S. ZENONIS EPISCOPI VERONENSIS,
Cum veteribus MSS. collatus.
Dum Beati Arcadii Martyris gesta, cælestis triumphi honore sublimia, fidei Annalibus recensenda mandamus, in agone immortalis laudis Christianus semper ardor animatur: fit geminum de religiositate commercium, cum ad cæleste præmium populus accenditur, et de Martyris meritis non siletur. Sed quis illustris martyrii palmisferam tot tropæis coronam competenti valeat sermone disserere, cum in spiritali palæstra multiplex luceat sui numerositate victoria; cum in uno corpore tot martyria videantur esse, quot membra?
2 Armaverat diabolus satellites suos in Dei populum veterano odio desertor antiquus, et totam familiam Christi impastæ feritatis grassatione turbabat. Indixerat in homine Deo bellum, et infaustæ superstitionis busto in nefas conscium toto mundo funereum fecerat rogum. Scatebat per tecta culminum publicum scelus: nec fuerat locus in quo non erat pro religione sacrilegium. Cogebatur Christi populus vanis superstitionibus interesse, atque in cultum nefandi ritus, nunc aut libamina incesta profundere, aut ornatas sertis victimas trahere, aut gravia nidoribus thura succendere, aut inter fumidos ignes pallenti arvina funesto sanguine prolitare; ut illiciti administratione ministerii Christianis mentibus Deus posset expelli.
3 Sed dum bellum duri certaminis geritur, et familiam Domini cælo spectante a probatur, Arcadius beatissimus Martyr hujus inopinati nuntii horrore perculsus, paululum distulit pugnam jamb debitus ad coronam. Nam posteaquam turbari urbem funesta conventione cognovit, ac singulos quosque ad funebre illud spectaculum trahi; contemptis universis facultatibus suis, amputatis radicibus seculi, delitescens, secessionis se commendavit umbraculo:c utrumque Christiano explicans voto, ut et non longius videretur a prælio, et secedendo Evangelicæ jussionis animaretur exemplo.
4 Ecce in ejus hospitium, velutin hostilem prædam grassantium satellitum præceps irruit manus, sperans occupatione festina Dei famulum posse deprehendi. Quem beati propinquus Martyris, qui in ejus forte degebat habitaculo, absentem esse assiduis vocibus inclamabat. Hunc vero profitentem, ad nefandam custodiam noxiæ mentisd mancipes rapuerunt. Quem oblatum sibj jubet crudelissimus Rector acri observatione detineri. Ad futuræ gloriæ testimonium tale Beatus Arcadius debiti martyrii quodammodo sequestraverat pignus; in quo nec Christum relinqueret, nec propinquum. Statim itaque beatissimus Martyr se latere non passus est: se ultro offerens Judici, moram suam voluntariæ oblationis præjudiciis excusavit. Cui cum provinciæ Rector, pristinæ ejus fugæ veniam sub pactione promitteret, si se vel sero nefandis superstitionibus immiscuisset, talibus in eum sanctissimus Martyr vocibus exiliit: Quid, inquit, vanissime omnium Judicum? putasne, aut de lucis istius incongruis usuris, aut de properæ mortis subitis damnis familiam Domini posse terreri, cum sciamus Apostolica fide esse præscriptum: Mihi vivere Christus est, et mori lucrum? Excogita quibus potes suppliciis tormenta graviora: majoribus te furoris stimulis accende: quamvis cruciatus exerce molem: nos a Deo non poteris separare.
5 Statim igitur crudelissimus Rector, viperei veneni felle commotus, jubet non usitata animadversione pœnarum, nec usuali in reos lege, carnificum manus in Martyris membra sævire. Vilueruntungulæ: inutiles ictus visi sunt plumbatarum: stetit contemptus eculeus: crebri fustium imbres, majoris pœnæ contemplatione neglecti sunt. Excogitatur novum stupendumque supplicium, quo se in homine vincere crederet Deum. Jubet sanctissimum Martyrem furoris sui consciis tradi: quibus nihil aliud imperat mandatorum, nisi ut non præpropero discessu Martyris spiritus migraret ad cælum: Expectet, inquit, mortem suam, et per membra distentus, proprii corporis laniatione vivum se cadaver adspiciat. Incidantur, ait, ab articulis manas, a cruribus pedes. Cui B. Arcadius ait: O insane hominum, fraudavit te furor tuus: adhue erat in victima Domini, quod posis offerre. Amputandam linguam mandare nescisti, quæ in colluctatione martyrii prior solet Domino confiteri.
6 Ductus est tandem B. Arcadius ad exoptatum justis orationibus locum. Et intuens cælum, stetit Deo spectante securus. Paraverat extensa futuris ictibus colla: nudaverat gladiis venientibus jugulum: putaverat se feralem Judicis amentiam citæ mortis sorte satiare: cum subito manus jubetur extendere, ac super cespitem nudus projectus in faciem e pedum extrema nudare. Ecce inter ipsa supplicia vacare non sinitur, sed orationis instar per carnificis tormenta meditatur. Eræxerat securim percussor insanus, et signans oculis vulneris lineam, feralis ictus assidua contemplatione vibrabat: hæserant confessionis suæ glutino intrepidæ Martyri manus, nec salientes digiti futuræ mortis exitio palpitabant. Tanta fuit in Martyris devotione constantia, ut omni corpore paratus veniret ad gloriam. Mox itaque, ut devotum vulneribus corpus carnifex vidit, statim cadentis securis ictu nervorum connexa dissolvit, et cunctas compage discussa juncturas corporis rupit: exilierunt sectæ futuræ mortis exitio palpitabant. Tanta fuit in Martyris devotione constantia, ut omni corpore paratus veniret ad gloriam. Mox itaque, ut devotum vulneribus corpus carnifex vidit, statim cadentis securis ictu nervorum connexa dissolvit, et cunctas compage discussa juncturas corporis rupit: exilierunt sectæ manus, et redeunte in se venarum meatu, paululum stupore fugitivo, rursus in se rivos sanguinis, ruens unda cruoris effudit. Dehine poplitibus surisque porrectis, rectis, a germana conjunctione naturæ, gladio sævi latronis; plantarum limes inciditur, et obsequio pedum corpus Martyris viduatur.
7 Numerent martyria, qui possunt numerare supplicia: et in uno corpore quantum diabolus publicatus est furere, tantum agnoscatur Dominus triumphasse. Sed durat inter hæc Martyris spiritus, et morarum numerositate servatus perstat vivus, parte sui corporis jam sepultus: remoratur in luce detentus, cujus membris jam plenus est tumulus. O dignus gloriosi exitus finis! Ascensurus altitudinem cæli, corporis sui impedimenta præmittit, et exequias funeris sui ipse præcedit. Cui hæc comparanda confessio? Machabæorum est jungenda numero. Eleazari est adæquanda proposito, comparanda consilio. Arcadius beatissimus Martyr adhue demoratur in seculo, et jam Martyr recitatur in cælo, ut sit nomen Domini benedictum, qui regnat in secula seculorum, Amen.
a Ms. Ripat. provocatur.
b al. deditus.
c Ms. Rip. verumque Christianum exhibens voto.
d Manceps publicanum, et universum cujusvis rei redemplorem, sectoremve significant; hic videtur pro satellite aut tictore accipi. Sic alibi qui sicarios conducit ad aliquem necandum, aut qui prædonum Duæ est. Ita S. Cyprianus ep. 69, latrones mancipi, obsequio pleno humilitatis, obtemperant. Et puullo post sese quasi explicans: Præpositus illic agnoscitur et timetur, quem non sententia divina constituit, sed in quem factio perdita, et nocens caterva consensit.
e Ms. Hip. pedem extendere, manum dare.
✠
Source: Acta Sanctorum. Ianuarius, tomus II, Paris: Victor Palmé, 1863. English translation published November 22, 2026. Translation and editing: Christian Reality Team.