fragmenty Pisma Świętego, w których mowa o stworzeniu pojawia się gdzie indziej niż w Księdze Rodzaju; w jednym z nich, w fragmencie z Księgi Przysłów, Mądrość (uosobiona tutaj jako postać kobieca) mówi co następuje:
Pan mnie stworzył jako początek swej drogi, przed dziełami swymi, od dawna.
Od wieków jestem ustanowiona, od początku, przed powołaniem ziemi... Gdy ugruntował niebiosa, byłam tam, kiedy zakreślał krąg na obliczu bezmiaru wód.
Prz 8,22–27Pan mię posiągł na początku dróg swoich, pierwéj niźli co czynił z początku.
Słowa te wyraźnie stwierdzają, że Bóg stworzył Mądrość jeszcze zanim powstały niebo i ziemia. (Przekonanie, że „mądrość”, to znaczy wielki plan leżący u podstaw całej rzeczywistości, była w każdym razie pochodzenia boskiego i była szeroko rozpowszechniona w starożytnym świecie.)1 Istniał zatem wszelki powód, by sądzić, że stworzenie Mądrości nastąpiło na samym początku wszechrzeczy; fakt ten został jasno stwierdzony w Księdze Przysłów.
Najpierw była Mądrość
Dlatego też, gdy starożytni komentatorze mówili o stworzeniu świata przez Boga, wielu z nich wyraźnie wspomniało, że Mądrość istniała jeszcze przed samym stworzeniem:
Jeden z naszych przodków, Salomon [uznawany za autora biblijnej Księgi Przysłów], powiedział jaśniej i lepiej, że Mądrość istniała przed niebem i ziemią, co zgadza się z tym, co zostało powiedzione [przez greckich filozofów].
Arystobul, Fragment 5 (cytowany u Euzebiusza, Praeparatio Evangelica 13.12.11
[Mądrość mówi:] Od wieczności, od początku zostałam stworzona., Syr 24,9i stałam na wszelkiej ziemi i między wszelkim ludem,
Mądrość jest starsza niż stworzenie... całego wszechświata.
Filon, O cnotach 62
Dwa tysiące lat przed stworzeniem świata [Bóg] stworzył Torę [to znaczy Bożą Mądrość].
Targum Neofiti Rdz 3,24I wygnał Adama: i postawił przed rajem rozkoszy Cherubim i miecz płomienisty i obrotny, ku strzeżeniu drogi drzewa żywota.
Ale jeśli Pismo Święte mówiło, że Mądrość została stworzona przed wszystkimi rzeczami, to czy nie dlatego, że Mądrość miała faktycznie odegrać jakąś rolę w stworzeniu reszty świata? Taka myśl miała głęboki sens i była sugerowana także w innych miejscach Pisma Świętego:
Pan Bóg prawdziwy jest… Który czyni ziemię siłą swą, sprawuje świat mądrością swą, a rozumem swym rozciąga niebiosa. Jr 10,10. 12Pan Bóg prawdziwy jest, on Bóg żywiący i król wieczny: od rozgniewania jego zruszy się ziemia, a nie wytrwają narodowie zagrożenia jego.
Jako wielmożne są, Panie, uczynki twoje: wszystkoś w mądrości uczynił Ps 104,24Jako wielmożne są, Panie, uczynki twoje: wszystkoś w mądrości uczynił: napełniona jest ziemia osiadłością twoją.
Pan mądrością ugruntował ziemię, roztropnością niebiosa utwierdził. Prz 3,19Pan mądrością ugruntował ziemię, roztropnością niebiosa utwierdził.
Wielu dawnych egzegetów czuło się zatem w pełnym prawie, twierdząc, że Mądrość „była obecna przy stworzeniu” lub nawet miała swój udział w stworzeniu reszty świata:
Z Tobą [o Boże] jest Mądrość, która zna Twoje czyny, i była obecna, gdy stwarzałeś świat, i wie, co jest miłe w Twoich oczach, i co jest słuszne według Twoich przykazań.
Mdr 9,9
A kogo uważać za córkę Boga, jeśli nie Mądrość, która jest pierworodną matką wszystkich rzeczy.
Filon, Kwestie i odpowiedzi do Księgi Rodzaju 4,97
Błogosławiony Ten, który mocą swą stworzył ziemię, który utwierdził świat swą mądrością.
(11QPsa ) Hymn do Stwórcy
Bóg wejrzał w Torę [to znaczy w korpus Boskiej Mądrości] i stworzył świat.
Berešit Rabba 1,1
Z powodów, które wkrótce poznamy, Mądrość była łączona w szczególności ze stworzeniem ludzkości w szóstym dniu:
Uporządkowawszy wszystko swoją Mądrością, stworzyłeś [człowieka], mówiąc: „Uczyńmy człowieka na nasz obraz i podobieństwo”.
Hellenistyczna modlitwa synagogalna, Konstytucje apostolskie 7.34.6
A szóstego dnia rozkazałem mojej mądrości stworzyć człowieka.
2 Księga Henocha 30,8
Zrobił to „Początek”
Ale jeśli Mądrość była pierwszą rzeczą, którą Bóg stworzył, i jeśli Bóg faktycznie posłużył się nią do stworzenia reszty świata, to biblijni interpretatorzy musieli postawić pytanie: dlaczego Księga Rodzaju pominęła ten kluczowy szczegół? Dlaczego pierwszy werset w Biblii nie brzmiał: „Na początku Bóg stworzył Mądrość, a potem niebo i ziemię”?
Szukając odpowiedzi, komentatorzy dostrzegli uderzającą zbieżność. W Prz 8,22Pan mię posiągł na początku dróg swoich, pierwéj niźli co czynił z początku. Mądrość mówi: „Pan uczynił mnie początek swoich dzieł”, podczas gdy relacja z Księgi Rodzaju rozpoczyna się: „Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię”. Być może nie był to tylko przypadek. Być może słowo „początek” w wercie z Księgi Rodzaju było w rzeczywistości subtelną wskazówką, aluzją do Mądrości. Ponieważ jeśli Mądrość jest nazywana w Księdze Przysłów początkiem dzieła Bożego, to (jak można argumentować) samo słowo „początek” mogło być używane gdzie indziej w Biblii jako swego rodzaju przydomek mądrości, skrótowe odniesienie do samej pierwszej rzeczy, którą Bóg stworzył. Jeśli tak, to pierwszy werset Księgi Rodzaju można teraz rozumieć nie jako „Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię”, ale „W mądrości [lub: »wraz z mądrością«] Bóg stworzył niebo i ziemię”.
Dokładnie tak werset ten został przetłumaczony w dwóch starożytnych przekładach Biblii:
Mądrością stworzył i dopełnił Bóg niebo i ziemię.
Fragmentaryczny Targum Rdz 1,1Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię.
Na początku z mądrością stworzył Bóg...2
Targum Neofiti Rdz 1,1Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię.
Podobnie:
Używając różnych dla niej nazw, Mojżesz wskazuje, że wzniosła, niebiańska mądrość ma wiele imion: nazywa ją „początkiem”, „obrazem” i „odbiciem Boga”.
Filon, Komentarz alegoryczny 1,43
Tak więc komentatorzy doszli do wniosku, że nie tylko Mądrość była pierwszą rzeczą stworzoną przez Boga, ale wyrażenie „Na początku” w Rdz 1,1Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. miało sugerować, że to za sprawą mądrości lub z jej pomocą Bóg stworzył świat.
Oczywiście dzisiejszy czytelnik mógłby zgłosić zastrzeżenia do tego rodzaju interpretacji. Czyż fakt, że słowo „początek” zostało użyte zarówno w Rdz 1,1Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię., jak i w Prz 8,22Pan mię posiągł na początku dróg swoich, pierwéj niźli co czynił z początku., nie był tak naprawdę tylko czystym zbiegiem okoliczności? I czy „Na początku” w Rdz 1,1Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. nie oznacza dokładnie tego: na samym początku stworzenia świata?
Nie ma jednej odpowiedzi na tego typu pytanie, które pojawia się ciągle na nowo w starożytnej interpretacji biblijnej. Często zdarza się, że komentatorzy pomijają to, co nam wydaje się bardziej prawdopodobnym sensem tekstu, na rzecz jakiegoś dość nieprawdopodobnego znaczenia. Czasami czynią tak, ponieważ chcą odczytać tekst w określony sposób, mają jakąś własną doktrynę lub ideę (lub ideę odziedziczoną z innej tradycji: starożytnego Bliskiego Wschodu, filozofii greckiej lub innego źródła), dla której pragną znaleźć poparcie w Biblii. Czasami odchodzą od dosłownego znaczenia, ponieważ czują, że muszą: tekst w obecnym kształcie wydaje im się nielogiczny lub sprzeczny z czymś, co znajduje się w innym miejscu Pisma Świętego. A czasem czerpią wyraźną przyjemność z celowego, wręcz żartobliwego naginania sensu, tak jakby komentator mówił: „Spójrz, przeczytaj tekst po mojemu, a zobaczysz, że można z niego wyprowadzić taki a taki zaskakujący wniosek”.
Lecz za każdym z tych rodzajów interpretacji kryje się fundamentalne przekonanie, że precyzyjne sformułowanie Biblii jest zarówno całkowicie zamierzone, to znaczy, że nic w Biblii nie jest powiedziane przez przypadek ani na próżno, jak i nieskończenie znaczące.3 Oznaczało to, że należało wnikać w niemal każdy aspekt tekstu biblijnego i że niemal każdy rodzaj subtelności interpretacyjnej był usprawiedliwiony w jego wyjaśnianiu. Najmniejszego, niezwykłego elementu sposobu wyrażania się, nawet takiego zbiegu okoliczności jak pojawienie się słowa „początek” zarówno w Rdz 1,1Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię., jak i w Prz 8,22Pan mię posiągł na początku dróg swoich, pierwéj niźli co czynił z początku., nie można było zbyć machnięciem ręki jako zwykłego przypadku. Zatem starożytni interpreterzy mieli przed sobą wielkie zadanie, ale dysponowali również ogromną wolnością jako egzegeci. Ponieważ raz założono, że Pismo Święte wymaga głębokiego badania, aby objawił się jego pełny sens, przygotowano grunt pod interpretacje, które czasami drastycznie odbiegały od tego, co tekst wydawał się mówić. W ten sposób stało się możliwe wyciągnięcie wniosku, że pod słowem „początek” w Rdz 1,1Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. Biblia naprawdę miała na myśli „mądrość”. (Traditions of the Bible: A Guide to the Bible As It Was at the Start of the Common Era, 2. The Creation of the World (GENESIS 1:1–2:3Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię.), Harvard University Press, 1999)
Jezus Chrystus: Początek, który stworzył
Według Nowego Testamentu Jezus jest reshith (gr. arche) lub Początkiem stworzenia, ponieważ jest Tym, którego Ojciec ustanowił, aby powołał do istnienia całe stworzenie, i który aktywnie podtrzymuje wszelkie stworzenie swoim potężnym słowem:
„A Aniołowi kościoła Laodyckiego napisz: To mówi Amen, świadek wierny i prawdziwy, który jest początkiem stworzenia Bożego:” Ap 3,14A Aniołowi kościoła Laodyckiego napisz: To mówi Amen, świadek wierny i prawdziwy, który jest początkiem stworzenia Bożego:
„Który nas wyrwał z mocy ciemności i przeniósł w królestwo Syna umiłowania swego, W którym mamy odkupienie… odpuszczenie grzechów, Który jest obrazem Boga niewidzialnego, pierworodny wszego stworzenia. Albowiem w nim wszystkie rzeczy są, stworzone na niebie i na ziemi, widzialne i niewidzialne, choć trony, choć państwa, choć księztwa, choć zwierzchności, wszystko przezeń i w nim jest stworzono. A on jest przed wszystkimi, a wszystko w nim stoi. I on jest głową ciała kościoła, który jest początkiem, pierworodnym z umarłych, aby on był między wszystkimi, przodkowanie mając. Bo w nim upodobało się, aby wszystka zupełność mieszkała, A żeby przezeń pojednało się wszystko, z nim uspokoiwszy przez krew krzyża jego, bądź co na ziemi, bądź co w niebiesiech jest.” Kol 1,13-20Który nas wyrwał z mocy ciemności i przeniósł w królestwo Syna umiłowania swego,
„Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, a Bogiem było Słowo. To było na początku u Boga. Wszystko się przez nie stało; a bez niego nic się nie stało, co się stało. W niem był żywot, a żywot był światłością ludzi. … Była światłość prawdziwa, która oświeca wszelkiego człowieka na ten świat przychodzącego. Na świecie był, a świat jest uczyniony przezeń, a świat go nie poznał. … A Słowo ciałem się stało i mieszkało między nami, (i widzieliśmy chwałę jego, chwałę jako jednorodzonego od Ojca), pełne łaski i prawdy. J 1,1-4. 9-10. 14Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, a Bogiem było Słowo.
„Rozmaicie i wielą sposobów mówiwszy dawno Bóg ojcom przez Proroki: Na ostatek tych dni mówił do nas przez Syna, którego postanowił dziedzicem wszystkiego, przez którego uczynił i wieki. Który, gdyż jest jasnością chwały i wyrażeniem istności jego, a nosząc wszystko słowem mocy swéj, sprawiwszy oczyszczenie grzechów, siedzi na prawicy majestatu na wysokościach, … A do Syna: Stolica twoja, Boże! na wiek wieku, laska prawości laska królestwa twego. … I tyś, Panie! [Synu] na początku ugruntował ziemię, a dzieła rąk twoich są niebiosa. One poginą, a ty trwać będziesz: a wszystkie jako szata zwiotszeją. A jako odzienie zmienisz je, i odmienią się; ale ty tenżeś jest, i lata twoje nie ustaną?” Hbr 1,1-3. 8. 10-12Rozmaicie i wielą sposobów mówiwszy dawno Bóg ojcom przez Proroki:
Cytaty biblijne według Biblii Jakuba Wujka.
Dalsza lektura
JEWISH SOURCES ON THE WORD AS A DIVINE PERSON